Skip to main content

Full text of "Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego ..."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the worlďs books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was nevěr subjcct 

to copyright oř whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge thaťs often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originál volume will appear in this filé - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we háve taken stcps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automatcd querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designcd Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personál, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automatcd queries of any sort to Google's systém: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition oř other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ A/íJř/iííJř/i íJíírí&Hířon The Google "watermark" you see on each filé is essential for informingpeopleabout this projcct andhelping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whelher any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be ušed in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the worlďs information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discovcr the worlďs books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through thc full icxi of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



6000369327 




• • t 



369327 



V 



L 



'7 




ENCIKLOFEDJA 

KOSCIELNA. 




.*!.." 



•'. > •■ ' 



MCYKIOPEDJA 

KOŠOIELNA. 



í 

ř 







t • 



\ * 



4 . 



i>- 



**' 



ENCYKLOPEDJA 

KOŠCIELNA 



mm iMMNau ntrnonui wnau i wancv 

z UCZNEMI JEl DOPEXJIIBNIAMI 

FRZT VBPÓLFBAOOWHICTWIB KILKUNA0TU DUGHOWHTCH 

I áWOBCKICH 06ÓB 



WTDAHA 



TRZKZ 



X MOHAO NOWOOWORSKIEQO. 



Tom IV. 



(l/.^jaibida s SehemamJ, 



WARSZAWA. 

W DRDKARRI GZKRWIŇSKIEGO I SPÓUU, 
vUm éto-Kncyxka Hr 1S26. 

1874. 




■• ^»» 



> 



APPROBATUR. 
ŤMifllÉTilie, 4ie.i (1$) Miýi 1374 nhio. . 

Florianus KosiAskí, 

• . ■ • . . ■ • 

AdminÍBtrator Dioecesis Yladislav. seu CalissieniiB. 



JI^osBOJieHO I(eH3ypoK). 
BapmaBa 2 Iioha 1874 ro^a 



SPIS ARTYKUHÓW 



sir. 

D. w krjrtjce bibl i 

Dablon Klaadyiuz . . . « — 

Dado áw. ^ 

Jkigahert . — 

D^on 2 

Dalbeig Karol 3 

DaBieas Jan 5 

Dalnuuýi. 6 

Dalmatyka ...... -9 

Damirá — 

Damaldwicz Stefan ... -- 

Damaazek 12 

Danazj I i II, Pap. ... 14 

Dambeiger 16 

Banúani Piotr 17 

Daminki Gypijan .... 19 

Dan 20 

Dangeaa Ladwik • . . . — 

DaiQft - — 

Daniel prorok 24 

Daniel ihnmen $2 

Daniel Gabijel i Herman . . — 

Daníd Jakob ^8 

Daniel z Winchester. ... — 

Danido Jan 54 

Danko Józef — 

Dannenmayer 55 

Dante Ali^eri — 

Dantyazek ..".... 64 

Dans Jan i Jan Iraogot . . 65 

Danzer Józef — 

Dar — 

Dar dnchowny 66 

Darlňád 69 

Darboy Jcrzy — 

DaiJQB 70 

Dalaija 72 

Danb Karol 73 

Dakimer Jeny 74 

Daores LndwíUr — 



8tr. 

Dant Jan 75 

Daongnac — 

Dawid, prorok ..... 76 

— z Angsb 79 

— z Dínanto .... 80 
Di|browski Ant. .... — 
Deani Marek ...«.,— 
Da Backer Angostyn ... 81 

Debbora 82 

Decanica • • - — 

Dechamps Adolf .... — 

— Wiktor i 8te£aa ^ 88 

Dědo Filip 84 

Decjoaz — 

Decretales ...... 89 

Decretnm Gratíani .... 93 

Dedan 96 

Dedykacja — 

DefectoB congmae .... 98 

Defekt 99 

Defektowi ksi^ža .... — 

Definitio canonica apost. . . loo 

Definitor dekanalny i zákonný i o i 

Deforis Jan — 

Degradacja 102 

D^granges Michiď , . . . 104 

Debarbe J6zef 105 

Dei gratía — 

Deizm i deiád 106 

Dekalog 116 

Dekapol 120 

Dekart — 

Deklaracje kongr. soboru . . 131 

Dekrety papiezkie .... — 

Delalle Lndwik 132 

Delany Patryk — 

Del^owany — 

Delfin 137 

Delitzscb Franc — 

Delrio Marcin — 



VI 



Dembol^i Wojciech 
Dembowski Antoni . 
— Mikolaj . 
Demetrías Depanus . 
Demetijnsz Soter i Nikator 
Demia Karol . . 
Denis Jan . . . 
Denk Jan . . . 
DentrecoUes Fr. . 
Denys . Wilhelm . . 
Denzinger Henryk . 
Depozycja (w prawie) 
— (w liturg.) 
Deputaci na Tiybana! 

Derbe 

Dereser Tadeoaz . 
Derogacja . . . 
Derstew z Borzymowa 
Derwiflz .... 
Desservants . . . 
Des Yignoles Alf. . 
Denrhoff Wilhelm . 
Denadedit I i II Pap. 
Deosdedit kardyna) 
Dens in acUntorium 
Dentinger Marcin . 
Deyai Mateasz . . 
De Wette . . . 
Dewin Jeny . . . 
Dewolncýa . . . 
DeYOti Jan . . . 
Dezter FlaTíns . . 
DezydeijQflz • . . 
Djabri .... 
Diaconicom . . . 
Diaeoniflsae • . . 
Djakon, c^akonat . 
Djalogi .... 
Diaspora .... 

Dibon 

DJece^a .... 
Diepenbrock Melcl^or 
Dieringer Franc. . 
Diesbach Miko^aj • 
Dies fixa i Díes irae 
Dietenberger . . . 
Dietrich z Apoldy . 

— z Monastýru i z Niem 

— z 8. Trond . . 



str. 
188 

140 
145 
147 

148 

149 



150 
151 

166 
167 



171 
174 



175 



178 
179 

180 
188 

188 
184 
190 

192 
196 
199 
200 



202 
208 

804 
205 

206 
807 



Diminntio benefidi .... 

Dimissoriae 

Dimna 

Dimoryci 

Dinkel Pankracy .... 

Dinoth 

DJodor tarseňski .... 
Djogneta, List do ... . 
Djeklecjan I . . . . 

Djomedjds Caton 

DJonizy Aleksandr. . . . 

— Areopagita . . . 

— Exignas .... 

— Eartnz 

— z ELorynta • . , . 

— Papiež 

Djoniigasza áw. opactwo . . 
Djosknr ....... 

Diotrephes ....;. 

Dippel Jan 

•Directoriom ob. Dyrektoijum 
Disciplina arcani .... 

Dissenters 

Dittrich Józef 

Djumalik 

Dlugosz 

Diuski Michal ..... 
D. M. v. D. M. 8. . . . 
Dmochowski Franc. . . . 
Dni Erzyžowe i kwartatowe . 

Dobczyc Jan 

Dobmayer 

Dobra wiara , 

Dobro 

Dobrocsgrnnoáó 

Dobrosielski Ghryzost. . . 
Dobrowski Józef .... 
Dobrzyúscy brada .... 
Doced i docetyzm . . 

Dodáním 

DOderlein Jan .... 
Dodwell Henryk . . 

Doeg . , 

Dogiel Madcj .... 

Dogmat 

Dogmatyka 

Dolet Stefitn .... 
DOllinger Jan .... 
Dom (a hebr.) .... 



ftr. 

207 
808 
209 



210 

il2 
218 
214 

216 
218 

220 
221 

224 
225 



226 
227 
228 
229 

287 



288 
289 

240 

245 
247 



. . 



250 
252 



255 



866 
272 
378 
274 



Dw Loratiteki ob. Loret 



DoHiBO Bon mu digniis 



far. i DomiidkAoie 
PoMtiiikanie w Polsce 
— obserwand 



Maiek . 
▼oUscmn 
X Besuigoii 



DoMto GQrtes 



DopoenKole Bože 
Dor .... 



DoifaHuiM6 



BoOdB , . . 
Doacm Ludvik . 
Dovgird Aiiiot . 
DovMErowks Bom. 
Doxeloga . . 
IKMár koáddnj 



i Eyasi 



Bnbiekí Mik. 
Dnconitet Jan 



Dfem Jan 



Brqr Jan . . 
Dnga Kr^yfovn 
Diego .... 
DioguuBvskl Piotr 
]>nhojewski. . 
DnnlheiBi 



Dnaios Jan . . 
Bnikanr Chiyalían 



Dnxylla . 
Dnttídti 
Dnewo knjta far. 
DnaBrni , 
DnbSn . 



■tr. 

S77 
378 
280 



281 
287 
805 
806 
309 
310 

812 
318 
321 

824 

825 
326 
328 

331 



332 

884 
885 
386 

337 
388 

889 

4 

840 
841 
342 

843 

344 
348 
349 

350 
355 

356 
357 
859 



Dnboia Wilheini .... 859 

Dobowici Jan aai 

IrUmClDa 8W. ..... — 

BQcaens Frontou — 

Dn Gange aas 

Dach ses 

Dochoborcj ob. Boakot . . 

Boefaoiríeňstwo 364 

Thídsj a65 

Dnq[>etiaQx Edw. .... 367 

Dncrenx Gabijel .... — 

Dodik Běda _ 

Dudjcz Andnej .... 868 

Dnfréne Maks. sea 

Bognet Jakob — 

Dnngal a70 

Donin Maran 371 

— Piotr 374 

DoDStan íw 375 

Dnpanlonp 377 

Doperron Jakob .... 378 

Dn Pin Lndwik . . 380 

Di^lex 381 

Dn Pont Lndwik .... _ 

Dnrand Wilheim .... 382 

— Lrajn 1 Wilhefan . . -^ 

Dnsbnrg Piotr 384 

Dnaaa . —. 

— (w Piámie íw.) . . 404 

— (na pomnikadi atarot.) 4io 

Dydakáw. _ 

Djdym Gabijd 411 

— flepj 412 

Dynamizm ...... -^ 

I^ptychy 415 

Dyr^toijnm (mbryeeila) . . 418 

Dyacyplinanie poit^owanie . 420 

Dyaeypliname prawa . • . 422 

Djscyplinanie wykroeaenia . 428 

Djspensa 424 

l^«ta 431 

DyqniU o N. Sakraai. (obraa) 432 

Dyssy^ond w Polsee ... — 

Dytmar Uog. i D. meiaaburgiki 448 

I^rwan 443 

Dymnid — 

Dyiybod áw. 445 

Dded imwe i meprawe . . 446 

Dnednaijdd Haniy^ . . . 449 



Dziedzictwo u Žydów 



Dziekan kardjnat i Dz 
Dzíeržawa . . . 
Dzied^Dj n hebrajczjkó 
Dziesi^dBy . . . 

— w Polsce 
Dzi^delski . . . 
Dzwon .... 
Dzwonek .... 
Eadmer .... 
Ebbo remeáski . . 

— mnich . . . 
Ebed-Jesn . . . 
Ebeling Adolf . . 
Eber Pawel . . . 
Eberhard bp chefanin 

— Ant. Fr. Bon. 
• — 3altazar . 

Eberlein ob. JSberlio 
Eberlin Jan . . . 
Ebjonid .... 
Eecard ob. Eckhardt míst 
Ecchellensis Abr. . 
Ecclesiastes . . . 
Ecdesiastícns . . 
Echard Jakob . . 
Ecbart ob. Eckhardt 
Eck (Eckins) Jan . 
Eckard ob. Eckhart 
Eckhardt mistjk 
Eckhart Jan Jerzy 
Eckatein Ferdynand 
Eddmann Jan Chr 
Edessa miasto . 
Edďtmda áw. . 
Edmond áw. Wyzn 

— — M^zan. 
Edom^Edomici • 
Edward áw. Wyxn 
Efez miasto . . 
Efezki rozbój . 

— sobor 
Efod .... 
Efraim pokolenio i góry 



wiejski — 



mis 



tyk 



464 
467 
468 
477 
490 
491 
496 
497 

500 

500 

501 

502 



str. itr. 

462 Efiraim laa i miasto . . . 547 
Efinem miasto ob. Efiraim . . 

— áw. syryjczyk ... — 
Efron ob. Efiraim miasto. . 
Egbert áw 550 

— arcyb. yorkaki . . -^ 

Egil 551 

Eginhard 552 

Egipt 553 

Eichendorff 569 

Eiehhom Ant — 

— Jan Gottfried . ' . . ^79 

Eichstaedt 57 1 

Eigii ob. EgQ 

Einard ob. Eginhard . . . 
Einhard ob. Eginhard , . 

iSnsiedeln — 

Eisenmenger Jan .... 572 

Ekbatana ....... 57a 

Ekkehard I i II .... 574 

— in— V .... 575 

— z Urach .... — 
— mlods^ 576 

Ekkl.... ob. Eccl 

Ekonom 576 

Eleazar 578 

Elesbaan áw — 

EleoteijQsz áw 579 

Elentheropolis -^ 

Elfiryda ob. Edilíroda . . . 

Elgor Jerzj 579 

Elgot Jan 

— Elian 580 

— *Eiiasz prorok — 

532 — Lewita . ... . (^83 

— Eligjnsz áw — 

533 Eliot Jan « 584 

— Elizensz prorok .... -^ 

534 — historyk .... 585 

535 EUiot ob. Eliot .... 

636 Elwira — 

538 EUbieta áw 587 

546 — áw. tnryngriia ... — 

— — z SchOnau . . • . 590 



506 — 



520 
525 

526 

528 
529 
530 



D. 



\ 



D. W kryty ce bibli jnej t% litera oznacza si§ Codex Cantabri- 
r^Dsis, albo Codex Theodoři Bezae, przcz Bez^ darowany bib\jotece 
v Cambridge, gdzie dot^d sig znajdajs. Ma on tekst grecki i lacinski 
.rt^rech Ewangelji, Dziejów Apost. i III Lista šw. Jana. Ewange^e id^ 
^ pon^dka iiast§poj%cym: Mat, Jan, Luk. i Marek. R^kopism ten nie 
r:^ wc^niejszy nad koniec wiekn Y, a nie póžniejszy nad koniec w. 
vni. Wszystkídi wspomnianych ksi^g ma tylko fragmenty, klére byly 
:jiipefaíaiie póžnicj w £K Inb X w. Tekst lacióski przedstawia irersj§ 
:7zedhieronimoir§, t. j. dawniejsz^ od Wolgaty. Co do greckiego tekstn. 
z^^diM si§ z B (ob.). Kosztem akademji kembrídzskiej wydany zosta! 
D. pizez Tomasza Kipling 1793 r. (Codex Theodoři Bezae^ Evangelia et 
AzK^Uorum Ada continens^ ed, Thom, JT., Cantabrígae 2 t. f.); cz§áč jego 
l>zieje aposL) przez Bomemanna (Ada Apost. ad codicis Ccmtábríg. 
fien rtcensuit Fr, A. Bomemann^ Grossenhainiae 1848); Ewangey§ zaá 
Ťv. Jana w lac. tekscie wydat Semler (Paraphr, Evang. S. Johan.^ Halae 
1771 — 72}, braki jej nznpelniwszy z kodeksa weroňskiego (w Blanchiru\ 
Zvangeliariom qaadmplex). Cf. Schulz^ Disp. de cod. D. Cantabríg., Yra^ 
•ítl 182 7. E, Simon^ Uistoire crit. da N. Test. I p. S60. Cf. Ee Hir^ 
rltujes bibL I 299. X řK. K, 

Dablon Klandjosz, francoz, jezaita, misjonarz w Kanadzie od 
i€:*5 r., jenerainy przeložony missji Nowej Francji przez lat 17; tamže 
'^29 Wrzeé. 169 7, w 79 r. žycia. Zostawil sprawozdania z prac missyj- 
^jch pod jego zarz^dem odbywanych, z lat 16 70 — 16 79, których wyda- 
lia ob. De Backer^ Biblioth. I 1039 i 1504. 

Dado (Audoťniu^ po firanc. St. Oiien)^ áwiftj (24 Sierp. al. 14 
^j^)t bp w Bonen, syn firankoňskiego rycerza Aathar'a i Aigi. Przy- 
bnrszy na dwór Klotara II, wraz z bratem Ado, zastali tam áw. £lig|a- 
sza, pážniejszego bpa z Xoyon, który ich zapálil do žyda pobožnego i do 
shižby Bogu. Ado založyl klasztor Jonarre (Jotrom) i w nim zamiesz* 
i^; D. zas pozostawal na dworze SLlotaia II i Dagoberta I w wieUdém 
p^^szanowanin, i za ostatního zostal kanclerzem. Klodowensz II, nast§- 
?ca Dagoberta, z tradnoáci^ tylko pozwolíl Dadonowi na przyj^cie swi^ 
c^ó. B. 640 wybrany zostal na stolic§ w Roaen, po ámierd L Romana. 
Pracowal usilnie nad wyt§pieniem symonji i innycb nadnžyó. Odbyl so^ 
bOr w Chalons 644 r. Um. 24 Sierp. 683 r. 

Dagobert I, król Franków, nigdzielniejszy po Klodowenszn z dyna- 
stji Merowíngów. Ojcicc jego Klotaijnsz 11 r. 622 przelal na nicgo kró* 
^vo Aostnugi, nadzór wszakže nad mlodocianym synem i zarz%d króle- 
^*'a powierzyt dwom ladziom, znaným z roztropnosci, odwagi, wiemosci 

EiicykL T. IV. * 



2 ^Dagobert L^Dagon. 

i pobožQOsci, przodkom domu Karolowingów, mianowicio bylému mistrzo- 
wi dworu (major domus) Amol/owi (ob.) bisknpowi Metzu i Pepinowi 
z Landeo. Pod Ipernbkiem tjch m§ž6w Dagobert wyksztakit síq na do- 
brego monarchy. Za jego panowania slabsi znajdowali opiek^ i sprawie- 
dliwoáé, Koációt poszanowanie i poparcie, zakwití^ nauki, sztuki i handel, 
królestwo cieszjlo 8i§ rzadkim wówczas pokojem. Niedlugo wszakže po 
smierci ojca (6 28 r.), kiedy Keustrja i Burgundja przeszly pod jego pa- 
nowanie, przyómit swqj^ 8law§ žyciem zmyslowém, oddálil jedQ§ po dru* 
giej dwie swoje žony, wzi^l trzeci% žoo§, a nadto jeszcze ntrzyroywal na- 
ložnice. Š. Amanda (ob.) za napominania skazal na wygnanie; z tego 
tež powodu Pepin 1 arcybp koloňski Kunibert, który zaj^l miejsce Arnulfa, 
gdy ten wst^pil do klasztoru, utracili swój wplyw zbawienuy na króla. Da- 
gobert dopuszczaé 8i§ poezii róžnych gwaltów, w skutek czego stracil po- 
szanowanie i miloác poddaných. Zdaje 8i§ jednaký že žalowal swego po- 
8t§powania i wszedl na lepsz^ drog^: odwolal bowicm z wygnania áw. A- 
manda i gdy r. 6 3 3 Austrazyjczy kom dal na króla trzyletniego syna swe - 
go Sigeberta, opiekg nad królem i zarz^d paňstwa i^owierzyl synowi Ar- 
nofa Adalgizelowi i Kunibertowí, arcybpowi koloáskíemu. D. um. roku 
638, pochowany w opactwie áw. Bjonizego, które wzbogacil wielu dara- 
mi, upi§kszyl pracami éw. Eligjusza z Noyon Cob.), zaprowadzil ápiewa- 
nie psalterza, jugis psalmodta^ na wzór Idasztoru áw. Maurycego w Aga- 
unum. D. pomimo swych bezprawi zawsze byl przychylnym dla Ko- 
sciola; pomigdzy jego dworzanami bylo wielu hidzí uczonych i pobožných. 
Hojnoáó jego dla koáciolów i klasztorów tak byla zaan%, že požni ej wiele 
fundacji falszywie Dagobertowi przypisywano. Žywo tež za jego panowa- 
nia krz^talo si§ duchowieástwo okolo podniesienía žycia ducbowego. D. 
popieral nawracanie pogan, pozostaly^h jeszcze w jego paústwie. Šw. 
Amanda, wbrew duchowi Koáciola, lecz zgodnie z duchem owych czašów, 
piámiennie upowažnil zmuszaó pogan i žydów do przyjmowania chrztu. 
O zaslugach jego wzgl§dem koáciola w Niemczech swiadcz^: trad.vcje o li- 
cznych darowiznach dla koáciolow i klasztorów; prawa nadané Allemanom 
i Bawarom; podzial biskupstw: augsburgskiego, konstancjeňskiego, bazy- 
lejskiego, lozaúskiego, churskiego i spirskiego, dokonaný przezeú pomigdzy 
r. 628 a 638. Cí, Fredegarii^ Chronic. ap. i^ou^i/^/ 1. lí; Gesta Dagoberti, 
ibidcm; Pepini ducia vita, ibid. et ;í\í, BoUand, 21 Lutcgo. {Schródl). 

Dagon, božek czczony przez Filistyuów i innych Chauanqjczyków. 
Šwi^tynig mial w mieácie Gáza tak obszern^, že na dacbn jej moglo si^ 
pomieácič do 3,000 ludzi (Jud. 16, 2 7); drugi| w Azoth (I Reg. 5, i). 
Nazw§ t§ wywodz) od dagan^ zbože, jakoby D. byl božkicm zasiewów (ap. 
Euseb, Praepar. ev. I i o); inni od dag^ ryba; zk%d zdrobniale dagan. Na 
poparcie tego ostatniego wywodu przytaczaj%, že w pomnikach assyryj- 
skich spotyka sig takže nazwQ božka Dakan. Že Dakan i Dagon jest 
tém samém, widaé zt^d, iž miejscowoáó Beth-Dagon (w dziale Judy; Jos. 
15, 41) na pomnikach tychže nazywa sig Bith Dakan (*S'(?Araí/<?r, Die Keil- 
in^chr. u. d. A. Test. ad Jud. 16, 2 7). Co si§ tyczy kszaltu D., z I 
Reg. 5, 4 widaé, že mial twarz i r§ce ludzkie. Na pomnikach assyryj- 
skich znajduje si§ postač božka, którego glowa ludzka ozdobiona jest tja« 
r^, a pod ni% rozpoczyna sig postač ryby, tak iž rgce i nogi ludzkie wy- 
stnj^ (rycing i opis ob. SchenheJ, Bibel-Lexicon art. Dagon). Možo to 
zobaje w jakim zwi^zku z opowiadaniem Beroza {Fragmenta ed. Richter 



DafM.— Dalbtrg. 3 

s. 47), ie 4 ryby-lndzie^ nasywani Oannesami, nanczylí Btlifloňesjków 
wBjítiicidi nemiost i ie jeden z nich nazywat síq takže Odakon. Rnbbi 
Eíaidn w komentann do I fieg. 5, l twierdzi, ie Bagon až do brzncha 
inal posUé cstowieka, dalej ryby; Baachi zaá, že caly byl ryb^. X. W. K. 
DaAerg Karol Teodor, baron z linji Dalberg-Hemsheim, ar. 
9 Loii^o 1744 r. w palaea swjch przodków w Hemsheim pod Worms. 
OjTíec Karola, U^nj radca elektora mognnckiego, rz%dca Wormacji i bor- 
^rabia Friedbergo, dat synowi staranne wychowanie, przeznaczig^c go do 
suBB dackoirnego. OtíŤpasLYraj doktorát prawa w Heidelbergu (I76i), 
Karol D. zwiedzit kilka dworów níemieckich, zostat domicellarjnszem przy 
katedrae m<^[iui€kiej, a nast^pnie kanonikiem w W&rzbnigo, Mogoncji 
i Woras. D. málo si^ zajmowa} teologj^: z s^pism, jakie zostawit, nie 
3a žadn^o tseologicznego. Prawa zaá kanoniczn^o nczyl oa ň§ pod 
TTttjwem zásad febroniaáakicb (ob. Febroninsz), czém objaánia si^ jego fai- 
<z>'w7 kiemnek koádelny i j^o nuirzenia o narodowym koéciele niemie- 
ckim (ob. Emski kongres). B. 1772 elektor mognncki Fiyderyk Karol 
Jó-zef Ton Erthal mianowa! go radc§ tajným i rzfdc) Erfortu, nalež%cego 
vteoczas do elektora. Zachowanie 8i§ Dalberga jako rz%dcy éwiedíiego 
bylo wzorowe: ádšle przestrzegal prawa, popierat bandel, rolnictwo, naa- 
si i sztakL Palác jego byt miejseem zebrania nczonych, ar^stów, lite- 
ralów miasta i okolicy; žyl w dobrydí stosunkacb z Wielandem, Herdě- 
rem, Sddllerero. GOtbem. Kieposiadaj^cy gmntownego wyksztatcenia re* 
L?íjnego, a dobry z natnry, zapalal 8ͧ pozorami dobra i pi§kna, bior%c 
mamidla za rzeczywiitoáé; zostat wolnym mnlarzem i illominatem, jednak 
2id ziádt póžniej, gdy byt arcybisknpem, nadziei swych nowych brad, 
i jni w piámie swojém, wydanem 179S r. w Erfarde p. t. Van dem Be- 
trfMěUem aU aUgememem Grunde der WeltwetMheit, wyst^pige stanowczo jako 
kjtolik. R. 1787, za wptywem gabinetów wiedeáski^o i berliňskiego, 
zastat wybrany koadjutorem arcybpa moguncki^e: mieszkat jednak w £r- 
fareie, zk%d ntrzymywat ci^gt^ korespondencj^ z Józefem n, i zk%d od- 
byt wydeczk^ do Wiednia. Wyswigcony *na kai^ana 3 Lnt^o 1788 r., 
zastat koadjotorera bpa konstancjeúski^o 18 Czerwca t. r- (20 Lipca 
w Bamlierga konsekrowany na biskupa Tarsn ťn part. út/.), a 1799 r. 
kai^dem biskupem Konstancji. Jego list pasterski z 1801 r. do dnchowieá- 
stwa djece^jalnego doczekat si^ wiela wydaú. Trzy lata tylko D. byt 
swieckím wtade^ kd^stwa konstancjeúskiego, gdyž w Gmd. 1802 mnsiat 
>e nstyíé Francnzom. Po ámierd elektora mognnddego Fryderyka (25 
lifCM, 1802), D. jako j^o nast^pca domagat 8i§, od obradoj^cej w Re- 
geosbnrgn nadzwycz%ínej depntacji paástwa, wynagrodzenia za stra^ ele- 
ktoraln, poničené wówczas w zjemiach i dochodach. Elektorat mogon* 
cki na pocz^tkn rewolncji francnzkiej miat 169'/^ mil kw. powierzchni 
i przynosit 2 miljony zt. reúskidi. Po zwyd§ztwach Francnzów, Niem<7 
odst^nty im lewy brzeg Bena na kongresie rasztadzkim fi 7 9 8 r.), a pó- 
žniej traktátem lanevilskim (i80i). Dwaj elektorowie docbowni: tre- 
wirski i koloáski, stracíU swoje paústwa. Ocalat tylko doktorát mogon- 
cki, który miat jeszcze obszeme posiadtoáci i na prawym brz^n Benu. 
Dqmtacja paňstwa przeniosta stolic§ bisknpstwa mogonckiego do B^ens* 
birga: z tytat^n tedy bpa regensbnrgskiego pot^czonii zostala wówczas 
ffodnoáé elektora, kanclerza paástwa, prymasa Niemiec i prawa metropoli- 
t^i— nad wszystkiemi czfádami dawnej prowincji koácidnej mognnddej. 



4 Dalberg. 

koloÚBkiej i trewirBkiej, lež^cemi po prawym brzega Renn (z wyj^tkiem 
dziedzin nalež^cych do Prns); za titracone zaá i do Francji odpadle 
cz§áci otrzymal elektor indemnizacj^ z mig^tków opackich, kolegjackich 
i klasztornych. D. nie mial dosyó dacha koácielnego, ažeby zrQzamieó, ile 
takie szafarstwo m^^tkiem koácidnym by}o niesprawiedliwém i jak naj- 
spokojniej na nie sig godzil. Wszakže pomimo to zaprzeczyó niepodobna, 
že tak dtjecezja konstancjeňska jak i regenBbnrgska doiwiadczyřy wiela 
dobrodziejstw jego zarz]|du: mi§dzy innemi przypomnieó možemy zaprowa- 
dzenie w djecezji konstanc, zbawiennych bardzo konferenpji pastoralnych. 
D. jakkolwiek pocz^tkowo gor^cy patrjota niemiecki, zach^caj^cy na sej- 
mie regensbnrgskim (17 9 7) do oddania nad caleroi Niemcami militarnej 
dyktatury arcyk8i§ciu Karolowi, celém zwalczenia Francuzów, wszedl w bliž- 
sze Btosunki z Napoleonem, za poérednictwem jenerala Sebastianii który 
go poznal osobíácie, gdy 1804 r. wracal z Konstantynopola przez Regen- 
sbarg. Na zaproszenie tež cesarza Francuzów udal si§ D. \áo Mogancji, 
a ztamt^d na koronacJQ do Paryža, z zamiarem traktowania o swoich 
prawach do docbodów z žeglugi po Renie. Od zncýduj^ego si§ wówczas 
w Paryža Papieža D. wyjednal zatwierdzenie kanoniczne przeniesienia 
stolicy z Mogancji do Regensburga, Dwór tuileryjski uprzejraie przyjmo- 
wal niemieckiego arcykanclerza, akademja wybrala go na swego czlonka 
zagranicznego, namiejsce Klopstockď. Z powodu tej okolicznošci napisal 
D. po francuzku rozpraw§: Considératíona sur le earactér^ de CharUma" 
gnCy Regensb. 1805. Napoleon umial zjednaó D-a dla swojej polity kí, 
mimo to jednak arcykanclerz, choó juž Bawarja i Wttrtemberg zl^czyly 
8ÍQ z Francji przeciwko cesarzowi niemieckiemu^ bronil jeszcze neatral- 
noáci Regensburga i energiczn% odezw% z d. 8 Listop. t. r. zach§cal ksi%- 
ž^t niemieckich do utrzymania jednoáci i caloéci paústwa Niemieckiego. 
Lecz pokoj presborgski (26 Grud. 1805) zadal cios ámiertelny tej jedno- 
ici. Dalberg musial sluchaó gorzkich wyrzutów Napoleona, który go po- 
wolal do Monacliiam, dla blogoslawienia malžeástwa swego pasierba ksi§- 
cia Eugenjnsza z ksi^žniczk^ báwarsk^. Ust^puj^c naleganiom francaz- 
kim, prz}^j^l elektor waja Napoleona, kardynala Fesch, za swego koadju- 
tora. To ust§pstwo zniech§cilo do niego Niemców. D. rozpaczig%c o przy- 
Bzloáci Niemiec, zostal nareszcie wazalem Napoleona. Posel Dalberga w Pa« 
ryžu br. Beust podpisal 12 Lipca 1805 akt zwi^zku reúskiego. D. znie- 
cb^ci^, ale ratyfikowal t§ umow^, przez któr§ zrywal uroczyécie ze zwi^- 
kiem niemieckiro, a za to otrzymywal godnošč ksi§cla prymasa, prezeso- 
Btwo w zwi^zku reňskim, miasto Frankfurt z okr§giem, posiadloáci ksi^- 
ž^t i brabiów Loewenstein-Wertbeim na prawym brzegu Ronu i hrabstwo 
BÍieineck. D. odtad jako ksi^že pannj^cy rezydowal w Frankfurde, do- 
starczal równie z innymi ksl^žgtami Napoleonowi, jako protektorowi zwi^- 
cku reiiskiego, odpowiedni konty ngens w 1806 r. przeciwko Průsakem, 
w r. 1807 przeciwko Hiszpanji, znajdowiď bíq na zgromadzeniu k8Í%žQcém 
w Erfurde 1808 r., i jako prezes zwi^zku wydal 22 Kwiet. 1809 r. ode- 
SWQ, w której zacbQCiď ksi^ž^t do bezwzgl§dnego zaufania Napoleonowi, 
eo bylo w zupelnej sprzecznoáci z jego odezw^ wyžej wspomnian^ z 8 
List. 1 805 r. Wskutek zmian politycznycb, spowodowanycb pokojem wie- 
deňskim (lA Paždzier. 1809), musial Ď. po raz drugi udaé síq do Pa- 
ryža. Napoleon na mocy art. 1 2 aktu zwi%zkowego, zostawiaj%cego mu 
Bia&owanio nast^pcy ksi^ia prymasa, usun^l i Marca 1810 r. domnie* 



Daiberg.— Dailaeiit. 5 

maae nast^pstwo swego wuja kardjrnala Fesch, a nastQpc^ mianowal swe- 
go pasierba Eagenjusza Beauharnais, nadaj§c jednoczeánie Dalbergowi ksi^- 
stwo Fuldy, hrabstwo Haoau, tjtal wielkiego k8i§cia frankforckiego, z na- 
zw% „królewskiej wysokošci;'' za co ten wszakže 22 Mája l8io r. zrzec 
si§ masiai na rzecz Bawarji swych praw ksi^ž^cjch do Aegensburga. 
Ulegloáé Dalberga wzgl§dom Napoleona przekonjwaía, že prymas dbal wi§cej 
o siebie niž o dobro Koáciota i krajů, dla tego tež i jego bezskute- 
czne wstawianie 8i§ u cesarza za Piasem YII nie poprawib mu'opinji. 
Nic miař takže powodzenia, gdy po chrzcie króla Bzymskiego, na jakim 
si^ zntgdowai w Paryžu, podal cesarzowi memorját tycz^cy síq stanu Koáciola 
w Niemczech; zdsge 8i§, že memorjal ten zostaje w zwi^zku z písmem jego, 
drnkowaném jeszcze 1810 r., o pokojů Koáciola w paňstwach zwi%zktt 
renskiego. Kontyngens Dalberga w wyprawie rosyjskiej doszedl tylko 
do Wilna, a order zgody^ jaki on ustanowit po otrzymaniu wiadomoáci 
o projekcie Napoleona zawarcia powszecbnego konkordatu z Papiežem, nie 
przetrwal swego založydela. Na 3 tygodnie przed bitw^ pod Lipskiem 
D., unikajíc natarczywoáci przyslanego doú pelnomocnika francnzkiego, 
udal Ȥ do Konstancji, Zurycbu i Lucerny. Z Konstancji poslal tajnego 
radc§ i szambelana barona de Yaricour do glównej kwatery sprzymierzo- 
nych w Frankfurcie nad Menem, w celu usprawiedliwienia swego postg- 
powania politycznego. Sprzymierzeni, nie zwažaj%c na to, ustanowili w Frank- 
furcie zarz^d tymczasowy. D. ufny jeszcze w gwiazd^ Napoleona, zrzekl 
sig swego w. ksÍQstwa na rzecz ksi^cia Eugenjusza, na co sprzymierzeni 
odpowiedzieli, uznaj%c Frankfurt miastem wolnóm. D. 5 Stycz. 1814 D. 
schronil si§ do Regensbnrga i odt%d zajmowal síq tylko literatury i za- 
rz%dem swej djecezji. Oddalony od áwiata, walcz^c nawet pod pewnym 
wzgl§dem z niedostatkiem, bo 100,000 florenów, jakie mu kongres wie- 
deáski naznaczyl, rzadko kiedy go dochodzily, przep§dzil ostatnie lata 
swego žycia na uczynkach dobroczynnych; um. 1817 r. D. jako ksi^že 
áwiecki zostawil po sobie wszgdzie dobr% pamigé, ale jako dostojnik Ko- 
éciola nie stal na wysokoéci czasu i zanadto holdowal poj§ciom za po- 
pulárně uwažanym. Z pism jego oprócz wspomnianych wyžej, wyliczamy: 
Betrachtungen uher Universum^ Erf. 17 76, 6 wyd. 1819; VerhčUtnUs zun- 
schen Moral u. Staatskunst, ib. 1786; Anemometre propoaé aux amateurs de 
meteorologie, ib. 1782: Qrundsátze der Aesihetik, ib. 1791; De Vinfluence 
des beaux arts aur la feUcité puUique, 1806. Cf. Aug. Krámer^ Gedách* 
tnissschrift auf Carl v. Dalberg, Gotba 1817, i tegoz, C. Th. v. Dalberg 
w „Zeitgenossen" 28 zeszyt (YI tom), Leipz. 1821. O dobroczynnym 
wplywie Wittmann'a na D-a ob. MiUermiUer^ Leben des Bischofs Witt- 
mann, Regensb. 1859. 

Dallaeus Jan, wlaéciwie DaiUé, gloány we Francji teolog kalwiá- 
ski, ur. w Cbatellaurault 6 Stycznia 1594. Na studja teologiczne ucz§- 
szczal w Saumur, gdzie poznal si% z tamtejszym gubernatorem Filipem du 
Plessis-Momay, žarliwym obroúc% bugonotów, który powierzyl mu wycho* 
wanie swoich wnuków. R. 1619, rázem z wycbowaňcami, zwiedzil Wřo- 
cby, gdzie poznal síq z Sarpim; nast§pnie udal síq do Szwajcarji, Niemiec 
i HoUancUi, 1621 przez Anglj§ wrócil do Francji. N«jpierw byl kazno- 
dziej% nadwornym swego dobroczyúcy w Plessis de la Forest, w dolném 
Poitou, r. 1625 przeniósl ú% do Saumur, zk%d go powolano na przelo- 
žonego kalwiáskiej gminy do Charenton pod Paryžem, gdzie pozostawal do 



6 Dailaeus,— Dalmaeja. 

<niiercr(i5 Kw. 1570). Písma jego s^ po wi^kazej cz^áci dogmátyczno- 
polemicznego charakteru i odznacz^^ síq niepospoliti erudjcj^. Nigwaž- 
niejsze z nich b%: Dtsputatio adversus latinorttm de cultus religiosi objecto 
traditíonem^ qua demonstraiur^ vetustiaaimis ad an. Z). 300 chrigtíanis igno^ 
i08 et inusttatos fuisse eos ctdtua^ quoa nunc 6i rawiana cammunúme aolent 
Euehariatiae^ Sanctia^ Betíqtms^ Imaginibua et Crucxhua deferre^ Genevae 
1664. — De cúUibua religioaia latinorum Ubri IX^ Gen. 1671. — De eondrma" 
Hone et extrema unctioney Gen. 1669. — De aacramentali aive aurictdari la- 
tinorum con/eaatoney Gen. 1661. — Dejejumia et quadrageama^ Devent. 1654. — 
De paeudepigrahia apoatolicia^ Harderw. 1658. — De poema et aatísfaeticnibua 
humania Ubri VII^ Amst. 1649. — De la creance dea Perea aur le fait dea 
imagea^ Genéve 1641, przez autora na }aciáski JQzyk przeložona. — Apologie 
dea égUaea reforméeay 1638. Nigwi^kszy rozglos wywolat jego traktát, pier- 
wotnie po francuzka napisany i drukowany w Genewie: Traité de Vemploi 
dea aainta Perea pour U jugement dea différenda de la religion^ przetlama- 
czony nast§pBÍe na }acinQ przez. Mettagera^ kaznodzieJQ w St. Qaentin: 
De uau Patrům ad ea definienda rdigionia capita^ quae aunt hodie contro- 
veraoy Genev. 1656, a na angielski prawdopodobnie przez T. Smith, w Lond. 
1651. W dziele téra D. odrznca powagQ Ojców Koácio!a w sprawach 
dotycz%cych si§ róžnic reUgijnych. Przeciwko niemu wyst%pit angielski 
teolog Maciéj Scrívener: Apohgia pro aanetia Eccleaiae Patribua adversua 
Jo. Dallaei libroa de uau Patrům^ 16 72 Lond. — 20 tomów kazaú D-a 
wyszlo z druku od 1644 — 16 70. — Žycie D. opisat syn jego Adijan, 
kaznodzieja w Rochelle, a po odwolania edyktu nanteňskiego w Ztlrich 
(ur. w Paryža 1628, um. 169 oj, p. t. Ábrégé de lavie de J. DaiUé avec 
un catalogue de aea ouuragea^ Genéve 16 71. (Seback). - J, N. 

Dalmacja, prowincja na wschodnim brzegu morza Adrjatyckiego, 
cz^ó Illiryku zachodniego. W starožytnoáci Dalmatowie zamieszkiwali 
kraj nadbrzežny; od poludnia mieli MacedonJQ i Epir, od wschodu Tra- 
cjQ (Thracia), od pótnocy plemiona illiryjskie: Liburnów i Japodów, z któ- 
remi prawdopodobnie }|czy}o ich wspólne pochodzenie. NazwQ Dalroatów 
(y. Delmatów) wywodz^ od miasta Delmtnium, b§d%cego w gt^bi krajů (cf. 
Straboy Rer. gegr. Vil s. 484). Rzymianie od r. 156 przed Chr. za- 
cz§li podbijaó Dalmacj§, pozdobywali miasta nadbrzežne i osadzilí je miesz- 
kaúcami z Ita^í, lecz w glgbi krajů pozostawali jeszcze Dalmatowie, 
którzy, w górach síq kryjíc, zmuszali Rzym do ci%g)ego utrzyniywania 
tam legjonów {Mannerty Geogr. d. Griecb. u. d. Rdm. VII 293). Przy 
podziale cesarstwa na prowincje senatorskie i imperatorskie, z pocz%tku 
August zaliczyt Dalmacj^ do pierwszych; lecz potem, dla ci%glych w niej 
rozruchów, sobie zostawil mianowanie dla niej prokonsula {Dio Caaaiuay 
Hist. rom. 1. 53 c. 12 1. 54 c. 84). Dalmacja, jako prowincja rzym- 
ska miala szersze granice, aniželi jako kraj Dalmatów; zaliczono bowiem 
do niej plemiona illiryjskie na póínocy D. b§d§ce: Liburnów i cz§áč Ja- 
podów až po rzekQ Saw§. Tak wi^c D., oprócz dzisiejszej krainy tegož 
nazwiska, obejmowata Kroacj§, znaczn% cz§áč Boánji, Hercogowin^, Czar- 
nogórze i cz^áé Albai^ji po za Skutari. Z togo powodu Konstantyn Por- 
íyrogenit (De admin, imper. s. 348, ed. Bonn.) przez D. rozumie cary 
zachodni Illiryk, z wyji|tkiem Noryka. Ghrzeácjanizm juž w pierwszych 
ezasach apostolskich zaprowadzony tu zostal przez Tytusa, ucznia áwi§te- 
go Pawla (II Tim. 4, lO). Málo jednak mamy wiadomosci o biorarcbi- 



Oalmacja. 7 

czném arz^zeniu tej .prowincji (ob. Illiryk). . To tylko nie ulega w^tpli- 
woáci, že jak Illiryk tak i Dalmacja naležajy zawsze do patrjarcbatu rzym- 
skiego. Wiele tu cbrzeácjanizm ucierpiat w skutek najšcia Hunnów i West- 
gotów, tym ostatním odebral Dalmacj^ ces. Justynjan; na pocz^tku Vil w. 
wpadli tu Awarowie, lecz za Herakýusza (ok. 640) prawie ca2% D. zcg^li 
Eroaci (Gbrobaci) i Serbowie, Awarów podbiwszy. Odt^d chrzeácjanizm 
na nowo trzeba bylo zaszczepiač. Granic^ mi^dzy Serbami i Kroatami 
stanowila rz. Nestus (v. Tilurus, y. Zentina). Kroatowie mieszkali na 
pólnoc tejže rz., pod ksigcieni swym Porga zaprosili misjonarzy z Rzy- 
mu, oddali kraj swój pod opiek§ áw. Plotra i uroczyscie álubowali zanie- 
chaó iRTSzelkich rozbojów i napaéci na obce kraje. Serbów zaá, którzy 
od rz. Nestus na pohidnie rozci^gali si§ až do Dyrracbium (y. Epidamnus) 
i iia.wscbód Kroatów, mial zmusic Herak^usz (ok. r. 64 7) do przyj^cia 
chrztu. Davma dalmacka metropolja Salon a, zburzona r. 639 (Farlati\ 
Illjric. sacr. II 31^... 336), ustanowion^ zostala w založeném ok. r. 647 
mieácie Spalatro. Dziá D. zajmiije tylko wq,zki pas nadbrzežny, naležy 
do césar. Austryjackiego, iiczy k^tolików obrz. lac. 324,000, obrz. gr. unit. 
1,000, nieunit. 80,000. iSacinskie bpstwa s§: i) Zara {ZadoVy lac. Ja* 
dera, Jadrensis): najdawniejszy bp tego miasta spotyka sig r. 381, drugi 
w r. 530, 3-ci 593, po nicb przerwa przeszlo 200 lat; ci^gla zai kolej 
bpów rozpoczyna si§ z pocz^tkiem w. X; od r. 1046 Zara zostala me- 
tropolja Palmacji. Kapitula motropolitalna sklada si§ z 3 pralatów, 
5 kanón., 4 kanoników bonor. Seminarjum yí Zara liczy 59 alumnów, 
scminarjum male ma 31 ^vycbowaňców. Djecezja, która oprócz l§dn sta- 
lego obejmuje "wyspy: Gissa (Pagus), Selve (Salbon), Ulbo (Aloěpium), 
Premuda (Palmodon), Isto (Gistura), Melada (Meleta), liczyía 1854 r. 
w 9 dekanatacb 55 probostw i 38 kapelanji, z 52,7 7 4 duszami. Ksi^žy 
swieckicli 152. Z klasztorów znajduje si§ 5 minorytów, z 26 ksi^žmi 
i 23 laikami, i 2 opactwa benedyktynek, z 23 zakonuicami. Sufraganjami 
arcybpa Zaiy s^ nástupné bpstwa: 2) Cattaro (CatharusJ, w VI w. 
bylo stolic^ biskupi^i. Pierwotnie zostawalo pod metropoli^ Dioclea, r. 
1034 poddané bylo nowo erygowanej metropolji Antivan\ r. 1179 prze- 
szlo pod Bari^ pod któr^ to stolic^ zostawalo až do naszego wieku. 
W granicacb tej djecezji lež^ stolice dwóch dawniejszycb biskupstw: i) 
Budua {Butua, Budua, Bulva)^ datujqcego z X w., a trwaj^cego do po- 
cz^tku zeszlego wieku; 2) i Eisano, Rliizano (dawne BMzua^ Bhťcinium, 
póíniej Bosá lub Bossa nazwane, dziá niiasto to w ruinacb), nieznanego 
pocz^tkn, w XII w. zostaj^cego pod metrop. Ántívan\ a trwajačego do 
pocz^tku zeszlego wieku. Dzisiejsza djecezja Cattaro w 4 dekanatacb 
liczy 16 paraj^i, z io,500 dusz. Kapitula ma 2 pralatów i 8 kanoników' 
ksi§žy áwieckicb 4 0, zakonnycb 21. Klasztorów: i franciszkaúski i i ka- 
pucyňski. 3) Lesina (Fharua, Fariens,), bylo juž biskupstwera za czasów 
Grzegorza W., zazwyczaj wszakže pocz%tek jego klad^ na 1140 r. \V 5 
dekanatacb jest tu 41 parafji, z 35,000 wiernycb, kaplanów 60; semina- 
rjum nie ma. Kapitula sklada síq z 2 práh, 4 kan. i 5 kan. bonoro- 
wych. Klasztorów: l minorytów, i franciszk., i dominik. i i benedy- 
ktynek. 4) Sebenico (Sibinicensis) odr. 12 53. Leon XII z biskupstw cm 
tém pol^czyl dawne biskupstwa: a) Scardona (dziá wioska tylko, niegdyá 
stolica Liburnji), od VI w. biskupstwo; b) Kmn (takže 2'nm^ Tinen, 2(5- 
;?«n, takže CUm, dawne Tininium^ Tinniniq, takže Thinnici, Uima, Titium^ 



8 Dalmacja. 

a dawniej jeszcze Arduba (Ardnla?). Krezemir IV, król Chorwatów, žalo- 
*yl tu 1050 stolic^ bpijj. c) Trau lub Tragur, Tragir^ dawne Tragurium, 
podlug jednych Btolica biskupia z VIII w., podlag innych z XI w. Dzisiej- 
8za dječezja Sebeilico w 7 dek. ma 59 paraQi, z 6 8,0 o o wier., ksigžy 64. Ka- 
pitula ma 2 prát., 4 kanón,, 6 kan. honor. Klasztory: 4 franciszk. i do- 
minik,, 1 roinoryt. i žeňski benedyktynek. Brak seminaijum. 5) Raguza 
(Epidaurus)^ biskupstwo od r. 580, arcybiskupstwo od r. 990, « sufra- 
ganjami, podlugLe Quien (Oriens Chr. II 2 7 7): Budua^ Deoaterum^ Vlci- 
nium^ Suacia^ Scodra^ Dyrrhachmm^ Drivastum^ Bosna^ T^bumum^ Za- 
chlumia, Notitia Coelest. wylicza 18 sufraganji: Stagne7i3ť8^^Bo»8enen,(hO' 
ánja), Tribunien, (Trebiiye), Catemien. (Gattaro), Rosen, Biduanen (Badua), 
Ánttvaren.y JDulchinen. (Dulcigo), Suacinen. (Sappa), Drívasten. Polasteu, 
(Polati), Scodnmensis (Scntarí), Árbanen, (Arbe). Gdy AntiTari zostalo 
metropoU%, otrzymalo 6 ostatnio wymienionych stolic za sufraga^je. Z po- 
zostalych przy Ragixzie w 1824 r. bj}y juž tylko 8 przy starej metro- 
poli: Siagnoy Trebinje^ Marcano i Curzola, Loon XU zamienil (1828) 
RaguzQ na biskupstwo, pot^czywszy z ni% dawne biakupstwa: StagnoiNigro- 
Corcyra (Gnrzola). Obecnie dječezja Raguza w 5 dckanatach liczy 45 
probostw, z 55,000 dusz. Kapitula ma 2 práh, 4 kan. i 5 kan. honor.; 
seminarjum wigksze i mniejsze pod kierunkiem jezuitów. K8i§žy áwieckich 
92, minorytów 43 w 7 kl., nadto 2 kl. doroinik., 2 pijarów, 1 jezuitów 
i 1 sióstr milosierdzia. 6) Spalatro t. Spalato, — Afacarska (dawniej 
Btolica byla w Saloná)^ najdawniejsze bpstwo, od áw. Tytusa datig%ce, jak 
juž nadmieniliámy, bylo metropolj^ calego Illyryku od III w. Na terryto- 
rjum wschodniego Illyryku, dawnej 4jecezji cesarstwa, obejmuj^cej dzisicg8Z]| 
Dalmacj§, Slawonig i Kroacj^, tudziež cz^áci Hercegowiny, Albanji, Boánji 
i Serbji, od V — YIII w. dwie byly metropolje: Salona i niedaleko niej le- 
ž%ca DiocUa^ miejsce urodzenia Ďjoklecjana. Pod Salon% zostawaly sto- 
lice: SpáUUum^ Tragurium^ Scardona^ Arausona (Gastellum Idra), Enoa^ 
Árbua^ Veglioy Epidaurus (Ragusiuro), Absarum, Do Djoklei, która byla 
dawn^ 8uii*agai]j% Scodra (Skutari), nalézaly: Antibarium^ Budua^ Ecata- 
rum (Gattaro), Dtdcignum^ Suavium^ Scodra^ Drivcutum^ PoUetum^ Sorbium^ 
Bosonium^ Tribumum^ Zaculmium. Dioclea zamieniona niewiadomo kiedy na 
stolicQ biskupii^, zostala 8ufraganj% metropolji Dyrrachium.^ Utrzymuj^ 
niektórzy, že metropolja z Djoklei przeniesion^ byla do Raguzy; r. 1062 
Dioclea pol%czona z Antivari. Metropolja Salona, nast§pnie Spalato na- 
zwana, po róžnych zmianach swego terrytorjum, w koňcu zeszlego wieku 
miala nastupujíce sufraganje: Zengh^ Modrus^ Nona^ Scardana^ Knin^ 
Lesina^ Trau^ Sebeniooy Diacovar^ Macaraca^ Dmrmo. Arcybiskup Sfor- 
za Panzoni (i^^^ — 1640) otrzymal ty tul i prawa prymasa Dalmacji 
i Kroacji. Po ámiercí ostatniego arcybiskupa (1807), stolica ta wako- 
wala 20 lat. Leon XII bull^ z 80 Lipca 1828 r. pol^czyl z t^ sto- 
lic^ djeceajQ Macarsca (stolica biskupia od XI w.), ale arcybiskupstwo 
zamienil na biskupstwo i poddal je metropoUi w Zara. W 7 dekanach 
dyece^a ta ma 98 probostw, 121,000 wiemycb, ksifižy áwieckich 1S6; 
dwie kapituly katedr.: w Spalato i w Macarsca, kolegjack^ kapituly 
w Trau. Klasztorów: 9 francisz., 8 dominik., 1 minorytów, 1 kapucynów; 
, žeňskich: 1 klaryssek, i dominikanek. Seminarjum liczy 40 wychowaň- 
ców. Dia greków nieunitów, mieszki^^cych w Dalmacji niegdyó weneekiej, 
rzeczpospolita Wenecka založyla irei r. biskupstwo w Sebenico^ ]icz%ce 



Dalmaeja.— Damalewicz. 9 

iň£ ok. 78,000 dnsz, a zostig^ce pod patijarcii§ karlowickiiii. Gf. Ne- 
Afr, Kirch. Googr. u. Stát. II 207. Gams^ Series ep. b. 991. X. W. K. 

Dalmatyka, szala koádebii, už/wana przes bisknpów i djakonów; 
sabdjakoáska bowiem dalmatyka wřaédwie tonicelli (ob.) si^ zowie. Dal- 
matjka tak nazwana od prowincjl Babnacji, w której ten abiór powsze- 
dinie bjl nžywany. weszla w nžycie n Rzymian w II wiekii. Byia to Inia- 
na, dinga až do stop, obszema szata, z szerokiemi rQkawami, ri^gsg^eemi 
tjlko do tokda, pocz§tkowo tjlko biala, póžniej zdobiona pnrpnrowemi 
wst^ami z obn stron piersi. Šw. Sjlwester Papíož pimrszy miat wpro- 
va^kic dalniatjk§ dla djakonów tylko w kosdolach samego Rzymn. Vú- 
conti wszakže a|dzi (De appartn miss. I. 3 c. 25), równie jak Du JSaussay 
^Panoptia episcopalis 1. 6 c. 3 i 4), že nbiór ten w koádele by) nžywany 
jQž przed áw. Šylwestrem. Wiadomo tež, že éw. Cypijan nbrany by} 
w daJmatykf , gdy szed) na m^czeňstwo. Dalmatyki nžywal Papiež, gdy 
celebrowaď uroczyáde. Bísknpom przyznaw^ J9 Papiež jako nagrod§ 
sxezególn^. Niekiedy biskupi prosili o ni^ dla sieUe, Inb dla swoich dja- 
konów. Možná tak przynajmniej wnosič z listn Papieža Zacbaijasza do 
Anstroberta, bpa Yienny (Biblioth. vet. Floríac. par. 3, Lngd. ]€05): 
Dohnatkam usibus vestriš mísimuSy ut quia Ecelesia vesira ob hac $ede doc- 
trínam^fidei percepit^ ei morem habitus sacerdotalis^ ab Ula etíam perdpiat 
deccrem hcnoris. Przeslanie dalmatyki wystfpnje ta jako znak jednoáci 
kosóota szczególowego z koádotem rzymsldm. W tej samej myéli i. 
Grzegorz W. daje (Greg. 1. 7 ep. 1 1 2) dalniatyk§ áw. Arygjaszowi, bpowi 
galiijskiema w Gap, i jego arehidjakonowi. Za czasów Karola W. nie- 
którzy ksi§ža, na wzór bisknpóW, pod omat pocz^li wkřadaé dalmatyk§, 
ale to wkrótce nstařo. Dzié tylko biskupi nosz^ t§ szat^ z cieókiej ma- 
terp, pod ornátem, przy Mszach solennych i konsekracjach, gdzie powi e- 
dziano: pontificdliter paratus; oraz 4Íjakoni przy uroczystoáciach wesolych 
(ob, mbryk^ Mszatn tyt. 19 n. 5 i 6.). Poáwi§cenia dalmatyki oeobnego 
me masz, w Pontyfikale jednak pod ogóln§ benedykcj% Indumentí wymie- 
niooa i dalmatyka, wi§c tež j§ z innemi aparatami wypada poéwifdč, 
albo, gdy biskop áwi§ci, choóby i osobno. Znaczenie symboHczne dalma- 
tyki to samo jak ornátu, t. j. moralnie znaczy plaszcz chrzeácjaáskiej 
oiloátí, a mistyeznie plaszcz purpnrowy, w jaki byt Chrystos ubraný przed 
Pilátem, albo tež on) szat§ nieszyt%, z której Go przed nkrzyžowaniem 
odarto. Dalmatyka pierwotnie calkiem byla zeszyta, dziá z boków i w r^- 
kawkach rozci§ta, spadá do kolan. Niegdyá užywali dalmatyk jako ozdo- 
by królowie i cesarze; cesarze niemiecey przy koronacji wUadali daima- 
tvkf, która wraz z innemi regaljami zaehowywana byla w Norymberdze. 
hílmMtjkA cesarza Pawla I przechowuje 8i§ w koáciele maltaňaldm wPe- 
terzborgo. C^. Bomsie^ Praxis celebr. missam I 42. Cf. BinUrrm^ Denk- 
wnrdígkeíten, t IV cz. 1 s. 214... X. S.J. 

Damaris (z gr. %i(iap — midžonka), albo, jak inni chc), DamcUa^ byla 
yián% z niewiast ateúskich, które na opowiadanie iw. Pawla w Chrystusa 
nwierzyly (Ap. 17, 34). Niektórzy Ojcowie tm^% i% za-žon^ áw. Djoni- 
2tgo Areopagíty. Koádól grecld obchodzi jej pami^tk^ 4 Paid. W Mart. 
Ron. me ma jej imienia. 

Damaiewicz 3 lef an, ksí^dz, historyk koádelny. Ur. na poca^tku 
XTII w. w mlasteczkn Warcie, w województwie Sieradzkiém, a teraz w gnb. 

áej položeném. Zdaje síq, že nanki wyžsze ukoňezyl w akadenqi 



10 Damaieiiriez. 

krakowflkiej, gdde otnymat stopieú licenejata teologii. Po wyáwi^nia 
na kaplana zacz^l pracowač w swojej djecesji (kujawskiej), którcj biskup 
ówczesny Maciej Lableáski wzi^l go w ssczególmejaz^ protékej^ i opiek§. 
W skutek tych wzgl^ów, nauki i pracy, ok. r. 1687 zostt^ przeložo- 
nym seiDínaijum wloclawskiego i teologiem domowym swojego protektora. 
T. r. wydal D. traktát teologiczny p. t.: Cónclusiones es Thedogia Mo^ 
r<Mli fundatae m actílms humanis de Peccatís in genere ad DtMpuUtndum pU' 
bitce propoBitcLe, In Lontubernio Clericorum Seminarii Viadislavienais, Anno 
Domini 1637 in-4, bez miejsca dmkn (niew^tpliVne w Krakowie) i bez 
liezby stron (których jest 29). Rozprawa ta, rozdzielona na 50 U9t§pów, 
przypi8an% byla bpowi Lnbieúskiemu. W roku wydania tego traktátu, lub 
w nástupným, D. otrzymal bogate uposaženie, z nominacj% na kanonika 
kol^aty krnszwickiej. Po ozyskaniu tej godnoáci, D. w Grudniu 1638 
r. odbyl w akademji krakowskiej publiczn% dyspnt^, celém otrzymania sto- 
pnia doktora teologji, co tež pozyskaí. Témat do wypracowania rozpra- 
wy da} mu Marcin Wadowski, ówczesny podkanclerzy nniwersytetn i dzie- 
kan wydziahi teologicznego. Rozprawa ta wyszla z druku pod tytulcm: 
Quaestio Jheologica de Meriio banomm iuHi operum. Áb iUustri et Adm. 
Reverend, D, Promotore^ D. Martino Campio Vadovio^ S. Floriáni Frae- 
poeito^ Álmae Universitatis Cracovien. vicecancellario^ Sacrac Theol, Facul" 
tatu DecanOj publice ad dieputandum Rndo Domino Steph, Datnalewicz S, 
TkeoL Licentiato^ Canonieo Crusvic, Seminarii Vladislav, Praefecto, Pro 
solennt in Doetorem Scu:, TheoL inauguralione proposita, Anno Dni 1638 
(bez miejsca druku, in 4, prócz karty tyt., kart tylko 4). W Sierpuiu 
1640 r. D. zosta! kaznodzicg% i kanonikiem katedry ki^awskiej. Ponie- 
waž D. nie byl szlachcicem, lecz szedl z rodu miejskiego, žatém kanoiga 
jak§ otrzymal byla doktoralnq. Z epoki tej jego godnoáci istnieje jedno 
tylko pismo wydane w jazyku polskim: kazanio miane t. 1642 w kate* 
drze wloclawskiej, przy wyáwi§caniu Aleksandra Bucendorfa K§ssowskiego 
na opata oliwskiego klasztom. Kazanie to, nieznane bibljografom naszym: 
Janockiemu, Bentkowskiemu, Jocberowi, Mecberzyúskiemn \ innym, wy- 
szlo z druku p. t.: RóJa z Opairznoéci Boskiej noicq szatq odziana etc. 
(w Krak. w drukarni Franc. Cezarego r. p. i642, druk gocki, kart 
nieHczbowanych 14). Przywiedzione kazanie dowodzi, že D. byl w swej 
epoce jednym z mówców koécielnycb, roniej niž inni pstiz^cych j§zyk oj- 
czysty makaronizmem laciúskim. D. spelniaj^c žyczenie gorliwego prote- 
ktora swojego Lubieáskiego, wzi^l síq do prac historycznycb, których pier- 
wszym owocem bylo wažne dzielo: Vitae Vladislaviensium Epiacoporum, 
Jtíseu et authoritate lUugtr, et Bev, Donwti Z>. Mathiae Lubieňski etc. 
(Kraków u Franc, Cezarego r. 1642, in 4, str. liczbow. 469 i 4 kart 
pomylek drnkar). Dzielo to w zawzi^tym krytyku pmsko-luterskim 
Braunie znalazlo surowego przyganiacza i s^ziego. W rok po wydaniu 
„Žywotów biskupów wloclawskich*' wydal D. bjograQo proboszczów katedry 
wloclawskiej, które przypisal Stefanowi Charbickiemu, naówczas probo- 
szczowi katedry wloclawskiej, a nast^pnie bpowi nikopolitaňskierou; od imie- 
nia Gharbickiego dal tcj ksi^žce tytul: Stephanoma Praepositorum Vladi- 
slav , aeriem et succeeaionem complectene variie gemmarum^ plantarum^ herba- 
rum^ Jlorum etc. (Krak. w druk. Walerjana Pii|tkowskiego r. 1648 in 4, 
kart nieliczb. 28). Pobudki ascetycznc» a nadto i cb^ó swobodniejszego 
oddawania si^ nauce, sklonily D'a, že zamicrzyl wejsc do zgromadzenia 



Damaiewícz. 11 

kanoników lateraneáskích, a jakkolwiek protektor jego, jaá wtedy prymas, 
Lnbieňski, sprzeciwia} Bi§ pierwiastkowo zamiarowi ternu, jedoakže wresz- 
cie przyehylii si§ do žyczeň D^a, i ten we Wrzeánia 1642 wst^pil dono- 
wicjata kanoników w Klodawie, po czém niezadíugo wykona! profesJQ. 
Prymas Lubieňski wyjednal a opata kanoników regalarnych w WroclaWiu, 
pod którego jaryzdykcj% zostawali kanonicy kaliscy, že D'a zaliczyt do 
zgromadzenia kaliskiego; jednoczeánie zamianowany byt koadjatorem Szy- 
mona Žnbera, przeložonego kanoników kaliskich, czlowieka naówczas cho- 
rego i zgrzybiatego starca. R. 1645 reprezentowat D. archidjece^Q gniežn. 
na slawnym zjéždzie religijnym z róžnowiercami, odbytým w Torunia, a zna- 
ným w histoiji p. n. CoUoqitium charitatívum, W czasie pelnieuia obo- 
wi^ków koadjutorskich, D. odbyl kilka podróžy do miast wloskich na ka* 
pituly lateraneňczyków i do Rzymn, gdzie robil notáty w archiwach do 
zanuerzonych przez siebie prac biatorycznych. Po smierci Žubera, latě- 
raueňczycy katiscy na kapitule odbytej d. 28 Mája 1649 obrali D*a swoim 
przeložonym, a obiór ten prymas Lnbieňski potwierdzih W tymže roku 
wydal D. drugie wažne dzielq p. t.: Series Árchiepiscoporum Onesnensiím 
atque res gestae^ e velustis antíquitatum ruderibus coUectae etc. (w Warsz. 
druk Piotra Elerta 164 9 in-4 stron liczb. 406, nadto 7 kart na po- 
cz^tku i jedna na koňcu). Te žywoty arcybiskupów gniežnieňskich przy- 
pisal D. Enbieňskiemu, do którego rz^ów bijografje ich doprowadzih 
Prócz obowi^zków przeložonego kanoników kaliskich, sprawowal D. jeszcze 
od czasów kaplaiistwa áwieckiego urz^d cenzora ksi^g, a juž jako prze- 
iožony, urz^d oficjala foralnego konsystorza arcybiskupiego. W r. nástu- 
pným, po wydrukowaniu dzieta jak wyžej, D. wydal i swemi dopi^kami 
objasnil histOrj§ koáciola jgdrzejowskiego, napisan^ przez ks. Aleksandra 
Macieja Eudzkiego, prob. j§drzejow., p. t.: Lux Ecdesiae Andreovienm 
S. Caiharinae (Rzym 1650 w druk. Michala Cortelliniego). W czasie 
gdy prymas Eubieúski zakoúczyl žycie (28 Sierp. i652 r.), D. znajdowal 
síq we Wloszecb, gdzie wydal ustawy kanoników lateraneňskich swego do- 
mu kahskiego, p. t.: ConsUtutionea Can<micorum Begtďanum Lateranensiun 
Bomu8 Cabsstensis jS^ Nícolai oHm jussu p, m, Vincentii Coti.,, arcJneppi 
'Ondltae, nunc autem auctorítate Andrae Comitia a Leszno.., archieppi re- 
cognitae (w Rzymie, w drukarni Kamery Apostolak. r. 1656;. Przež- 
tócki (Wiadom, bibliogr, o r^kopism. polsk, str. 85) podaje, že w bibljo- 
tece Ottobonich w Rzymie jest dzielo D'a p. t.: Sapientía sivé orbis de^ 
iiderium Christi Domini Salvatoris in expectatione partus Gloriosae Virginis 
Deiparae^in Ecolesia Polononm, (Rzym 1662, dmk Jakoba Pheia). Wi- 
daé, že D. wydal t§ ksiqžk^ w czasie wspomnianej wyžej bytnoáci swojej 
^e Wloszecb. W latách nieszcz§šliwej dla krajů wojny szwedzkiej, która 
wemaío przyczynila przykroáci konwentowi kaliskiemu, napisal D, po íaci- 
nie historjg kolegjaty w Easku, p. t. Maria Gratiarum, sivé sacra Dei- 
parae Virginis Imago, in coUegiata Lascensi frequentatione popnlorum 
celebris etc. an. 1663. Praca ta niedokoúczona pozostala si§ w r§ko- 
piámie i przeszla z czasem do bibljoteki Zaluskich; mial j% w swem r^- 
kn niedawno Míkolaj Malinowski (ob. wydane przez niego. Stanisiawa La- 
ikkgo wdy sieradz. Prače naukoioe.,. Wilno, 1864; wst^pu s. XII). Ze zgonem 
Prymasa řubiei^skiego zgasla dla D'a gwiazda pomyálnosci. Migdzy prze- 
íožonym a lateraneňczykami rodzila si§ coraz wigksza niech^é, zwlaszcza 
^ D. silil si§ ich njmowaó w karby regul zákonných. Powstaly wi^c 



1 2 Damalewioz.— Damaszek. 

intrygi i narzekania, a nadto niepokojenie D'a pnsez opata wroclawskiego 
od P. Maiji na Piaska, že nieprawniĎ áúerzyl wladzQ przeložonego, gdyž 
go opat na tym urz^dzie nie potwierdzit. D. po kilkoletnich w tym przed- 
miocie klopotách, oáwiadczyl wreszcie postnszeústwo swoje opatowi P. 
Marji i uzyskař jego konfinnacj§; ta przeciež nlegloáó nie zasJonita go od 
szerega innych zmartwieú: mi§dzy nim bowiem a zgromadzeniem wzma- 
ga}y si§ nieporozuroieaia. Przeor Wojciech Wielewicz stal na czele nie- 
ch§tnych, burzyt braci i jak poprzednio podoszczal opata wroctawskiego, 
tak nast§pnie slal skargi,* zažalenia pokutně do arcybpa gniežn. W sku- 
tek tych intryg domowych, D. za dekretem prymasa Waclawa Leszczyá- 
skiego, przez delegáta arey biskupa, StanisYawa Bužeúskiego, 24 Lutego 
1660 r. z urz^dn przeložonego lateraneúczyków kaliskich i proboszcza 
á\?. Mikolaja ztožony zostah Przopelniony žalem, D- usun^l síq z kon- 
ventu kaliskiego i prosil o przytulek w slawném opactwie trzemeszeň- 
skiém, gdzie przyj§ty goécinnie, zlámal nazawaze pióro dziejopisa i oddal 
8i§ wyl^cznie ascetyce. W drugim r. (i66i) pobytu w Trzemesznie 
wyszlo ostatnie jego dzielo: Vita S. JBogumili (ob. tej Encykl. II 442). 
W trzynaácie lat po zložem'n D'a z urz§du przeložonego lateraneúczyków 
kaliskich, tenže, jako prosty i zapomniany zakonnik, žycie swoje, po dhi- 
giej i dotkliwej chorobie „phtiriasis," zakoťiczyl w Trzemesznie (dzisww. 
ks. Poznaúskiém) lO Gzerwca 16 73 r. D. byljednym z niúzn&komitszych 
historyków Koáciola polskiego; nie celowal on wprawdzie ani wyžszym 
talentem dziejopisarskim, ani krytyk%, umiej%c4 zestawiaó trafnie fakty 
i wybieraó saro^ prawd^; wreszcie styl szorstki, napuszonoéé w opowia- 
daniu, laciná niezbyt poprawna, przyczepki wlasne do podaň Dlugoszo- 
wych i došé liczne bl^dy co do faktów, s^ wadami prac Damalewicza. 
Ma on jednakže wielkie za sob^ zaslugi, jako badacz pracowity i histo- 
ryk, który glównie czerpal z archiwów, a tém samém ocalil nie jeden 
szczegól wažny. Posilkowanie bíq dokumentami i przywilejami stawia D'a 
wyžcý nad wspólczesnego mu Stanislawa Bužeúski^ (ob.). Koron% prac 
D. 8%. ^Žywoty biskupów wloclawskich" a po nich „Žywoty arcybiskupów 
gniežnieúskich." Obszem% bjograQ§ tego dziejopisa, na podstawie doku- 
mentów pierwej nieznanych, napisal i wydal Adam Chodyňshi^ p. t.: «Ste- 
fan Damalewicz, historyk, przeložony kanoników lateraneúskidi w Kaliszu, 
(Poznaú 1872). Ad. Ch. 

Damaszek, hebr. Demmeszekj v. Darmeszek^ gr. Aa|iaox6c, mia- 
sto i kraina syryjska {Aram^Demeazek^ Vnig. Syria Damásci^ cf. Aram). 
D. wspomniany juž jest w histoiji Abrahama (Gen. 14, 15. 15, 2), lecz 
dalsze jego dzieje znané 8% dopiero od Dawida, który zaj%l krain§ z jej 
stolic^ (II Reg. 8, 5. 6). Przy koňcu panowania Salomonowego (ok. r. 
9 70) niejaki Razon, syn E^jady (Reson ben Eliada), pozostig%cy w slnž- 
bíe Adarezera, kr. syryjskiej Soby, žebral pewn% liczbQ ochotników, 
z nimi zaj^l Damaszek i oglosil si§ królem (III Reg. ii, 28— 25). Po 
nim wspomina jeszcze Bib^a Benadada I (ob.). Benadad byl synem Ta- 
bremona (Tabrímon), a wnukiem Hesiona, którzy zapewne przed Bena- 
dadem, a po Razonie, tron damasceňski zajmowsJi. Kf. jud. Aza, wzy- 
wig§c (r. 942—918 przed Chr.) pomocy Benadada, wspomina oprzymie- 
rzu niegdyá istniej^cém mi§dzy iob obudwóch ojcami (Tabremonem i Abiam; 
III Reg. 15, 19). Nast^pcami Benadada I byli: Azael, Benadad 11 i Be- 
nadad III (ob. te art.). Skrnszon^ za tego ostataiego przez Joroboama 



Damaszek. 13 

II, kr. izr. (814 — 733 r.), pot^g^ Damaszka podniósl na chwil§ Rasin 
{Req/n), Ten zwi^zal síq z Faceaszem, kr. izr., przeciw Acbazowi, kr. 
jodz. (ok. r. 740), lecz pobity przez Teglatfalasara, kr. as., utracit iron 
i žjcie (IV Reg. 15, 8 7. 16, i~9), mieszkaúcy zaá uprowadzeni zostali 
do Cyrenj (ob.). Damasceúslue królestwo liczylo podówczas przeszlo 500 
miast (forteczek) i skládalo si§ z 16 powiatów (napiš Teglatfalasara, ap. 
Schrader Keilinscbr. n. d. A, Test. s. 151). Odt^d D. podzielai losy Syrji 
(ob.), kolejno przecfaodz%c pod Asyryjczyków, Babilonczyków, Persów, 
Selencydów i Rzymian (Cf. /. C /. Waleh^ Antiquitates Dainasc. iUu- 
stratae, Jena 175 7). Dziá jest stolic^ jodnego z 4-ch paszalikdw syryj- 
skicb, pod toreckiém panowaniem b§d^cycb. Za Seleucydówosiadla w Ďa* 
maszku znaczna liczba Žydów (Joaeph, Fl, de Bel. Jud. I 2, 25. II 20, 
2) i mieli tu swoj% synagogy (Act. 9, 2). S. Paweř, otrzymawszy od 
sanbedrynii jerozolimskiego polecenie do synagogi damasccňskiej, aby ta- 
mecznych chrzeácjan zvi%zanych dostawila do Jerozolimy, gdy z niém jV 
cha?, w drOdze blizko D. cndownie zostal nawrócony (Act. 9, i..). Przed 
chrztem przebywal w doma Judy, przy ulicy zwanej Prostq (Act. 9, ii). 
Dom wspomniany jeszcze dziá pokazuj^ pielgrzymom: stoi on przy dlu- 
giej ulicy, która przecina miasto od wscbodu na zachód. Ghrzeácjanizm 
wi^, jak widzimy, zaraz po Zeslaniu Ducha áw. byl zaprowadzony w D. 
(ib. 9, 19); áw. Paweí staral 8i§ go rozszerzyé zaraz po swojém nawró- 
ceniu, lecz zmuszony byl uchodzič, bo si§ Žydzi na jego žycie zasadzili 
(Act. 9, 22 — 26. II Cor. 11, 32); udal si§ wtedy do Arabji, zk%d znów 
wródl do Damaszku; ba\¥il tam przez 3 lata i udal si§ do Jerozolimy 
(Gal. 1, 17. 18). W bierarcbji koáé. D. byl metropolj% prowincji Phoe- 
nicia 11^ lecz od w. VII, jak w ogóle na wschodzie, tak i tu chrzeácja- 
nizm upadl. Ok. r. 743 arcybp damascenski Piotr poniósl ámieré mg- 
czeúsk^, po nim spotykamy nast§pc§ dopiero ok. r. 1043, byl nim Ser- 
gjusz, lecz ten, opuáciwszy stolicf , przeniósl si§ do Bzymu, gdzie založyl 
klasztor áw. Bonifacego i Aleksego. Dziá D. na 116,000 ludnoáci, liczy 
14,000 chrzeácjan, w tej liczbie pólow§ katolików róžnych obrz%dków, 
i 4,500 žydów {Miasions CcUhoUques, 28 Ozerwca 1872); reszta ludnoáci 
(Dmzy i Arabowie) jest mahometaúsk^. Rezydujq, tu: antjocbeúski pa- 
tijarcha greków unit., ormjaňški bp unicki i arcybp katolików syryjczy- 
ków (jakobitów-unitów). Eatolicy obrz. lac. zalež^ od wikar. apost. sy- 
ryjskiego; maj% 3 klasztory: franciszkanów, kapucynów i lazarystów; sio- 
stry milosierdzia miy^ szpital i szkol^ žeásk^; szkoly m§zkie s^ przy kla- 
sztorach powyžszych. Przed r. 1860 bylo w D. wigcej chrzeácjan (do 
28,000), lecz podburzona ludnoáé mahometaúska rzucila si§ na nich: 
než trwala od 9 — 16 Lipca 1860 r., wszystkie koácioly i klasztory ka- 
tolickie zostaly zburzone; tenže los spotkal konsulaty zagraniczne, z wy- 
j^tkiem angiělskíego i prusMego; konsul holenderski zostal zabity, konsul 
Stanów Zjednoczonych ranný. Liczba ofíar doszla do 6,000. Ghrzeácjanie 
po tej rzezi wprawdzie otrzymali w D. wi^ksz^ swobod§: koácioly i kla- 
sztory stan^ w.Iepszym stanie, jednak zawsze pozostaj^ w obawie, aby 
za najmniejszym gdzieindziej ruchem (jak np. w zimie 1866 r. z powodu 
rozrucbów na Eandji) nie stali si§ ofíar% nowej rzezi; dla tego tež wielu 
icieklszy przed wspomnian% rzezi^, wi§cej do D. nie povrrócilo. Patrjar- 
cba jerozolimski Yalerga r. 187 2 zamianowal komisJQ do zbadania spra- 
wy m^caenników damasceúskich z r. 1860. Ok. r. 186 7 pisma perjody- 



14 Damaszek.— Damuy. 

czne donosié pocz^ly o nadzwycziýajrm zwrode mazalmanów w D. i oko- 
licach ka cbneácjaaizmowi, podtwaly nawet liczbf nawróconych do so^oco, 
opowiadaty o cadach towarzysz^cycli nawrócenia. Lecz wedlug lepszych 
informacji (ob. Missions CcOhotíques^ 9 Sierp. 1872 n. 167) rzecz tak 
8i§ miařa: Jeden z szeików arabskich okolo SaiaťJeaú-ďAcrey w widokach 
polítycznych, zacz^l potajemnie wyst^powač przeciw mahometaaizmowi, bg- 
d^cema podstaw% paň^wa Tureckíego. Zaprzeczywszy powagi mahometa- 
nizmowi, logiczoie mnsial przyj^č, že po Cbrystnsie nie bylo žadnego 
proroka. Gdyby na tém stanul, nauka jego moglaby byč cbrzeácjaúsk^, 
lecz on siebie podawal za nowego rodzajn Jana Chrzciciela, który toruje 
drog§ inaj%ceniu przyjáó prorokowi. Niektórzy z adeptów tego uowego 
mistrza przyj§li pierwszy punkt (falszywoác islamizmu) za pewny, lecz nie 
b§di^ pewnymi czy obiecany prorok przyjdzie, cbcieli tymczasowo przyjáó 
nankQ Chrystnsa. Proboszcz laciá. Damaszku (franciszkanin Emmanuel 
Forner) nauczyl icb zásad wiary, ale nie ocbrzcil, gdyž niecbdeli zerwac 
stosunków ze swym naczelniklem. Podobno IdlkudziesiQciu sami mi§dzy 
8ob% 8ÍQ ochrzcili. Tymczasem zamiar szeika wyszedl na jaw: rz%d ture- 
cki wsadzil kilkunasta do wi§zienia i skazal na wygnanie do Tunis. 
Z wygnania ci mniemani chrzešcjanie slali coraz nowe listy do ducho- 
vných niuzulmaňskich, z oáwiadczeiiiem swej wiernoáci ku zasadom islámu, 
i že jeéii co przeciw niemu czynili, to tylko w celu zyskauia opieki fran- 
cnzkiej. Rozpowiadane zaá cuda nie dadz) si§ dowieáč žádném powažném 
áwiadcctwcm na roiejscu. X, W, K, 

Damazy (Damasus), Papiež. I. éwi§ty (10 Grud.), ur. w liiszpa- 
nji, f S84 r., maj^c lat okolo 80 (S. Hieronym. De vir. illustr. c. lOS; 
cf. Martyrológ, Adonis^ ap. Suriwn Vitae ss. t. VII 8. 428); nast^pca Li- 
berjusza Pap., „m^ž wszelkiego rodzaju cnotami ozdobiony*' (Theodoret^ 
Hist. eccl. II 22), swi§tošci% znakomity i gorliwy wiary apostolskiej obroú- 
ca (ib. Y 2). R. 855 zostal djakonem koáciola rzymskiego i iniiU so- 
bie powierzony koéciól áw. Wawrzyúca; towarzyszyl áw. Liberjuszowi (ob.) 
Pap. na wygnanie. Gdy Liberjusz um. 23 v. 24 Wrzes. 366 r, lud 
rzymski obral Damazego, lecz pewna cz^éč glosów padla na Ursyna, czy 
Ursycyna, djakona. Ursyn nie swažaj^c, že Damazy przez wi^kszoáé 
uznaný zostal bpem, i siebie m<g^ za obrauego, utworzyl sobie partj$ 
(seorsum ab ecclesia conventus agcre instituite) i zdolal sklonió kilku cie- 
mnych (obscuri) bpów, že go wyáwi§cili na bpa. Odbylo 8i§ to wszystko 
pok^tnie (in occulto..., non in ecclesia, sed in secreto loco Basilicae, 
quae Sicinii vocatur. Socrates Uist. eccl. lY 29); zk^d widač, že Ursyn 
tylko malj| partjQ mial za sob^; z duchownych mial 7 prezbyterów (Fau- 
stínt et MarceUini Libell. přec. ad imper. praef. 1. i , ap. Oalland, Biblioth. 
PP. YII 4 62). Powstaly zt%d krwawe zjgácia: stronnicy Damazego na- 
padli na bazylik§ Sycynina, zabrali j% i do 160 z ludu trupem položyli. 
Tak przynajmniej opisuj^ Faustyn i líarcellin (1. c), skarž^c síq na Da- 
mazego. Zdajc 8ÍQ jednak, že opis ten przesadzouy (cf. Damasi Eplae). 
Ursyixjanów bowiem niewielka byla iloáé (Socrat i. c. Sozomen YI 23), 
gdyby wi§c ponieáli tak wielk§ kl^skQ, nie mogliby wnet po niej dač tak 
krwawego odwetu, o jakim mówi áw. Hieronim (contin. Euathii Chron. 
ap. Mai^ Ser. vet. nov. čoU. YIII 404): .Ursinus... Sicininum cum suis 
invadit, quo* Damasianae partis popnlo confluente crudelissimae interfec- 
tiones diversi sexus porpetratae.** Prefekt Rzymu, ukarawszy wielu z dn- 



Damazy, 15 

chowieňstwa i lada, zamieszanía koniec položy! (Socrat. Sozom. 11. oc) 

i Ursjrna wjp^ddi (Paidz. 366 r.). Ursyn jednak wrócU (t5 Wneéaia 

36 7); dopiero w 2 miesi^ce potem, z rozkazu Walentynjana ces. Rzym 

opascié roasia! {Faustin. etc. 1. c). D. widz%c si§ atwierdzonym na sto* 

tícjT, zwróci} 8we starania ku ntwierdzeniu wiary, przeciw arjaaom, mace- 

donjanom i innjm. W tym cela odprawU w Rzymie kilka synodów: 

niektórycb, labo postanowienia síq przechowaly, jednak chronologja jest 

trudný do oznaczenia (Hefde^ Gonciliengesch. § 89). Autor Vitqe S. Euse- 

bii presb. rom. (f 857 ap. Baluz. Miscell. I ss) opowiada o synodzie 

(366 y. 86 7 r.), na którym miat byc pot^piony Liberjusz Pap. (ob.j; 

lecz zk^din%d o tém nie wiemy; równiež nie možemy uwažač za pewne 

tego, co opowiadaj^ w swej skardze Faastyn i Marcellin, jakoby D. zwo- 

}al bpów dla pot§pienia Ursyna, lecz ci odpowiedzieli, že nie pot§pi) go 

bez przesluchania. Do pewniejszych synodów przez D'ego odprawionych 

milež%: i) r. 368 przeciw Ursacjuszowi, Walensowi i ich zwolennikom 

(.S'. Athaudsii ad Afr. eppos epla); — 2) mi^dzy r. 869 — 371 synod z bpów 

Italji i Gallji, na którym pot^piony zostal Auxencjusz, arjanin, bp medjo- 

laúsM, i odrzucony synod odbyty w Rimini; list tego synodu Daniazowego 

ap. Iheodoret^ Hist. eccl. II 22; Sozomen^ VI 23; ap. Couatant^ Eplae R. 

P. 481. 487. — 5) R. 374 — 376, odbyty na proáb§ bpów wschodnich: D. 

tu potopil Apollinarego z Laodycei (ob. tej £nc. I, 8 3 4) i Tymoteusza bpa 

Sebasty za bl^dy niacedoňskie (ap. Theodoret, Y 10; ap. Manai Goncil. 

III 481); znajdowal síq na tym synodzie Piotr, bp aleksandryjski, nastQpca 

šw. Atanazego (cf. Theodoret, V, il; Coustant^ 5 71; Socrates IV 2 2). — 

4) R. 3 76 v. 378, na którym pot^pione zostaíy wszystkie herezje dawniej- 

sze i ówczesne {Theodoret, V 11; Coustant Eplae 507, 517; Mansi ÚL 

425). — 5) Roku 3 7 8; na nim uroczyácie zložeui zostali z zajatých stolíc 

bpich: Tymoteusz i Vitalis, i potgpiony apoUinaryzm (Sozomen VI 26; 

cf. Theodoret, V 10). — S) R, 8 7 8; bpi na tym synodzie prosili ces. Gra- 

cjana i Walentynjana, aby ramieniem swojém popierali wyroki Papieža, 

a w odleglejszycb stronach metropolito w katolickich (Coustant 52 3; Man- 

n III 62 4). Wkrótce potem Gracjan, samobj^wszy panowanie, dozwolil 

prawowiernym bpom powrócié z wygnania, a wszystkie koácioly polecil 

oddaó tym, którzy z D. trzymaj^ (Socrat, V 2; Sozomen, VII l; Theodor, 

V 2). Wedlug innych, ostatni synod odbyl sig r. 380 Cnie 3 7 8) i, oprócz 

wspomnianej prosby do cesarzów, pot§pione na nim zostaly berezje: sa- 

belljanizni, arjanizm, fotynjanizm, marceljanizm, apoUinaryzm i in. (cf. 

Hardouin^ Goncil. I 889; Mansi III 624). Za D. odbyl síq sobor kou- 

stantynopolitaňski I (ob.) 381 r.; on takže potwierdzil zloženie Maksyma 

Cynika z bpstwa kpolitaáskiego (380 r. Mansi VIII 749), a na jego 

miejsce polecil obraó innego (ib. s. 7 50, Coustant 535, 539). R. 382 

odprawil jeszcze synod w Rzymie, na którym znagdowalo sig kilku repre- 

zentantów od bpów wscbodnicb {Hefele § 102). Šw. liieronim, z poloce- 

nia D^go, uložyl wyznanie wiary (cf. S, Hieronym, Epist. 86 ad Eustocb. 

Rujin, De adulter. libror. Origen w Opp, S, Hieron, ed. Benedictiuor.); 

z innych czynnoáci tego synodu wiadome s% tylko: potgpienie apoUinary- 

zmu, wykl§cie Flawjana bpa Antjochji i kilku in. (cf. Sozomen VII 11). 

Z záchyty D'ego, áw. Hieronim na nowo tlumaczyl Biblje, lub poprawial 

dawny jej przektad (ob. Wulgata) i objaánial niektóre czgáci kommenta* 

rzami {Chtistant^ 579). Sam tež D. byl poet^. Do ápiewu koácieloego 



16 Damazy.— Danbergvr. 

wprowadzit Uk zwaoj PsaUerz rsymski (ob.). IJloiyl Carmiaa 40 
(inni Iicz% 44): s^ to po wi^kszej cz§áci drobné poe^e paaegiryczne, lab 
liryczne, rozmaitej miaiy; niektóre s§ na^robnemi napisami (ap. Oruther^ 
Inscríptíon. Christian. 1162 — 74), Inb bjmnami naczešč áwi§tych. Poezje 
te wyszly osobno: Carmina sacra Damasi ete. iUustrata ob Arulr, Eivino^ 
Lips. 1652. Kilka innydí wi§kszych ntworów poetycznych D*ego zagin§}o, 
Inb dot^ pozost^ w nkryda, ini§dzy innemi Ubelii de Vtr^imtaíe^ i nie- 
które ksi^gi Star«go Test. wierszem streszczone (AYc. Antonu Bibiiotb. 
vet. Hispan. I 144...). List o w (Epistolae) D*go dawniejsi wydawcy 
licz§ 14, lecz p6towa ich jest w^tpliw§; antentyczne, wraz z innemi do 
D'go pisanemi, wydat Coustant (Eplae R. P. s. 4 71..) i doř^czyt (ib. s. 
603, 622) krytykQ dekretaljów Damazemu przypisywanych. Wszystkie 
dzie^a D'go przedmkowane w BibUoth, PP.^ z osobnego wyd. p. t. Da-- 
mast Pxpae opera quae exitant^ cum notís Martii yHlesii Sarrazanii^ e<L 
F. Uhaidinus^ Romae 1638 in-4, Paris 16 72; ap. Migne^ Patrol, lat. t. 
1 8. Žródta do žywotn šw. D*go, žebrané z wiela niedmkowanych žródeř, 
S4 we wspomnianych wydaniach Sarrazaniasa i Merendy. — II. Poprzednio 
Poppon, rodem z Bawarji '). By} bpem w Brixen, gdy po ámierci 
Klemensa II (9 Paždz. 104 7) ,lud rzymski wysial postówdo HenrykalII, 
prosz^c i zaklinig^c go... aby im przystal skromnego, laská wego i dobře- 
nu obyczjgami ozdobioncgo... pasterza*" (Annales Hamáni saec. XI; ap. 
WMerich I 74). Henryk wskazal poslom Poppona, d. 25 Gmd. 104 7 
{Lambertí Bers/eld, Annal. ap. PerU Mon. Genu. Ser. V 154), za zgod^ 
bisknpów i ksi^.%t niemieckich. Tymczasem Benedykt IX (ob.) cz^ié lu- 
du rzymskiego przeci^gn^I na swoj^ stron§ i stolic§ rzymsk^ zagarn^Y. 
Poppon, teraz Damazy II, za postami wymszyl w drog§ i przyby} do Bo- 
ni&cego, marcbiona Tnscyi, który go mial do Rzymn przeprowadzič. Lecz 
Bonifacy oswiadczy}, že z nim si§ nie nda, bo jnž Rzymianie zgodzili si^ 
na Benedykta; Damazy tedy wróďl do cesarza: ten napisat grožny list do 
Bonifocego, w skutek czego Bonifacy wprowadzil Damazego. D. nkoro- 
nowany zostal 17 Lipca 1048 r.; f 9 Sierp. t r. (Annal, Rom. sup. 
cit cf. Katalog Pup. dt.). Bonizo (Ad amíc. 1. 5) nazywa tego Papieža 
virům omni superbía plenům. Cf. Waiterích, op. c. I 716, 717. Jafe\ 
liegesta s. 366. 2eby miai byé otrutym^ o tem žródla cytowane nie 
wspomÍQigi|. Xast§pc% j^o byt Leon IX. X. W. K, 

Damberger Józef Ferdynand, znakomity bistoryk, ur. w Pas« 
sau, w Bawarji, i Marca 1795 r. Do szkót ucz^czal nigprzód w mie- 
ácie rodzinném; od r. 1812 uczyl si§ teológji w Salzburgu, potem (i 8 1 6) 
w Landshut, wreszcie w Monachium (1817— 18) uczQszczat do liceum 
i instytutu filologicznego. Czasy, w któiycb iyl D., szczydly si§ tak 
zwan% .oáwiat^**, która si§ zasadzala na wyszydzaniu cbrystjanizmu; posa- 
dy nauczydelskie dawano ludziom protegowanym pi-zez iiluminatów (ob.), 
cbodažby naukowo usposobieni nie byli. Takim byl np. professor bistorji 
koác. w Landshut; podobny mu prof. teologji mor. ofiarQ Abrahama na- 
zywal czynnoáci% niemoraln^; w Manchen, niggloániejszy naówczas Weil- 



) Damatns, qui Tooator Pop po, natione Noricos, qai alio nomina 
BaiuariuB didtur. Katalog Papíág z koáoa XI w., ap. RoiferícA, Pontificum 
Romacor. vitae, I 71; cf. 27. 



Daroberg«r.-<4laiiiiani. 17 

ler ei^gle ^ylko prawi! wykrzykniki o inkwizyeji, nieszporach sycjriyskieh, 
dragonadach, stosach i t. p.; szczydí si§ nawet, že wkrótce religj§ ohrze-^ 
ácjaúsk^ wyt§pi w Bawaiji {Hist. potíu Blauer, t. 80 s. 7). D. jednak 
nie posze^ clrog% swych mistrzów, wiara pobudzařa go do powažniejszych 
sta(yów, a te przekonywaíy' go, že nauczyciele faJszywym uprzedzeniom 
nami§tnie holduj^. Na kaplana wyáwi§cony 18 Czerw. 1818 r., wszyst- 
kie wolne od swych obowi^zków (kaznodzieja w Landshut, potem w Mo- 
nachiam) chwile poáwi^cal studjom historycznym. Wydane przez niega 
tabiice chronologiczne i genealogiczne z potrzebnemi objaánieniami (Far* 
stenta/el der eurapdisohen StaatengeschicJUe ^ Regensburg, u Pasteta, 1880; 
do tego uznpelnienie: Fúrstenbuch zur Fůrstenta/d der europ. Staat^-géscKj 
ib. 1831 in*8 Str. 986, — i Sechzig genealogiache^ chronologtsche u, sta- 
tístische TabeUen zur Fúrstentafel u. Fúrstenbuch, ib. eod. a.), byly tylko 
przygotowaniem do obszerniejszej histoiji wieków árednich, o której ci%- 
gle marzy}, chc%c nsun%é panc^^ce przeciw niej i Koáciolowi nwlaczaj%ce 
uprzedzenia. R. 183 7 wst^piř do jezaitów w Brieg, w Wallis (Valais). 
Missje, jakie w tym charakterze odprawial, z jednej strony zbogacaly go 
rzadkiemi dzielami historycznemi, lecz z drugiej odrywařy od olubionej 
myáli. W tém zapadlo postanowienie (1844), žeby jezuitom powierzyé 
zaklad teologiczny w Lucernie. D. przez prowincjala zostal prseznaczony 
na professora historji. Od Grnd. 1844 przygotowywal sig D. w Schwyz 
do swego urz§du; i Listop. 1845 rozpocz^l prelekcje; przez 2 lata ná- 
stupné opracowal dwa pierwsze wieki árednie. Rok 184 7, w którym 
szwajcarskie kantony katolickie, upominaj^ce si§ o swobod§ wyznania, 
zostafy zdradziecko opanowane przez wojska zwi^zkowe (ob. Szwigcarja), 
zniewolíl D^a wraz z towarzyszami do ncieczki, przy czém stracil: on zna- 
czn% cz§áé r^kopismn. Po krótkiém tulactwie osiadl w Innsbruku (l848); 
ostatnie zaá lata (od 1858) przep§dzil w Scheftlampod Monachiam, jako 
spowiednik przy tamecznjm klasztorze angielskich panien; tamže f i Má- 
ja 1859 r. Wielk§ zaslug§ zjednal sobie sumienném, krytyczném opra- 
cowaniem bardzo szczególowej historji wieków árednich, p. t. Synchroni* 
stische Qeschichte der Kirche ufid der Wélt im Mittélalter. Kritísch aua den 
QueUen bearbeitet von J. F, Domberger^ Exprofessor^ mit Beíhilfe einiger 
gelehrten Freunde, i — 16 Band (Regensburg, u Pustota, 1850 — 60 in-8 
s. 413, 680; nastgpne tomy maj% blizko po 900 str. druku ácislego). 
Ostatní tom (XV, druk zacz§ty 1860) dokoóczony zostal r. 1863, juž po 
ámierd autora, przez o. Daniela Rattingera, który dodal (w przedmowie, 
przy ostatnim zeszycie tegož tomu) žyciorys D'a. Gale dzielo z samých 
žródel ezerpane, mialo w 18 tornách zawieraó historj§ až do tak zw. 
reformacji; lecz doprowadzone zostalo tylko do r. 18 78. Przy každým 
tomie, oprócz rejestru alfabetycznego, jest dodaný Kritikheft^ z osobn% 
kart§ tytulow^ (tyt. jak wyžej), árednio miy^cy ok. 200 str. i obejmuj%- 
cy w sobie krytyczne wywody lub wskazówki do faktów, w tekscie opowie- 
dzianych. -^» W. K, 

Damiani Piotr (v. D a mi a nu s), áwi§ty (23 Lut.), kardynal bp 
Ostji , jeden ze znakomitych m§žów Koáciola w XI w.; wspólczeáni nazy- 
wali go drugim Hieronimem, sam zaá tytulowal sig grzesznym mnichem 
(peccator monachus). Ur. w Rawennie ok. r. 1007 (podlug innych 9 88 
albo 1002), dziecióstwo sp^dzil w ci^kiej biedzie: matka n§dz% trapiona, 

Bncykl. T. IV. 2 



18 Damíaiih 

podrzucita go memowlQciem, póžaiej wprawdzie pnj^naisí bíq do swego 
dziecka, lecz oddala go w poslugi obcym, a któryeh pasaaiem áwiú síq 
ziymowal. Starszy brat, imieniem Dau^an, wczeánie dostrzegi niepospoli- 
te zdolnoáci mlodego Fiotra i dostarczyl mu árodków do ksztalcenia síq 
w szkolach w Faenza i Parmie. Przez wdzi^cznoáé ku brata przybral 
on przy domek Damiani, t. j. syn Danojana. Ukoáczyw&zy nauki, przez 
niejaki ezas wykladai artes liberales, lecz wkrótce, sprzykrzywszy sobie 
žycie i zabiegi áwiatowe, osiadt w pustalni Fontis Ávellani (v. Fons Avel- 
lana). Tu poddal síq nigci§žszym pokutom i umartwieniom, a praktyku- 
j%c na sobie samým to, czego od innycb ž^dal, zjednal sobie zupeln% 
ufnoáé towarzyszów. Jego staraniem pustelnia Fontis Ávellani i s%šie- 
dnie klasztory zostaly zreformowane. Ta takže wyrobil si§ ostatecznie 
charakter Piotra Damiani. Wybitn§ jego c^ch^ byla abnogacja, dla któ- 
rej žádna, choóby n^wyžsza ofíara nie zdawala si§ zbyt ci§žk%, i stáno- 
wczoáó w przeprowadzaniu raz powzigtych zamiarów. Ze szczególném 
upodobaniem oddawal si§ wszystkiema, co mialo zwi%zek z podniesieniem 
žycia zakonnego, widz^c w niém j^den z najdzielniejszych árodków ku 
ožywienia upad^^cego wówczas ducha religijnego. Myál% t% prz^§te 8% 
dziela Piotra D., jego žywoty áá.: Odilona, Romualda, Dominika zwanego 
Loricatus i Rudolfa z Eugubjum. W žywotach stawial on swoim wspól- 
czesnym wspaniale wzory chrzeácjanskiéj doskonalosci. Tymczasem smu- 
tné naówczas položenie Koáciola zwracaé na siebie zacz^lo uwag§ D'a. Po- 
wszechnie, nagwi§cej zaá we Wloszech, panuj^ca symonja i coraz cz§áciej 
zdarzaj%ce si^ wypadki przeciw celibatowi duchowieústwa áwiadczyly o ro- 
sn%cej przewadze wplywów swieckich nad Košciolem. D. vyštípil przeciir 
tym nadužyciom z cal% energj% niezlomnej woli i z powag% zdumiew^^cej 
uczonoéci: pisal do Grzegorza VI (i 04 5) i do Klemensa II (i046), žeby 
ich sklonié do užycia skuteczniejszych érodków przeciw symonji; wydal 
(10 61) slynne dzielo swoje Gomorrhianus^ o wykroczeniach przeciwko ce- 
libatowi; drugie (i052) p. t GratMmus^ pko symonji i o árodkach ku 
jej wyt^pieniu. Powaga, jakiej nabyl Damiani, juž to pržez pisma swoje, 
juž to z powodu ascetycznego žycia, sklonila Pap. Stefana X, že go mia- 
now^ kardynalem bpem Ostji (106 7). Tym sposobem D. stanul na czele 
kolegjum kardynalskiego. Czy dopiero wtedy poznal on bližej Hildebran- 
da, czy tež wczeániej mial z nim stosunki, trudno mieé pewnóáé; w ka- 
ždým razie obaj ci m^žowie szli odt%d r^ka w r§k§. Po ámierci Stefana 
X (1058), D. za energiczny opor przeciw antypap. Benedyktowi X (ob.), 
musial pójáé na wygnanie; wkrótce jednak powrócil i pod Mikolajem 11 
^oczekal si§ radosnej chwili, že zásady przez niego wyglaszane, zostaly 
uroczyácie przyjgte na slynnym soborze lateranenskim (ob.) 10 69 r. 
Tegož roku D. rázem z Anzelmem z Lukki (péžniejszym Pap. Aleksan- 
drem II) jeidzil do Medjolanu, dla przytlumieuia wybuchlych tam niepo- 
rzq,dków i poci%gni§cia do odpowiedzialnoáci arcybiskupa Gwidona. Przy 
wykonaniu tego zlecenia znalazl si§ w niebezpieczeústwie útraty žycia 
i zmuszony byl wbrew swemu charakterowi i przekonaniu, uciec sig do 
szukania poáredniej drogi. Ci§žko to dotknulo niezlomnego D., który 
tež w liácio do Hildebranda powiedzial, že wolalby dostač tr%du, niž mieó 
sobie podobny jak roetyolaňska spraw§. Wtedy takže wynikly nieporo- 
zumienia mi§dzy nim a samým Papiežem i Hildebrandem , gdyž zdawalo 
mu si§, že Stolica Apoštolská zbyt powolnie uchwaly lateraneáskie w žycie 



DMmni.^ — Damírski. 19 

Koáciola wprowadzala. Rozdražnienie gorliwego m^ža doazlo do tego, 2e 
zwrócit si§ z prošb% do Papieža o pozwolenie zřoženia godnoáci biskuplej, 
lecz proábie téj nie staio si§ zadoáé, z wielkim dla Koáciola požytkiem. 
Podczas sehizmy Gadolausa (ob.) r. I06ji, D. gorliwie walczyí pko Gado- 
lausowi jaž to pismami ("nižej), jaž czynném wyst^powaniein na korzyšé 
Aieksaudra II (ob.). R* 1068 spotykaray go we Fiorencji, gdzie namówiř 
ksi§cia Toskanji, Gotfryda, do odst^plenia od Cadolausa; póžniej we Fran- 
cji, dok^d si§ udat pod pozorem zaíatwienia sporów mi^dzy opatem Ciu- 
gny a biskupem Drogonem z Macon, rzeczywiécie zaá celem sklonienia 
biskupów tamtejszych do uznania Aleksandra lí. Po powrocie, za zgod% 
Papieža, D. znowu osiad} w swojej pnstelni Fontis Avellani, lecz 1069 r. 
poraczono mu poselstwo na sejm frankforcki do cesarza Henryka IV, 
któremu Papiež zagražat odmówieniem koronacji, ježeliby nie po}%czyt síq 
z žon% 8W0j% Bert%, oddalon^ za zgod% niektórych biskupów niemieckičh. 
08tatm% podróž odbyi do Rawenny, dla poniesienia biskupowi Henrykowi 
wiadomoáci o zdj^ciu z niego kl^twy. Wracaj^c z Raweňny, Damiani žy- 
cie zakoúczyt w mieácie Faenza 10 72. Pap. Leon XII pomieácil go 
w rz§dzie Doktorów Koáciola (1828 r.). Dziela: l) Eptstolantm lihri 
VIII ^ wažne do historji ówczesnej; mi§dzy niemi w lib. I eptst, Í2 trak- 
tát Ďe correctione Episo&pi et Papae przez wielu (Possevin, Labbé, Nata- 
lis) za podrobiony Jest uwažanym; 2) Sermones 7á, po wi^kszej cz§ácí pa« 
negiryki na czešó áwi§tych, porz^dkiem dni rozložené; 3) Opuacula 60, 
mi^dzy któremi znajduj% si§ wyžej wspomniane: Gomorrhianus i Gratíasi' 
mtu, i wiele innycb, z którycb možná poznaó histoijQ owej epoki; szcze* 
gólowo wylicza je Fabricius (Bibl. lat. med. aevi); 4) Oratíones, Litanic^e^ 
Mymni^ Lectiones^ Missae, Eespcnaoria^ Carmina 225^ i t. p. drobné utwo- 
ry. Wszystkie dziela á. D. wydaJ, z polecenia Klemensa VIII Pap., Kon- 
stanty Cajetanus (ob.), t. I i II Romae 16O6— 1608, t. III ib. I6I6, t. 
IV ib. 1640. Pierwsze 3 tomy przedruk. Lugduni 1623; wszystkie zaá, 
Paris 1641, ib. 1668, ib. 1743; ap. Migne Patrol, lat. t.* 144. 145,— 
rázem z dzielami Prospera akwitaúskiego, Bassani 1788 — 88, 6 t. w4t. 
in-4. Do žyw Otu á. D. wiele mateijatów w jego dzielacb; osobn% bjo- 
graQ^ napisal jego uczeň Joanněs Laudensis (ob. Jan z Lodi); znsgduje si§ 
ona w wymienionych wydaniacb dziel á. D., jakotež ap. Bolland. 28 Febr.; 
ap. Surium Vitae SS. pod tymže dniem; ap. MahilUm Acta SS. Ord. S. » 
Bened. saec. VI p, II. s. 247. Cf. /. Laderchi Vita S. Petri D. in 6 
R. distributa, Romae 1702 in-4; Joan. «S'íť>rcWí Epla ad Jac. Laderchium, 
Patavii 1708; Alf. Capeeelatro, Storia di san Pier Damiano e del suo 
tempore, Firenze, 1862, 2 v. in-l2; Fekr, Petr. Dam., w Oesterreich. 
Vierteljahreaachrifi f. Kathol. Theologie, 1868: s. 189. {AberU). J. N. 

Damirski Cyprjan, bernardýn, žyj^cy w drugiej pólowieXVII w., 
znaný tylko z dzieřka o é. Janie z Dukli, p. t. Thavmatvrgvs Ryssiae Bea- 
tvs Serrvs Pei Joannes de Dvchla Ordinis Min. S. Francisci Observan- 
tium Confessor suápte in Historiá vitae exacte effigiatus. Per viros sin- 
gnlariter sibi deuotos, stylo Latino, panter vernaculo, qua in Domo vir- 
tatis et honoris celebratus, qua in palma frugibus decora laetis exaltatus, 
qua lampadibos Serapbicis illustratus. Opera et studio P. F. Cypriani Da- 
mirski ejosdem Institati Minornm miními, Luci publicae ad propagandám 
Servi Dei cnltam et honorem, cum benedictione Superiorům consecratus, 
Leopoli in typogr. Regia M. Jacobi Moscicki Phil. Doctoris, Anno Dom. 



20 Damirski.-^Danja. 

1672 iii-4, s karty nielicz. z dedyk.; dalej mieszcz% si§ tu nast^^l^ce 
cz§áci: Vita B. Servi D, Joan. de Ducla ex Ánnalibus antíqma P. Jeannis 
de Komorowo (ob.) desumpta (s. 1 — 80); Domus vtrtutis et honoris per PP^ 
FF. Ordinis Minor. S. Franc, Obaervantium Leopoli conetructa^ et per 
Barthol. Zimořowicz conetdem LeopoL descripta (s. 81 — 104. ma krótk% 
hÍ8torj§ klasztoru bernard. we Lwowie i žywot éw. Jana z Dnkli); Palma 
na gruncie Ziemie éwi^tey Seraphichiego Franciszka na fundamencie sacrorum 
cinerum Bl, Jana de Duda wyrosla y zwyci§zhiemi ozdobiona cudanu S. 
Janotoi Kapietranowi^ w dzteú iego urQCzyatoici, AU>o kazanie krótkie przy 
dorocznej pamiqtce subUvationia koéd éé. eudownego Jana z Dukle, Przy 
obecnoiai Najjaén. Michala i Eleonory z Bozey iéaski Maiestatów Polskich^ 
takže grona Senatorów i t. d., przez J. M. X, Mikolaja Poplawakiego^ 
poznaú. i warazaw. Kanonika, K, J, M. Sekretarza^ Boleniowskiego Prob, 
die 23 Octobria A, D, 1612 w koéoiele Iwowskim oo. bernard, czynione (s. 
105—118); Lampadea aeraphicqc. Vén. Servo. Dei Joanni Dudáno... a 
Já. Stanialao Joaepho Biezanowaki... accenaae An. 1612. 

Dan, syn Jakoba i Báli (Bilha), drugorz§dnej jego žony (Gen. 30, 
8... 86, 25); od niego poszlo pokolenie Dan, jedno z liczniejszych w na- 
rodzie izraelskim (Num. i, 38. 39. 26, 42...). Danici otrzymali dzial 
nad brzegiem morza Šródzieranego, migdzy pokoleniami: Efraima od pó!- 
nocy, Benjamina od záchodu, Judy i ziemi% Filistynów od poludnia (Jos. 
19, 40 — 46); lecz czy to dla szczuploáci miejsca, czy tež z powodu tru- 
dttoáci zdobycia calego dzialu (Jud. i, 34. 18, 2), pewna ich cz^áó wy- 
ruszyia w pólnocne strony przed-jordaňskiej krainy i zdobywszy lež%ce 
tamže na kraňcu roiasto Lesem (Laisz), przezwaía je Dan (Jos. 19, 4 7« 
Cf. Jud. 18, 1. 14). Danici owi byli balwochwalcami (Jud. 1. c); roie« 
Bzktg^cy nad morzem Šródziemném zajmowali si§ žeglug% (Jud. 5, 17). 
Dia balwochwalstwa pomini§ci s% w spisie pokoleú, w I Par. 4, 8. Apoc. 
7, 6 (Cf. Thargum Jonath. Deut. 25, 18). X. W. K, 

Dangeau Ludwik de CourdUon^ ur. 1643, wycbowany byř w kal* 
winizmie, ale Bossuet nawrócil go do wiary katolickiej. Dzielo Bossueta 
UéwpoaUion de la doctrine cathoUque^ które nawrócilo Turrenjusza, wywar- 
}o takže wplyw wielki i na Ludwika D., który po nawróceniu zostal ksi§- 
džem. , D. podróžowal po Europie, by} 1682 poslem nadzwyczajnym do 
Polski, za króla Jana III, a po powrocie zostal lektorem króla Ludwika 
XIY. Stanowisko to dawalo mu latwy pržyst^p do tronu, z czego korzy- 
stal on dla dobra literatury i literatów. R. 1683 zostal ozlonkiem áka- 
demji francuzkiej. Oddawal si§ szczególniej badaniom gramatycznym; 
liczne jego w tym dziale prače, ob. w Biogr. univeraeUe t. X 503. Um. 
1 Stycz. 1723. N. 

Danja. i. Nawrócenle. 2. Zaprowadzenie protestantyzmu. 3. Staa 
obe6ny.-— i, Czém bližej który kraj položony jest pólnocy, czém bardziej 
oddáleny od dawnego cesarstwa Bzymskiego, tém historja jego starožytna 
jest ciemniejsz^. Na widowni^ dziejów Daoja, jak i caly pólwysep Skaň- 
dynawski, wst^pila dopiero z przyj§ciem chrys^anizmu. Na pocz^tku VI 
w. Anglowie i Saksonowie wyprawili 8i§ do W. Brytanji, Duňczycy wy- 
ruszyli z gt§bi Skandynawji i rozci^gn^li swoje panowanie až do granic 
SakBonów. Kiedy Karol W. wcielil Saksonj§ do monarcbji Frankoúskiej, 
Duňczycy zostali s%siadami mocarstwa chrzeácjaáskiego, zawarli z Karelem 
pokoj i weszli z nim w stosunki handlowe. Tym sposobem otwart^ zo- 



Banja. 21 

stala droga chrystjanizmowi do Daigi. Ebbon, arcybp z Reims, brat 

wlecznj cesarza Ladwika, r. B28 udai 8i§ do Danji, celém nawróoeoia te- 

go narodo; pťzybjl tam w podwójnjm charakterze : jako poset dwora 

frankoáskiego i pehiomocnik Stolicy áw. Tegož roku cz^áč Duňczyków 

przyjQla jaž chrzeácjanizm. Przybycie Haralda, króla daúskiego, r. 8 26 

do Ingelfadm na dwór fraakoúski jeszcze wi^ksze obadziio nadzieje. Nie 

tylko bowiem Harald, wraz z ž(m% swoj%, synem i orszakiem c^lym przy- 

ji^ chrzest, lecz nadto zabrat ze sob^ do Danji á. Ansg^arego (ob.), 

l^ry przez 40 lat z niezmordowan% gorliwoáci% pracowal nad nawróce- 

niem Duúczyków i Szwedów. Jednakže obyczaje Dnňczyków dingo prze- 

8zkadza}y zbawiennemn wplywowi chrystjanizmn. Rozzuchwaleni wewn§- 

trznemi niezgodami wynikíemi w królestwie Franków za panowania Ln- 

dwika Pobožnego, powrócili Doňczycy do nlubionego korsarstwa, napadli 

pótnocne granice Franoji, szerzyli spnstoszenie až pod Paryž, wdzierali 

8i§ do Lotaryngji až do Trewiru, wtargn^H do Niemiec i do Ang\ji, któ* 

T% na jakiá czas zagarn^li pod swoje panowanie. To žyde korsarskie, 

zamitowanie do yrypraLyr awanturniczycfa, ustawiczne walki domowe rodzin 

paniij%cych, a ubiegaj^cych 8i§ o tron, w czasie których na przemiany to 

Bttéczycy, to Szwedzi, to Norwegczykowie brali gór§, tamowaly postup prac 

ewangelieznycfa, a cz^sto nawet do gruntu bnrzyty powstaj%cy tam Ko- 

éciól. IMmo wi§c poj^é, že wiele laťuplyn§lo, nim chryslganizm przyj^ 

8ÍQ stale w tym narodzie. Potrzeba bylo calej grozy dzielnego cesarza 

niemieckiego Henryka I Ptasznika, ažeby Unni, arcybp bremeúsM^ mógl 

bez przeszkody opowiadaé Ewangelj§ pomi§dzy Duúczykami. Okolo r. 948 

zatožono kilka stolic biskupich: Szlezwig, Ripen (y, Ribé) i Áarhuus nale* 

žaly do pierwszych, Pierwszym bisknpem Szlezwigu byt P o p p o, misjo- 

Darz niemiecki. Otton I, jako protektor Koéciola, dzielnie popieral tam 

sprawQ wiary. Jednakže dopiero za Kanuta W. (ob.) stano^czo zapa- 

nowat w Danji chrysl^nizmu. Matíca jego, a siostra Boleslawa Chrobre- 

go, kr. polsldego, zaszczepila w nim miloáé dla religji Chrystusowej: 

wszystko tež co mógl, czynil dla jej szerzenia. Zdobywszy Anglj§, wyslal 

zniej wielu ksi^žy do Danji; r. 102 7 odbyt pielgrzymk§ do Rzymu, pra- 

gn%c éciálej zt%ezyé królestwo swoje ze Stolic% áw.; založyt dwa nowe 

biskupstwa: Odensee (wyspa Fionja) i RoěskUde (wyspa Seeland); budowat 

swoim kosztem klasztory i plebanje. Tym sposobem w calym krajů mno- 

žyty 8i§ ogniska, z których plynuto áwiatlo nauki chrzeácjaúskiej. A cho- 

daž w póžniejszych wojnach zniszczoňo wiele klasztorów i 

nych, król' Sren II (od r. 1064) nietylko je odbudowat, 

i liczb§ biskupstw powi^kszyt przez zatoženie nowych w 

(z stolic^ HjOring), Lund (Londinum Danorum) i Daj^^o^t^je mh^to* 

tylko jednego bpa Egino , który djecezj^ swoj% /i^tjjczyt 

Dzi§ki staraniom tego króla i dziataniu metropoÚ< 

oraz Papieža Grzegorza Vil, Koációl w Danji ostate< 

wany. Odt^d Danja posiadata 7 bpstw. Za panowl 

pí wraz z cztonkami rodziny królewskiej, stanowili pie1 

Skoro zaé Danja wyrobita sobie powažne znaczenie pol ^ 

od Stolicy Apostolski^ uwolnienie swej hierarchji koácieln ^ Ňíi poií r iýta" 

dzy metropolitalnej fiamburga-Bremy, a Lund r. 1104 zostat jej stoiic^i 

metropolitaln^. — 2. Pomi§dzy r. 1526 a 1586, za królów Chrystjana II, 

Fryderyka I i Chrystjana III, protestantyzm wprowadzony zostat do Da- 




24 Danja.— Daniel Prorok. 

kaplic, 9 82k6!, i asaktad zakonnic francuzUch (siostry á. Jfeefii z Gham- 
béry) w Kopénhadze. W ci%ga 187 1 r. w sam^ Kopenhadee bflo 89 
imwróconych protestantów. IslaDc^a naležy takže do prefektary apoštol- 
skiej duáskiej, ale nie ma tam wolnoáci wyzaaá i miasja, niestetyl jest 
bezplodoa. Jeden kaplan írancazki pracuje tam od I4t lat, przygotowu- 
j%c dosze do przyjQcia prawdy, ale dot%d cierpliwoáé jego nie nagrodzona 
jeszcze rezultatem wídzialnym. Gř. JáisaúmB cath, 17 Mai 1872. 

Daniol Prorok. Szczěgóty o mm (§ i — 2). Ksí^ga D*a: jej treic 
{8 — 6) ť chronologja (7 — 9). Proroctwo tygodni Danielowych (lO — li). 
Těkat orygincdny i przeklady kai^gi 2>^a (12). O prorockiij powadze 
D^a: najdawniejsze wzmiariki o nim i o jego kai^dze (18). O przecitcm- 
hcush auUntgcznoéci D*w^ ksi^gi (14). O antentycznoáci cz§áci pro** 
tokanonicznych (15): aami przeciwntoy przyznajq^ ze r. i — XII kai^gi 
D'*a pachodzi od jednego autora (16) i nie przyznaj^ aihf dowodom prze^ 
ciw autentycznoéci (17)« Jedyny zewn^trzny dowód nieauteniycznoici 
(18). Dowody wewn^trzne nieautentycznoéci ť odpowiedzi na 
nie: a) Wzmianka o kanonie kaiqg éi. w Dan. 9^ 2 (19). b) Wyrazy 
greckie zhebrenzoivane (20). c) Poglqdy wspólne z autorami póíniejazymt 
, (21). d) Uzywanie wyrazów z j§zyka perakiego^ zydom nieznanego (22). 
e) Cfuda i proroeiwa tej kai^gi nie majq cdu (23). f) Bl§dy hiatoryczne^ 
éwiadczqce przeciwko toapóiczesnoéd autora z wypadkami przez niego opi*- 
aywanemi (24). g) latnieme D'a nie da si^ pogodzié z Ezeehielowém o mm 
éwiaděcůwem (25). h) Nieprawdopodobieúatwo opowiadania Dan, 3, i.... 
(26). i) Wq^Uwoéó o vmyahwém obiqkaniu Nahuchodonozora (27). k) 
Wazyatko to kai^dze D^a przemavna za tém^ ze autor zyl <t& Gzaaach An^ 
tjocha Epifaneaa^ a mianowicie jego prorootwa (28); inne élady czaaów Án- 
tjocha (29). Wiarogodnoáó D*a (80). Gz§áci deaterokanoni- 
czne nie przedatawiajq nic aprzeeznego z hiatorjq ozaaów Danielowych: 
I Modlitwa Azarjaaza i Fieáň trzech mtodzieňoáu) (Sl). II Hiatorja Zu'- 
zanny (32). III Hiatorja o Belu i Smoku (38). Cz§éci te byly w ory^ 
ginale; powaga ieh kanoniczna (34). § I. Daniel, ůavti^X (z hebr. Sf- 
dzia £óg:=grec. Theocritua)^ jeden z czterech Proroków Starego Test. 
zwanych Wifkazymi. Pocbodzil z pokolenia Jndy (Dan. l, 6) i, wedlng 
prawie powszechnego rozamienia tlumaczy, z rodn królewskiego. Wnosió 
to možná z Dan. 1, 3. gdzie mowa o nim, jako o jednym „z synów 
Izraelowych, z nasienia królewskiego i paňskiego" (cf. Joaeph. Flav, Ant. 
Jud. X 10, 1.). Nalézal do liczby zakladników, (z Jojakimem) uprowa- 
dzonych do Babilonu przez Nabuchodonozora, któxj wzi%l go na swój 
dwór, wraz z trzeroa jego wspólrodakami (Anaigasz, Mizael i Azaijasz) 
i przez 3 lata kazaí ksztalció (Dan. 1, 5). Wedhig wschodniego obyczaju, 
odmieniono wszystkim czterem imiona: Danielowi dáno imig BgUazar^ 
Ananjaszowi— &'ďracA (Sádrách), Miza6lowi--Aff>acA (Mesach), Azarjaszowi- 
Ábdenago (Abednego). D. juž wtedy okázal gorliwoáé w wypeJnianiu zá- 
konu: nie chcial požywaé potraw zakázaných prawem Mojžeszowém i upro- 
sil przeložonego nad eunuchami, že mu pozwolil žywié síq jarzjrnami, 
najprzód na prób§ przez 10 dni. Gdy próba poszla dobrze i po 10 
dniach Daniel i jego towarzysze lepíej wygl%dali, niž inni ralodzieácy, ze 
stohi królewskiego otrzymuj%cy požywienie, przeložony zaprzestal nagiió 
wszystkich czterech o požywaiúe potraw królewskich. Po 8 latách nanki 
(1, 5), na odbytej przed królem próbie pokazal si§ uczeúszym nad innych 




25 

i mííiieów tMJfijňnth (ib. w. 20). Zapewiie wtodjr oinj- 
wúep€e w gioiiie naáwornydí aiQdro6w; okolo tcfož csam mi^igf 
rodakaai mlawil ó^ m%irjm s^don w ^rawíe Zmaany (ob. ni- 
ii9 § o)v • ns dwom kcólewaldm wyttmnxaeniem ua NabachodoBoxon. 
To ootateie jednalo mn godooáé niýwjisiego nuga i aomiestaietvo iMd 
Bobíkmjt (3, 1 — 48. s, 6). Pod naat^pcami Nabnehodoiiozora D. ntra- 
dl viole xe swogo w^ywn na dwone, a moio inpdilio byt nsiuiiglyiii, 
Baltazara (ob. t^ Eae. I 620), kiedj diodzilo o nytimnacaeiiie 
jdi slów: Jáúoe^ Thekel^ Fhares^ Daniel tyl w xapomnienía; do* 
toUowa matka pnypomniala sobie o mm (Dan. 5, 10...). Odt%d 
do nysokích godnoéd podmoúonjr (ib. w. 29), pdQ naat^c% Balta* 
Daijanom Medem, byl jednym z tnech naaiieatników, któiyeh krói 
vil nad wszystkimi Batrapami (ib. 6, 2). Takíe wywy2aze&ie oba- 
dzdo zazdcoéč w innydí satrapacb, i zamierayli go zgnbié. Jakich kn 
iflBw niyM sposobów, opowiada D. w loidz. YI swcg ká^gii Wymogli oni 
na krďa dekret, zabraniaj^y ^laes 40 dni midkiej modlitwy do ja- 
kíckkolviek bog^w, z wyj^tkiem do króla; bo wiedzieli* ie D. oie pne- 
Maoíe fli§ modlié do swego Boga. I w zzeeqr sanuý, pomimo dekreto, 
t«aix% zwróeony kn Jerozalem, D. ,oodiiettnie tny rázy klekat na kolana 
•vcfe i wyznawal przed Bogiem swoim, jako i ]Hned tém zwykl byt czy* 
mt^ (a, 10). Baijoaz, cbodaž rad byt Daniela od kary nvc^nié, jednak 
■alegMy pizez aatrapów, kaaat go wrzncié do Iwiej jamy. JBóg nm ze« 
flit aakda na pomoc i qnrawit, ie dzilcie zwierxQta, chociai glodne, nie 
ziego mn nie nocTnily. Naz^jnlrz król, po bessennej noey« ze Izami pny- 
We^ do jamy, zawotal na Daniela i gdy praekonat sío, ie jeszcze iyje, 
kázal go wya^gn^ft, a oskartydelí jego wrzadé do dota. § 2. Fakt po- 
dobny mial fflíejaee dmgi raz, za Qyniaa. D. przekonal tego króla, že 
bottk BU, którema eodziennie obfit^ 2ywno<é dostarezano, .aam nic nie 
je, tyiko kaplani z rodzinami awoni dostiý^ síq w noey potajemnie do 
tvif^fBi i mayztko ijadajf. Król wskntek tego áwiftym^ i balwana od- 
dal Daaietoirí, aby zbnrayl, a kaplanów pozabgaé kazaL Pozostat jeszcze 
dragi boiek babUoáski, atrazzmigszy od poprzedniego, bo smok tywy. 
D. z iqiowažnienia króla otrat zmoka. Lad, obarxony dwoma těmi wy* 
pidiiwi, zaczfl azeraraé przedw królowi i domagat sí$ wydania Daniela 
w zwe VBce, a dostawszy go, wrzadt znów do jamy, w której trzymano 
7 lw6ir. Daniel i teraz pozostat nietkni^tym. A byt podówczas prorok 
Habakiik w ziemi jndzkiej: tego, gdy niósl positrir dla žeAoów na póla, 
aniol im) <* wierzck ^owy i postawit w tejie cbwili przed jamf, w któ- 
ni ponstaval DanieL Habakok Danielowi oddat positek i takim aamym 
iposobem nazad do Jndoi powrócit. Po 7 dniaeh król kázat Daniela wy- 
cí%fn%č z jamy, a wrzadó niepr^jaciót jego. Žyt jeazezo D. w r. 6S6 
pned nar. Gbr.: opisige (10, 1) bowiem widzenio, jalóe otrzymat od Bo- 
ga w a roka Oymsa. Data i nd^jsee jego ámierd niewiadome. 2ydzl 
ai d Uóf zy podaj%, ie wróeil do Jerozolímy i nalézal do wielki^ aynagogi, 
nE|dz)tfj podóivczas národem (YFSt«á», Miseellaa. sac 1. 1 e. 20). Gdy 
jednak w kaž^gadi EzdFBSzowycb, ani w innycb me zoigdojemy o tte 
wznnaiiki, a trodao pn^pnádó,- Asby m^ža tak powain^go i iHegtego 
w ap í m w acl i nie wymiemono, pneto moalmy owo podaaie avažaé aa 
miyáioM. Prawdopodobniciiszém jest, ie D. pozostat ai do ámiercř na 
dvofze krókm persldcfa i popisrat tam spniry swyc^ wsp^Mziomkóir. Jó- 



26 Dmief Prarifi. 

zef FlawjQSz (Antiq. 1. i o c. alt.) opowiada, že D. wybadowat pod Eklia- 
tao), 8tolic% Me4jS, ymž^ bardzo pi^kn^ „opus pnlehemurom et tdmira- 
tlone dignam, qaod in hodiernain nsqae durat, et spectantíbsi recefitfesi- 
mae stroctnrae Yidetnr, ac 8i ea ipsa die, qua speetator, eeset abeolotmn... 
Ifos autem dorat nsqoe in praesens tempos, ut in ea tarri sepelianiar 
Medonim reges et Persanira atqne Parthorum, ejasque custodia jodaici 
generís sacerdoU hodieqne concreditnr.*' Tam tež upatrjwano grób jego 
i Žjdzi pobožné pielgrzymki doň odprawiali {Btnjamn TudeUn, autor 
XII w., w Itineraríum ed. B. Arías Montanus, Antverp. 1575 s. 78). 
Koéciól obchodzi pan]i%tk§ tego proroka w d. 21 Lipca. U Bollandystów 
pod tymže dniem (Julii t. Y) žebrané 8% szozególy historyczne i podania 
o Daniela. U Greków czczony jest jako m^ennik, lecz mQczeústwo jego 

nie da si§ niczém udowodnió (^c^and. 1. c. z. 12 z). § 3. Ksífga Daniela 

zklada 8i§ z 1 4 pozdziafów. Treéó jej jest w cz^áci hietoryczn^, w czq- 
áci prorock%. His torycz nemi b% rozdzialy I — YI, XIII i XIV. 
W nich opowiada autor, jakim sposobem on i trzej nUodzieňcy (Ananjazz, 
Azaijasz i Mizael) dostali 8i§ na dw6r Nabuchodonozora i jak na dwo- 
rze królewskim wychowywani byli (r. i): Nagle przechodzi potem do 
snn Nabnchodonozorowego, którego histoija jest taká: Nabnchodonozor 
mlal sen dziwny, lecz go zapomnial, czy tež nmyélnie nie chcjat powie- 
dzieé wieszczkom i m§drcom babiloňskim. 2(|da} tylko od nich wytluma- 
czenia, mówi^c: „sen powiedzcie mi, abym wiedzia^ že tež wyklad jego 
prawdziwy powiadacie.* Gdy zaá oni tego uczynic nie mogli, król wszyBt* 
kich kázat pozabijaó i dobra ich rozsprzedaó (2, i — is). Wyrok ten 
odnosil 8ÍQ takže do DanieU i jego towarzyszów, jako nalež^cych do 
m^rców (2, 16), lubo on o niczém nie wiedziah Dowiedziawszy síq zaá 
o przyczynie, stanul przed królem, opowiedzial mu jego sen, vytřnma* 
czyl i zárazem oznajmil, že wiadomoáó t§ ma od Boga prawdziwego. 
Król upadl przed nim na twarz, kazai mn zložyó ofíary, uznal moc Bo- 
ga Najwyžszego; proroka zaá ustanowil principem super omneš promndas 
Babylonu. D. wyprosil sobie, že mn do pomocy zarz^u dodáno Ana- 
njasza, Azarjasza i Mizaela (2, 17 — 49). § 4. W rozdz. III opisige au- 
tor dedykacj§ nowego pos^gu zlotego, sprawionego przez Nabuchodono- 
zora, z którego to powodu poleconém bylo, aby wszyscy na odglos tr^by 
poklonili si§ nowemu bóstwu. Gdy vszystko 8i§ stalo wedlug przepisa- 
nego porz^dku, pochlebcy zanosz^ skarg§ przed Nabuchodonozora, že 
trzej niewolnicy žydowscy (Ananjasz, Azarjasz i Mizael) ceremonji poklo- 
nu dopehiič nie chcieli% Rozgniewany król kazal ich wrzució do pieca 
tak rozpalonego, že oprawcy, którzy ich wrzucali, od goi'%ca uduszeni 
zostali (d, I— r2d). Mlodzieúcom jednak nic 8i§ zlogo nie stalo: ogieá 
požarl tylko wi§zy, któremi byli skrQpowani. Aniol pn^l^czyl si§ do 
nich i cbodzili swobodaie wáród ognia. Čudem tym uderzony Nabucho* 
'donozor, wydal dekret, zabraniaj^cy pod kar^ émierci blu^nierstwa prze* 
ciwko Bogu, którego czcz^ Sidr&ch, Mízách i Abdenago (3, 81 — 9 7). 
W tymže rozdziale III zn^jduj% bíq modlitwy i pieáá, przez trzech mlo- 
dzieúców w piecu odápiewane (d, 24 — 90). Od 3, 98 do koúca ros- 
dcialu 4 jest podaný pewien rodzaj pami^tnika^ piaanego przez Nabucho- 
donozora, w któryni tenže król opowiada o ánie swoim, že widzial drze- 
wo wielkie, podci§te z rozkazu aniola, ale korzenie jego pozoatawione 
w ziemi; dalej opowiada, že ^Iko Ď. wythuuaczyč umial to widzeme 



DuM Prorok. 27 



(3, 98 — 4, 24). Tu panú^tnik bíq ttr3'wa i ma zanotowanych kilka ider- 
úy (4, 26 — 80) o sprawdzeiiia wykladu Danidawego, poczém znów 
mówi liabttchodonozor o tém, jak powróconj ma zosta) rozum i oddige 
czeéé Bogu (4, 31 — 34).- § 5. Rozdziaí V przenosi czjteinika w czasj 
póŽDicgaze, }%C24ce síq z histcMj^ zdobycia Babilonu przez Daijasza Méda 
(Cyaksaresa II): król Baltazar wyprawial wspamal) uczt§! biesiadnicy je- 
dli i pili z naczyú, które niegdyá Nabucbodonozor zabral ze áwi^tyni 
jerozolimsMej. W tém pokazata síq r§ka, nieznaném písmem kreál%ca 
jakieá wyrazy na ácianie. Nikt pisma wytíamaczyé nie nmial, dopiero 
królowa (zapewne matka Baltazara) przypomniala sobie, že jest w króle- 
stwie m%ž „który ma ducha bogów áwi^tych"* i który odznaczal sif m%- 
droáci% za dni ojca Baltazarowego. Sprowadzono wi§c Daniela, a ten od-* 
chytat królowi i irythunaczy}: „Mane, przeliczy2 Bóg królestwo twoje 
i dokonal go; Thikel, zwažony jesteá na wadze i znalezionyá mniej mfr- 
j«|cym; Phares^ rozdzielone jest królestivo twoje i dáno je Medom i Per* 
sem.'' D. hojnie zostaí wynagrodzony i, z rozkazu królewskiego, obwo- 
kno o nim, že miaí wladz^ jako tízeci w królestwie. Tejže nocy zabity 
zostal Baltazar, król cbaldejczyk, a Darjusz Med nast^pil na królestwo 
jego (5, 26 — 31). W rozdziale VI opisuje autor intrygi satrapów prze- 
ciwko sobie, w skutek któjych zostat wrzucony do Iwiej jamy (wyž^ 
§ i); lecz gdy zostal cudownie ocalony, król osobným dekretem obwie- 
sci2 o tym cndzie poddaným swoim i nakázal mieó we czoi Boga Danie* 
lowego. Od rozdz. YII do XII id% proroctwa. Najprzód (r. VII) pro- 
roctwo o czterech monarchjach, objawione Danieiowi w formie widzenia, 
pod postaci% czterecfa bestji, kolejno po sobie nást^puj^cych (oí. nižej § 
28), przytém o Antycbryácie i t. d. Idzie dalej (r. VIII) widzenie, które 
mial w s-im r. Baltazara. Byl podówczas w Suzie, na zámku (in Susis 
castro), i igrzal barana z wielkiemi rogami, stoj^cego nad biotem, przy 
nim stal drugí, podrastaj%cy. Przeciw baranowi wyst^pil; z trzody ko- 
zioi i zdeptal go. Proroctwo to, jak sam Daniel tlumaczy, odn ošilo si§ 
do monarcbji medo-perskiej (baran) i greckiej (kozioí). W IX rozdz. na- 
stupuje slawne proroctwo o przyjáciu Mesjasza za 70 tygodni lat (nižej 
§ 1 1); w rozd. X i XI znów proroctwo o monarcbji perskiej i greckiej; 
wi§cej szczególowo o wojnach po Alexandrze W. w r. XI; w XII, o zmar- 
twychwstaniu powszechném i in. § 6. Rozdzialy XIII i XIV znów s% 
historycznemi: w XIII opowiada autor Nstorjf Znzanny, której treáé 
nastfpuj^ca: W Babilonie žyl maj§tny obywatel žydowski Joakim, szano- 
wanj przez swych wspólziomków. W domu jego zbierali si§ Žydzi na 
s^dy. Dwiu starcy, pelni^cy urz^d s^dziów, zapálili 8i§ nami§tnoáci% ku 
žonie Joakima, Zuzannie. Szukaj^c ci^gle sposobnoáci, žeby }% zastač sa- 
m^, zakradli sig do ogrodu wtedy, gdy w nim nikogo innego nie bylo. 
Zuzanna nic nie podejrzywaj%c, ze služ^mi swojemi przybyla do ogrodu, 
užyó k^pieli. I gdy wyprawila služ%ee po oliwig i inne maéci, narai^tni 
starcy zbližyli síq do niej, ž^daj^c zezwolenia na bezecne chuci. Zuzanna, 
wychowana pobožnie przez ojca awego Helcjasza, zezwolié nie chciiUa. 
Natenczas starcy podnieáli krzyk i czémpr§dzej otworzyli drzwi ogrodu, 
ttdaj%c, že goiit^ za mlodzieňcem, którego z Zuzanu^ na cudzolóztwie spot 
stczegli. Na okrzyk Zozanny i starców zbiegla si§ služba, a starcy, niby 
z oburzeniem, opowiedzieli swoje zmyálenie. Nazajutrz ^gdziowie bezbo- 
žní kaž§ przyprowadzjé ZuzannQ, r§ce swoje klad% na jej glow^,. na znak 



28 DMÍel PrDnk. 

netelnoíci zeznania, i opowiadig% przed zgromadseDiem o jej ouiiema- 
úym wystQpku. Zazanna w skutek tega zostiú^ 8kazaa% na ukamieno- 
wanie. Jož j% prowadz% na miejsce kažni, gdy w tóm míodsiMiiec Da- 
niel powstrzym^je smutný pochod, wolaj^c, 2e šwiadeetwo bylo falszywe. 
S%d rozpoczyna sí§ na nowo: D. sQdziów FOzl%cza i katdego z nich pytá 
osobno, pod którém drzewem widziat Zuzann^ rozmawm^c% z mniemanym 
mtodzieácem? Pierwszy rzekl: pod trzmielem (mb lentítco^ gr. oxtvoc). 
Na co D.: ^Aniot Božy... rozetnie cíq (o^tasi exe) na póly." Drugi rzeU: 
«pod jodl^" (gr. Tcplvo^, sub ilicé)] a D. odrzekl: „czeka aniol paúski, 
nuý^y miecz, aby cíq rozpilowal (lípioai os) na póly.** Po tóm prze- 
slttchaniu, widoczn^ si^ stala niewinnoéé Zuzanny, a 8§dziów niesprawie- 
dliwych ukamienowano. Ostatní rozdzial (XIV) opowiada o zniszczenin 
éwi^tyni i wyt^pieniu kaplanów Bela, o zabiciu smoka i drugióm oodo* 
wnóm ocaleaiu Daniela w Iwiej jamie i o nakarmienin go przez Haba- 
kuka proroka (ob. § 2). § 7. Chronologja dziejów Danielowych jest na* 
stQp^j^ca. Przy koúcu trzeciego, a na pocz^tku ezwartego roku Jojaki- 
ma I, króla judzkiego, który byl pierwszym rokiem Nabuchodonozora (ob. 
t a. Cf. Jer. 25, i. Dan. i, i. Of. Beinke, Beitrftge zuř ErUftrung d. 
Alt. Test. I 256), król Jojakim I nprowadzony zostal doBabilonji. Pny- 
j§w8zy, že Jojakim wsti|pil na tron ok. r. 609 przed Chr., wi§c tne- 
ci rok Jojakima i uprowadzenie jego wypadnie r. 607. Daniel (l, i...) 
l^czy wiadomoáé o tém uprowadzenia króla z wychowaniem swojém na 
dworze Nabuchodonozora; zti|d wnosié naležý, že w ty mže roku (60 7) on 
z Jojakimem dostal síq w niewol§ do Babilonu i pozostal može jako za- 
kladnik z rodziny królewskiej, podczas gdy królowi samému powrót do 
Jerozolimy dozwolony zostal. D. byl wtedy puer emd^a omni napientía 
(Dan. 1, 4); Nabuchodonozor kázal go tylko douczaó „pisma i jazyka 
ehaldejskiego." Mógl wtedy mieó lat 12. Tekst Dan. i, 5 mówi, že Na- 
buchodonozor kázal go wycho^ywaó przez 5 lata. Po ich uplywie (»gdy 
8ÍQ wypelnily dni, od czasa jak król rzekl, aby je wprowadzono'' do pa- 
láců na wychowanie; Dan. i, 18), Nabuchodonozor wezwal Daniela i trzech 
mlodzieňców przed siebie, i z odbytej z nimi próby, wzgl^dem postupu 
w naukách, okázal sj§ bardzo zadowolonym (ib. i, 19 — 20). Ježeli zaá 
D. r. 60 7 byl wzi^tym do palacu na nauk^, to uk(N&czenie 8 letniej 
edukacji jego wypadnio r. 604 przed nar. Chr. § 8. Po tetj próUe na- 
stopila historja Zuzanny (§ 6). Musialo to byó wkrótoe po r. 604, bo 
D. nazwany jest jeszcze „chlopÍQciem'* ("icaiSáipov, 13, 45), zatóm mógt 
mieó lat 16. Wprawdzie ostatni wiersz rozdzialu l8«go kazalby mnie- 
maó, že to 8i§ dzialo przed obj§ciem tronu przez Gyrusa (536 r.); iecs 
wiersz ten naležy do rozdzialu nast^pn^o (14), gdzie jest mowa o Bria 
i smoku. Z drugiej znów strony przeciw tej ohronologjt može 8i§ nasu- 
waó w^tpliwoéó nastQpuj^ca. D. nprowadzony zostal w r. 607, esy li 
w Nabuchodonozora roku i; deportacja zaá pierwsza mieszkaúców Judei 
nastfpila dopiero w 7 lat potem (IV Reg. 24, 12), t. j. r. 599, kiedy 
król Joachim II, po 8 miesi^czném panowaniu, zostal wzi^y do Babilonu. 
Z historji zaÁ Zuzanny widaó, že m^/t Zuzanny juž byl osiadlym wlaáeicíe- 
lem w Babilonji, že w domu jego odbywa^ sig 8%dy wadlog praw žy* 
dowskich (13, 4—6), zk^d wnosió naležy, že mi^y pierwszy deporta« 
cj4 (599 r.) a s^em na Zuzanny uplynulo lat kilka. Daniel wíqc mu- 
slalby mieó podówczas lat przeszlo 2o i nie móglby byó naKwaaym 



BtnM Prarok. 29 

icatSáptov (poenilas). Na co odpowieddeé možemy. Siedmdziesi^t lat 
niewoli babiloúskiej licz) si^ od r. 607 y. 606 — 536. Joakhn, in%ž 
Ziuamny, jako „bardzo bogaty^ (is, 4), prawdopodobnie byí nprowadzo* 
ny jako zaktadnik w tymže rokn, co król Jojakim (60 7), Daniel i trzej 
mlodzieňcy^ rázem z wielu innymi zakladnikami, a przed pierw9z% depor« 
tacj4 znaczniejsz%. Od pocz^tku swe^o uprowadzenia król oie by) sam 
w Babilonie, lecz z nim i rodziny znaczniejsze. Wprawdzie niektórzy 
z nich hidzUi síq nadziejii pr^dkiego powrotu do krajů, lecz inni nsla* 
chali Jeren^jasza, który radzí) im knpowaé posiadloáci w Babilonji (Jer. 
29, 5. 6), bo niewola dopiero za 70 lat skoáczyé síq miala. Do tych 
ostatních mógl naležeó i m^ Zuzanny; a przeto nie roa nic 
nieprawdopodobnego, žeby za mlodzieňczych lat Daniela, przed pierwsz^ 
deportacj^, miala miejsce historja Zuzanny. Historja ta tylko w Wnlga- 
cie, w tekscie kompluteúskiej polyglotty (ob.) i w syryjsko-heksaplarnym 
znajduje síq na koňcu, jako r. XI 11 ksi^gi Danielowej; w niektórych zaá 
r§kopisoiach trayma miejsce ini§dzy rozdzialem I a II; w wielu zaá na 
pocz^tku, przed teražniejszym roz. I (cf. nižej § 82). § 9. Pierwsze wy- 
stiipienie Danida w charakterze proroka bylo przy wykladzie pierwszego 
SDU Nabucbodonozora, opisanego w Dan. 2, l... Byl wtedy „2 rok hró^ 
leHwa Nabuehodonozara^** Wiemy z § 7, že 1 rok Nabucbodonozora wy- 
pada ok. r. 607 przed nar. Obr.: dmgi žatém wypadnie r. 606. Lecz 
z poprzednich íáktów widaé, že w r. 606 D. byl dopiero drugi, Inb pier- 
wszy rok na wychowania w palacu królewskim; w rok zaá póžniej (6o5 
T. 604) skládal niejako przed królem egzamen. Ježeli wi^c w r. 606 
tlamaczy) sen Nabudonozorowi, za to otrzymal godnoáó pierwszego mi^dzy 
magami i namiestnictwo w Babilonii (Dan. 2, 48), nie stawalby pfzed 
królem w r. nástupným (605 v. 604) zdawaé egzamen z post^pów swoich. 
Ifnsimy wi^c przyj^é, že od innej jaldejá epoki D. liczy lata Nabucbodo- 
nozora, a nie od r. 60/, tém bardziej, že Nabuchodonozor wyst§pnje ta 
w pelni pot§gi swojej (2, 37. 38). Prawdopodobnie žatém rozumí si§ 
tu drugí rok po pokonaniu Egiptu (ok. r. 570), lubtež pojakim innym 
wypadku wažniejszym (cf. Nabuchodonozor). Po wytlumaczeniu wspo- 
mnianego snu zostal D. namiestnikiem Babilonji, i zaraz wtedy uprosí) 
króla O' dodanie šobie do pomocy owych trzech mlodzieňeów (2, 49). 
Przypuáoié wi^c naležy, iž po tym wypadku, a žatém po r. 6 7 0, wy- 
sokie stanowisko, jakie zajali trzej mlodzieúcy w zarz%dzie, pobudzilo 
innych satrapów, že ich przed królem o nieposluszeňstwo oskaržyli i zemst§ 
króla na nich áci%gn§li (3, 12...). 2e zaá wtedy čiž satrapowie Daniela nie 
oskaržyli, przyczyna može byó ta, že D. podówczas w Babilonie nie by) 
obecný, zwiedzig%c prowincj§ swemu zarz^dowi powierzon%. Do tejže 
epoki, t. j. do r. ok. 569 naležy odnieéó wyt)umaczenie przez Daniela 
drugiego snu Nabuchodonozorowego (Dan. 3, 98 — 4, 34), bo Nabucho- 
donozor nazywa Daniela princepa arioloTumy qui hahet spiritum deorum 
sanctorum in aemetipao (Dan. 4, 6. 15). Po tych wypadkach id^ nast§- 
puj^cym porz^dkiem duronologicznym proroctwa i fakty historyczne ksi§- 
gi Danielowej: a) Widzenie o 4ch monarchjach, pod obrazem 4ch 
zwierz^t i t. d., opisane w r. YII, mialo miejsce w Baltazara r. i. Je- 
želi zaá Baltazar (ob.) by) synem Nabunita, ostatniego chaldejskiego kró- 
la Babilonji (555 — 538), i na kilka lat przed upadkiem monarchji chal- 
dejsko-babiloňskíej do rz^ów przez ojca przybranym, to owo widzenie 



32 Diriel Prtrtk. 

wíe áwiftyni (ob. AsBwenu n. s). W sirotek staraiiia Žjdów, Diijns 
Mystaspes w 2 r. iMUiowanm swego wyd*} drugi dekret, poswalajfcy 
na odbadowanie áwi^tyni (I £sd. 4, 24). Jeszcse i ta nie ma mowy 
o odbudowania miasta. Ostatni dopiero dekret, wydany pnez Arta* 
kserksesa (I Dhigor^kiego) w mcu Nisan (Marzec — Kwiedeň), w 20 r. te» 
gož króla, pozwalal na odbadowanie morów i wie£ Jerozolimsídcli (II Esd. 
2, 1 — 20). Jeteli tedy možemy mieé pewn^ dat§ wst^pienia Artakserkse- 
sa na tron, b§dzieray zárazem mieli stoly punkt, od którego naležy li- 
czyé tygodnie Danielowe. Chronologowie 8%dz§, te Artokserkses I wst^pil 
na tron 473 przed Chr. (4241 okresa joliaňskiego); w takim razie de- 
kret odbnbowania miasto wydanyby zostal r. 45S (4260 okr. jol.). Rze- 
cz^ jest pewn^, že w r. 4240 (okr. jal.^ jeszcze panowal Kserkses; a w 4248, 
gdy Themistokles z Aten scbronil si^ do Per^i, na tron perski áwiežo 
(vsoKTrí) wst^pil Artokserkses (Thucydides^ wspótczesny Temistoklesowi , 
Histor. I. 137). Možemy przyj%č áredni czas mi^dzy 4240 a 4248 r. 
(okr. jnl.), jako dat§ ámierci Kserksesa i wst^pienia na tron Artokserksesa I. 
Pienrszy wíqc rok Artokserksesa b§dzie w 4241 okr. jal. (4 78 przed Cbr.); 
w 20 lat potem (4260 okr. jol., 454 przed Chr^ wyszedl edykt, pozwaU- 
j%cy odbudowaó miasto; rok wi^ 4260 okr. jal. b§dzie en|, od której 
liczyó si§ mtg^ tygodnie Danielowe. A že Žydzi rok cywilny rozpoczy- 
nali od mca Tiszri (Wrzeá. — Paždzier.), wi^, wedlug žydowskiego kalen- 
darza, 20 rok Artakserksesa zacz%I si§pojesieni 4259 r. okr. jal (453 
przed Cbr.). Od tego czasu winno aptyni|ó (7 tygodni) 49 lat do akoú- 
czenia marów Jerozolimy, a potem 484 (62 tygod.) lat do pablicznego wy- 
st^pienia Cbrystasa; czyli: ješli edykt Artokserksesa byí wydany r. 453 
przed Gbr., dzielo Odkapienia winno si§ bylo zacz^é w lat 488 póžniej, 
t. j. r. 788 od zal. Bz., a w 80 ery Oirz., co zgadza sig z przyj^tym 
przez nas systematem cbronologji bibUjn^, gdzie chrzest Pana Jezusa wy- 
padá na r. 81 ery cbrz. (Ob. tcj Enc. in 880. Cf. Mémain^ Étades chronol. 
in part. cb. 8 s. 190 — 204. Ob. takže rozprawQ Fryd. Stowarsa w TheoU 
QuartaUchr. Tábing. 1868 s. 416 — 482, Inboreznltot w niej podaný jest 
inny; Danho^ Hist. rev. div. N. T., we wst^pie p. 66 — 74, gdzie i litera- 
tura tego przedmiotu obfito). § 12. T e k s t ksi§gi Danielowej o r y g i- 
n a 1 n y ma tylko 1 2 rozdzialów, pisany jest w hebrajshim jazyku, z wy- 
j^tkiem ehaldějákiego ust^u oď 2, 4. <U do hoňca Igo rozdziahi^ bo ta 
wprowadza osoby obce, mówi^ce j§zykiem cbaldejskim (edykt Nabucbo- 
donozora i rozmowa magów z Danielem). Rozdzial trzeci oryginala 
odpowiada nast^pi^iicym cz§áciom Wulgaty: 8, 1 — 28. 91~100. gdyž 
wiersze 24 — 90, jakie ma Wulgato, i greckie przyklady, w tekscie 
oryginalnym dtú 8i§ nie znsgdnj^. Jgzyk cbaldejski '^ ksi§gi nie jest 
czystym, jak w póžniejszych parafrazacb cbaldejflfcicb Biblji, lecz po- 
mieszanym z niektóreroi formami hebrajskiemi, podobnie jak w I Esdr. 
(Cf. Buatorf^ Gram. cbald. s. 14, 58, 87, 98, 124 ete. Hengstenberg s. 
808). Oprócz 8, 24—90 (wedl. Wulgaty i grec), nie ma jeszcze w ory- 
ginale hístorji o Zuzannie i drugiej o Belu i tmoku^ t. j. tych cz§áci, któ- 
re w przekladach grec. i w Wulgacie stonowi^ XUI i XIV rozdzial ksig- 
gi D'a. Braki^^ce w hebr., a znajduj^ce síq w przekladacb cz§áci (Wulg. 
Dan. 8, 24—90. 18, i 14,), nazywiy%si§ deuterokanonicznemi (re- 
szto, czyli caloác, jaká jest w oryginale, nazywa síq protokanonicznq). Ja- 
Idm sposobem sl^ to stalo, že cz^šci deuterokanonicznych nie ma w hebr.» 



2, 40. wjiax hebr. y^^ 
(Tin (ilJMi) drzew9; thunacs 



a s% w pneUidMlÉ? trytyka powiedsieó aie mafo. To tyko jm pe- 
wiién, fte loí^fs Dtniela snaM dswiio Žydti pned Okr. (ob. Aižcj § it), 
a z nuDjeh nawel praddaMw widaé, št ona byta písaaf oryginaloie po 
kebnóBlra (respeeCiTe po dnld.). Np. "XS^ (jakor) anacsy aifiki M» aco* 
mowoKjf; 70 wahaj^ síQ w wyborze wyrazn odpowiedniego greckiego, wo*^ 
leli obadwa zaaczenia oddač: ^póc; xal ívdo^o^ (Dan. 2, 1 1). Wyraz ^p\ 
(bad) jest przedimkiem nieokreáloDjm (oienriec. ein\ j^zykowi chaldcjakie- 
BQ wlašciwym; grecki thimacz oddige go przez p.ía (jedna), co ircale Jest 

níe po grecku (Dan* 2, si. a, s i in.). W 
(Olea) anaesy tei, lecs niektóre kodeksy m^ / 

greeká csytal wedffng tej ostatnief pisoirni, i ehociai we w^onúaDym 
wleram ale wypada wcale mówió o drzewie^ Jednak potoiyt wyraa 8Mpov, 
a zaiBÍast powiedsieé wwegstko to^ przeložyt wsxystko drzewo. PnyUady 
tei wiele innych (ob. WehaělU^ Qríentaliacbe Bibliothek lY 12), dowo- 
dsi, te nie hebraiata miat przed 8ob% orygína! grecki, lecs przedwnie, 
grěk przekladal z oryginařa hebrajskíego. Go do csfšd deaterokanom* 
onych, przynajmníej histoija Zosaany (n XUI) za áw. Hieronima jeszczo 
byb po hebnýskn, Inbo jej tenže áw. Doktor nieó w swych r§kack nie 
nóf^ wazystkie zaá mía) Tbeodotion pod koniee II w. po Chr. Najda- 
mdejsae przeklady, w którycb nas doazla kn^ga Daniela, ■§: 70 i Theo^ 
důtíotta; pienrszy najpóžniej w II w. przed Gbr., dmgi zaó pod koaiec w. 
II po Gbr. dokonané aostaly. Pami§taó trzeba, 2e Theodotion wlaádwie 
aie prxekladal na nowo, tylko istniej%cy jnž przeklad 70 pqprawil wedhig 
oryginaht bebnó^kiego, w ksi^dze jednak Daníelowej mnsiat tAst prse- 
kiadač na nowo, gdyl mi^zy 70 a oryginatem wielkie znalad rótnice, 
i to tak w cz^áciach proto- jak i denterokanonicznydí. Wi^ jesscza 
Tbeodotíon miat przed sob) (w. II po Gbr.) oryginal hebrajski, w którym 
byty ez§ád deoterokanoniczne, i te ostatnie przelož^ s orygíaahi, nie 
ptzepúywat, jak o tém przekonywig% róžniee mi^zy oba prsi^ladamú 
Kiedy Tbeodotion przektadíď, jnž egzemplarze hebrajskie w ca^ach pro* 
tokanooicxnycb znacznie síq r6žni]y od 70t jak to niiej (str. nast) powiemy. 
Pned Theodotíonem tak tydzi helleniácí, jak cbrzeáijanie na wschodzie 
czytali Daniebi wedtng przeUadn 70; na zacbodzie przeklad tejte ksi^ 
w Itali, byt dokonaný na podstawie 70. Oprócz 7 o i Tbeodotiona przeto- 
lyli ksíQ^ D*a: Akwila (Akyla) i Symmacb na gredd, a fragmenty obu 
tyčil pnektadów przecbowaly ri^ w Hexapla Orygenesa. Po pojawienia 
B( pneklada Tbeodotiona, poniewaž n niego D'a kai^ga lepi^ ai^ sga* 
dzaia z tekstem bebr. niž w 70, iBtztfo porzncaó ten ostatni piseklad (co 
do ks. D*a), a przepisnj^cy go kopiád ksí^Q D*a w nim prsepisywali nie 
wedSog 70, lecs wedhig Tbeodotiona. Jnž Orygenea, pisz^c kommentarz 
aa D*a, objašniid jego tekst w poczftkowych rozdzíalach (i, i — 4, 4) 
wedtog 70, dalej zaé wedlng Tbeodotiona. h. Hieronim do^Wnigaty prse- 
totyt cs^iei protokanoniczne z orygini^n, denterokanonicsne zaá z Theodo* 
tiona, jak aam mówi w notatce przed Dan. S, 9i i is, i (w Wvlgacie). 
Tym spoaobem tekst D*a, bgd^cy w 70, powoli wyszedt z nžycia (jndido 
BagBtromm eeclesiae, editio eomm, t j. '70 ihanaezy , in hoc yolnmine 
npndiata est, et Tbeodotionis Tnigo legitnr, quae et bebraeo et caeteria 

congmit. S. Menmym. in Dan. 4, 5. cf. Praef. in Dan.)^ 
Encykl. T. IV. ^ 



34 

a^ iutft«|Mii« i z kod6ks6w biUUayek greekieh tfíHsMJ^ U^ ii mk«o go u 
fltncony. Doinero w XYIQ w. oámkafíj iMŘal jeden egaemplen tego 
pnaUada w bibliotéce GUgi'oh (codes Ckismmu) w Bxpsáe i wydaDy 
pnex Si^moiui de Hagistns, p. t. AacynjX xaca xwq 6^8o|i.i|xovca, Domel 
8fictmdum LXX, Romae 17 72 2 y. f. (Opróci teksta z laciúsldém tlu- 
numeniem doslowném, a^ ta nAst§piý%ce rozprawy i dzieta: Ghronplogja 
Daniela wedtng 70; á. Hippolita wyklad na Daniela polac i grec. z ob- 
jasnieniami; rozpiawa o tytnle Daniela n Theodotiona to Eip ii[^iiofov 
Aavť^X ; Daniel wedlag Theodotiona z warjantami ; porównanie obu 
przektadów; Apologia sententíae Patrnm de 70-TÍrali yersione; zamieszczo- 
ne 9^ takže fragmenty denterokanoniezne kslfgi Esthery i C^mae Indi' 
eapleu8tú0 Prolog, in Psal.)- Wydanie nymskie powtórzone zostaío: Z>a* 
nid ěee, 70 em TetrapUs Origéma^ Eomae a. 1172 ex Chidcvňo eotfíce primům 
ediius^ Goetiogae 17 73 (in«8; ibid. 1774 in-4; com AnimadyerBionib. ed* 
GaroL Segaar, Triýecti ad Bhen. 17 7£» in-e; w Vet. Teti. graee, juMsta 70 
Iníerpr. ed. J. N. Jaeger, t. II Paris 1844), lecz bez niektóiych rozpraw. 
Jak epilog wskazywal, codex Ghisianns ksi^ D'a byl kopj% z Tetnq>la 
Orygeneaa; byly nawet na nim znaki (^beli i asterísci) przez Orygenesa 
Qžywane. Wlo^tce potem Kigetan fiugati odkryl w ambrozjaňskietj bi- 
bJijotece (w Medjolanie) przeklad syryjski, pochodz^^y z tetraplów Oryge- 
nesa, wi§c takže z 70. Syryjski ten tekst pochodzil z YIII t. IX w.; pi* 
sány byl písmem syř. n^dawniejszém, zwaném estrangehs^ i wierniej miat 
przepisane znaki Oiygenesowe niž codex Ghisianns, pochodz^cy z XI w. 
Bngati wydal go p. t. Daniel sectmdum editicnem 70 inUrpreium ex tetra" 
plis detumptam^ ex codice eyro^eétranghelo bibUcth, ambr, eyriaee eď., latí" 
ne veriii ei Hlustravit^ Mediolani 1788. Na podstawie obn wydati, Szy- 
mona de Magistrís i Bngaďego, wydal ksi§g§ D'a G. A. Uahn (A. xatdi 
tooc čp8o(i7]XOyra e ood, Chisiano poet Segaarium editio eecund. versian, 
eyríaco^hexcqflarem recognita annotationib. crit, et phůolog, Hhislr,^ Lips. 1845) 
a za Habn'eni povtórzyl Tischendorf w wydanin 70 t. II. Že zaá odkry* 
te kodeksy zawieraly rzeczywiécie przeklad z 70^ možemy 8i§ latwo prze- 
konaó o tém z kilkn wskazówek, jakie d^je á. Hieronim o D'a teksde 
w 70, W ogóle mówi%c, tenže tekst bardzo si§ róžnil od teksta D*a 
w TheodoUonie. .Origenes in nono Stromatwn Tolnmine asserit, se, qnae 
sequnntnr ab huc ioeo (od IV 6) in Propheta Daniele, non jnxta 70 
Interpretes, qwa muUum ab hebraioa veritale discordant sed jnxta Theodo- 
tionis editionem disserere'' (S. Hieronym, Gomraent. in Dan. 4, 6). „Da- 
nielem Prc^phetam jnxta 70 Interpretes, Domini SaWatoris ecclesiae non 
legnnt, utentes Theodotionis editione; et hoc cnr acciderit, nescio... Uoc 
nnnm affirmare possum, quod tnuUum a verilate (od oryginaln) discordet, 
et recto jndicio repudiata eat." (Id. Praefat. in Dan.). Rzeczywiácie takim 
8ÍQ pokazuje D. w kodeksie Ghigi'ch. W r. i i 2 málo síq on róžni od 
znanego hebr. i Theodotionowego tekstn, wi§cej w 3, i — 22. lecz od 8, 
23 do koúca r. 6 róžnice s% tak wielkie, že cala ta cz§áč wygl%da ra- 
czej na odmienne opowíadanie o tyra samým przedmíocie, aoiželi na inny 
przeklad. Te samé róžnice widaó mi§dzy kodeksem Ghig. a Theodotio- 
nem w 3, 23 — 90 (cz§áé deuterokanoniczna). W 4, 8. 9 sen jest znpel* 
nie inaczej opowiedziany, aniželi w teksde chald.; od w. 15 w ty mže 
rozdz. tekst jeszcze wi§cej 8i§ zmienia. Nabnchodonozor zostaje detronizo* 
wnnyro, mi^dzy wschodem i záchodem sloňca, przez .najn^dzniejszego z lu* 



dá" i niewjadoma/iiaU^ sposabem wraca 9a troa. ..Slowem, w r. «4:te« 
kstu chald. opowtadatdé )Mt wi^ej iiaUirali\ém (Cf» MiGhoěUš 1 Oriental. 
Bibiiotb. IV 36t«i.)- Frzjí Bflíii. 4^ 5. á. Hiarooím v kommeoftarsa czyni 
avag§ o wyraaie ahoren (poatremo): exceptís 7 o translatoribns., qai 
haec omnia aescío qna ratiaae ptaeterierunt, trea reiiqui (Akwila, 
SyDunacli i Tbeodottoa) coUegcmi interpr^tatá šunt. W kodeklte Ghigi'ch 
rzeezywiécie ca}/ ustfp w tém* miejseu (4, 3 — 6) oposzczony. Oprócz te- 
go s. Hieronim skaižy 8ͧ na zly przekJad w 70; w kodeksia tež Chig. 
przeklod Ji§dz&y; koddfs ten jednak nie przedstawia czystego przektadu 
7a; w kilku bowiem mi^jscaob, które é. Hieronim wdcazuje, tekst wygl%- 
da nieco inaeze^, qíž czytal teaže é. Doktor (Cf. MichaěUa op. c. s. 10). 
§ 13. D. ebociaž byi na dworfe królów babiloúskicb i medo-perskieb, je- 
djiakže prowadzit žycio áwi^tobiiwe, bogomyáine, dalekie od W92elkiego 
zepsQcia. Wspólczesuy D^elowi li^eebiel (14, 14 — 20) stawia go w li- 
abie irzech sprawiedliwych na ziemi, obok Joba i Noego. Satrapowie, 
którzy 8i§ sprzysi^gali na zgub^ D'a, nie mogli w nim nic ďago. dopa- 
trzyé: »Nie soujdziemy (mówi^) na Daniela tego žadnej przyczyny, cbyba 
oože w zakonie Boga jego** (Dan. 6, 4. ^), i tej wlaánie D'a wiemoáci 
w zachowywaniu przykazaá postanowili užyé na jego zgub§. Daniel zaá, 
cbodaž wiedbsial fio go czeka, jednak nie przestal modlitw swoich (6, io)« 
W cíďej k8i§dze jego pi*zeb|ja si^ žarliwošé o zákon Božy. Od samego 
pocz^ticu by} uwažany za Proroka. Oddaj% mu to éwiadectwo: Nabu- 
chodonozor, i królowa matka Baltazara. „Ma w sobie dncha bogów 
stri^tycb," mówÍQ o nim (Dan. 4, 5. 6. 15. &, 11. 12. 14). „Dnch Bo- 
žy wi§k8zy byl w nim" (ib. 6, 3), t. j. byl prorokiem, poaiadaj^cym dar 
proroctwa w wyžszyro stopniu. Za takiego tež byl awažany przez wspól* 
czesnych Žydów, jak widaé z Ezechiela (28, s« 14, 14 — 16), i przez pó-> 
mejszycb. Matatjasz machabejc^k (I Mach. 2, 50. co) przywodzi z k&\^* 
gi Danielowej (3, 60.. 6, 2 2;) przyklady: Ananiaaz i Azarjasz i Mtzaely 
wierzqe^ z piomienia. aq wybawieni, Daniel w swej prostocie wybawiony jest 
zjHuzoz^ki Iwów, Józef Flawjusz zalicza go do proroków najwi§k9zych: 
tQuod autem in boc viro praecipua dignum est admiratione... ut prophe* 
tae excellentissimo ei contigit et viventi tam apud reges, qnam 
apud populum gratioso et post obitum sempiternam memoriam consecuto. 
Libri enim ejus, quos conscriptos reliqnit, et^am nunc apud nos le- 
guntur, qui nobis certam fidem íaciunt, quod Deus cum eo coUó- 
quia miscnerit. Non solum enim futura praedixit, quemadmodum alii 
propbetae, verumetiam tempus, quo eyentura essent pxaefíniit**. Przyto- 
czywBzy nast§pnie treáó z Dan. r. 8 o monarchjach, mówi dalej: Haee 
omnia diyinitua slbi demonstrata, scripto tradidit et posteris legenda reli- 
<iuit, ut Tidenies evontum non discrepare a praedictionibus, Danielem mi« 
rentur ob tam iusignem bonorem illi a Deo habitům, simulque epicureo- 
rum error coarguatur, qui providentiam e yita ejiciunt, et Deo regimen 
rerum nolunt permittere &c. AnUquit, Jud, 1. 10 c. ult. W ostatnich 
rozddalach ks. X De Antiq. Jud. Flawjusz powtarza to, co jest w Dan. 
r. 1—8 i opowiada (1. 11 c. 8), že Alekaandrowi W., gdy przybyl do 
Jerozolimy, arcykaplan pokazal w ksi^dze Daniela proroctwo o nim, iž 
mial obalió monarcbig persky (Szczególowo o wiarogodnoáci tego podá- 
nia Flawjnszowego ob. Hmgstenherg^ Die Autheiit. d. D. s. 27 7 — 288). 
1'rzepowiednia zaá ta znajduje si§ w Dan. r. 8, O, i 11. Widzimy wigc. 



36 DaaM řMffvlb 



že dawai tjáú Isá^g^ D'a a równie áwittii vmtía^ jde iaoe pnm Pro* 
rok^ od Boga satchaionych, i žň ksiQgft la istniala ptaed AlekgMidxMft 
W. Go ttš podi^ niektónjr, jakoby Zyáá málo ceiiffi Daniela, (^iana fll^ 
tylko na podaniu TbeodoreU. Ten bowiem widz|c, te kn^šf* Daniela 
jest w ostatniej klassie kanonn iydowskíego, mylnie stfd wnosi!, že Da- 
nielem 2ján pogardzajv Gf. M. Simon (Hist. eritda 7. T. t. 56). Bse- 
csywlšde saá w Tnlnradzie možnaby tylko jedno miciieee nwažaó a ubli* 
tajíce Danielowi, mianoincie w trakt. Sanhedrín foL 9S, gdzíe jest pytá* 
nie, gdzie si^ poddewal D. podczas wrzncania triech mlodzieáoów do 
ognistego pieca? Pomi^dzy wieln ínnemi talnradycxnego smaka odpowie- 
dziami, jest i ta, že D. irtedy pojechal do Aleksandiji po áwinie. Pra- 
wdopodobnie Talmnd chciai tn sadrwié s pogaňskiego króla nieczystego^ 
nie % Daniela. Wszystkie miejsca z Talmndu o Danielu lebral Carptov 
{Jntroductío I 229j, a z nich tyle tylko widaé, že tahnndyáci mniejsiy 
stopieá natchnienia przyznig) D'wi. Zreszt§ 8§ to tradycje póžníejsze; im 
bardáej zaá co&my síq w dawniejsze czasy, tém prorocká powaga D'a 
wybítniej «§ przedstawia. Stuszuie žatém przypuszczaé možemy, že tyl- 
ko tak widoczne proroctwo o Chrystusie, jakie jest w Dan. r. 9, moglo 
sldonió talmudystów do mniejszego powažania D'a. Wi§ksz% powag^ otrsy- 
raal D. w Notrym T. Pan Jezos bowiem nazwal go prorokiem i na jego 
proroctwo si^powolywal (Mat. 24, 16... Mar. is, 14. cf. Dan. 9, 27). 
Za przykladem P. Jeznsa, przywodz^ slowa Danielowe Apostotowie: Hebr. 
11, S8. S4. cf. Dan. 6, 1—22; I Gor. 6, 2. ef. Dan. 7, 22; Philip. 8, 
9 — 11. cf. Dan. 7, 18. 14; Act. 7, 56. cf. D. 7, is; Lne. 7, S2. cf. 
Dan. 7, 14; Apocal. 13, 1—5. 5, 6. ll. 19, 20. 20, lO. 14, 14. 11, 
7. la, 7. 20. 4. 12, 12. cf. Dan. 7, 7. 8. 10. 11. 18. 20. 21. 22. 24; 

Apoc. 1, 18. 14. 15. cf. Dan. lo, 5. 6; Mat. 25, 46. Joan. 5, 28. 29. 
cf. Dan. 12, 2; Mat. 18, 48. cf. Dan. 12,8; Apoc. 10, 5. 12, 14. cf. 
Dan. 12, 5. 7; Mat. 24, 15. cf. Dan. 12, li; I Petr. i, 10—12. cf. 
Dan. 12, 8. Z pisarzy koácielnych przytocžymy tylko o D'a slowa á. 
Hieronima (ep. ad Panlin.): D. temparum coněciuM et totíut mundi pkUoki'- 
9tor (praef. in Dan.); mdlnm prophetamm iam operte éixiae de Chrietoi 
i á. Aogns^na: neminetn de rtgni cotlorum praemio in Vei* Teet, scripeisše 
tam diterU (Gf. Hengstenberg s. 258, 270). Z tego, že w žydowskim ka* 
nonie D. znajdnje 8i§ w tr^eclej dopiero klassie, nie wyp^ywa, žeby on 
mial mniejsz) powagQ od innych proroków i žeby przes Žydów máto byl 
ceniony. W prorokach bowiem rozróžniaó naležy dar, od nrz^dn pro- 
rockiego. Mógl kto posiadač w wysokim stopnin pierwsse, bez drngiego* 
Daniel wlaénie byl propheta excdUntissimus^ jak go nasywa Ffaiwjasz, lecz 
nie posiadal tego nrz^dn prorockiego w narodzic, jak mieli inni; poiostawat 
on na dworze królów cudzoziemskich. Zbieracze zaá kanonn, umieádwscy 
w klassie pierwszej zákon, przez najwi^kszego mi^y prorokami Starego T. 
piaany, dmg^ klass^ zostawili dla pism takich, które pisane byly przez 
proroków, posiadaj%cych ten urz^d {nebiim. Cf. Prorocy, Kanón); w trzeciej 
pisma takie, które ani do pierwszej, ani do dmgiej kategorji nie naležy. 
§ 14. Z tych faktów i áwiadectw jasno bíq pokazige, že synagoga žy- 
dowska žadnej w^tpliwošci nie roiala co do autentycznoáci i prorockiego 
natchnienia ksi^gi Danielowej. Tradycjg synagogi przej^l Košciól chrze- 
écjaúski, majac sobie przez Jezusa Chrystusa proroctwo Daniela zalecone 
(Mat. 24, 16). O podíoženiu wi^ (suppositio) tej ksifgi nie može byé 



mowy, charbaby w /pziv^cb.pirzed^.Chrj^tiisowycb* To tet pr2eciw9|<7 AU- 
tn^t^pmoéci DanieW^ l^^gí) cho^ciaž j% uznig^ ^a podložon% (sappontaft), 
jde pdžniej to podt^ženje przj^piisaezaj^i jak w czasaeh QUK^abejskkfa, sa 
A&ljocha Epiůoi^a (ok. n^ 17Q pvzod Chr,). Pierwszynv prieciwniÚem 
proroctw Paoiela bjl. Poripijiisz. Tea z i5H.#jiryc)i kai%g, prteciw chrz«- 
ii9«0ÍZBU>wi pwDjGh {Xófot xata mv /ptatiavóóv), jedQ§ peáwi^í D-wj. 
1^0 Porfirjftsza z9gio§Io, wiemy tylko ze, áw. Hieronima (Prolog, fai 
Dan.) co zarzuca}; Contra Danielem ^cripsit Porpkyrius, nokns euiyi 4b 
ipso, cajua inscríptus est nomíBe, esse compositom, sed a qnodaiii, qoi 
temporibns Mtiocbi, qni appellatus est Epipbanes, fiterit m Judaea, et 
SOB tam Dani^em Tentora dixifse, quam illuin nanrasse praeterita. Deni- 
qae qaidqoid usqae ad Antiocbum dixerit, veram historíam contioere; si 
qváá autem ultra opiaatas sít, quia futara nescierít, esse meotitam. Od- 
powíedzieli mu na te zarzuty: éw. Hieronim (Com,, in Dan,)^ Euzebjusz 
z €ezarei, Apollinaríi2s« Hetbodius (Gf. ^heodoret^ Praef« ín Dan.). Nie 
viadomo, czy kto z ďirzešcjan vrystgpowa) póiniej przeciw ksiQdze D'a. 
W nowszycb dopjero czasacb zarzuty Porfirjnsza odgrzat Spinoza (Tractat, 
ikeoL poUř: c. 10.), a w racjonalistycznej sokole egzegetów i krytyków bi- 
bliJDjcb przyjmuj% powszecbnie, že Daniela ksi§ga nie jest autentyczn^. 
Antorów takowych wylicza Danko (Hii^otta revelatíon. div,l4$9), Wobro- 
nie zas aotentycznoéci pisali protestancic WÁxevnick (Neufi VnUr- 
mkmgen uber d. Buch Daniely Hamburg 1838; Commentar zu Dan, l'a82; 
Handbuch d. húťhrít, JEinleitff. es. II oddz. II, Erlapg. 1844), J. B, Lfi- 
«lerwald (Die aechs ersten Capitel Daniele^ Uelmstádt 178 7), Dereaer 
(Die, Propheten Ezech. «, J9. erklart^ Frankfurt 1810), Rosenmfiller 
(Scholia in Vet, Test. in Daniel, híps. 1832), Hengstenberg (JJftíra^tf... 
i. L Die Áuťhentie dea Daniels^ Berlin 1831), Auberlen (Der Propk, 
Domel,,, Basel 1857), Ziindel {Krit, Vntermchung. ůk d, Verfaseungs- 
xdt d, B.Daniely ib. 1861), Delitzscb (w Berzog'a^ Beal-Encyclop. art. 
Daniel), Keil (Emleitung s. 444) i in.; katolicy yf IntroduJccjach (ob.), 
2wlaszcza Jabn (ob.), Hug (w Zeitschri/t {. d. Erzbisth. Freiburg, 1882 
zesz. 6), Scholz (Einleitg t III §. 155—171; ef. I §. 74 i. n.). Cf. 
iSpeil^ De libri Danielis antbentia, Oppolii 1860. Nadmienió ta wypada, 
že protestanccy krytycy, broni^c autentycznoáci D*a, deuterokanonicznycb 
jego cz§áci nie uznaje dla tego, že nie ma icb w tekscie bebrajskim. 
Poniewaž tu mowa o autentycznoáci oryginalu ksi^gi Danielowej, musimy 
przeto osobno traktowač cz§áci protokanoniczne, a osobno deuterokanonlczue. 
§. 15. O autentycznoáci cz§áci protokanonicznycb (i2u pierwszych roz- 
dzialów, bez modUtwy Azarjasza i pieéni 3 mhdzieňców). Zaznaczyó mu- 
simy, že ani Porfíijusz, ani póiniejsi racjonaliáci nie przytaczaj% žadnego 
pozytywnego áwiadecwa, któreby rzeczywiácie dowodziřo, že ksi§ga 
D'a jest podložena. Dowodzenia icb 8% albo tylko goloslownemi przecz^ 
mami, aibo opieraji si§ na wywodacb fílologicznych, albo na trudnoáciacb 
historycznycb, a najwi^j pochodz% zt^d, že cuda i proroctwa s% rzecz^ 
oiemožliw%. Przeciw goloslownyra przeczeniom postawiliámy (§ 18) áwia- 
dectwa dowodz^ce: že D. byl znaným za czasów Ezechiela, že ksi^ga D'a 
ožTwala powagi w czasacb przedmacbabejskich, že Ghrystus i Apostolowie 
prorockie natcbnienie D'wi przyznaj^. Co do wywodów filologicznycb i hi- 
storycznych wykažemy (§ 20), že one s% žadnemi i že fílologja i bistoxja, 
o ile 8% znané i naukowo pewnc, nietylko nie mog% nic twierdzió przeciw 



38 Dtniif ft^tiŘ. 

'•tttentyossnoíci ks. D'a, lecz owsitein, taksáma aotentý^znoié w niefa po- 
parde 2najdaje. Oo do proroetir i codów, o ile przyznaj% jo przodfniiiy 
na to tylko, ieby mieé dowóď przeciw laa^dzb Danfelowej, pókažemy, Iž 
ononie aawieraj^ nic, coby síq z pojídaní i wiarý objawionej ni^ zgiadža- 
lo. Wprssód jednak zobaczmyt ť®) co przeci^nioy 'ailtentycznoáci przyznf^% 
aa korzyáé tejže auten., í^ co o síle swoieb, przynaímitíej niektčnych 
dowodzeň, mówi^. § 16 Sam Spin o za (1. c.) pťzy znaje, *e r. VIII— XII 
pochódz% od Daniela; pierwsze zaá 7 tozdzialów b% wziQte z rbczników 
ckaldejskicb; že przez niéznajomego koniprlatora póžniej obie cz^sei zo- 
staly w jedn^ ksi^gQ žebrané, i že wiarogodnosó pieřWszej cz§éci (roz. 
J.— VII) w%tpl!woéci podlega^ nie može. Eichhorn, wiem i 2em wyda- 
niu Bwojej Introdukcji fEinUitung) na starý Test., przyznawa! aiitentycz- 
noáó r. Vlf — XII i mienil go jeszcze najwažniejsz^ podpory Objawienia, 
Za nim i inni racjonaliáci odrzncali tylko pierwsze 6 rozdzialów. Tak np. 
Corrodi (Beieuehtung des Bibelcanons I 75; cf. etusd, Freimothige Ver- 
suehe, ť Gesch. des Chiliasmus I 247.) i in. Najuczeňszy i najsumien- 
niejszy z przeciwników, J. D. Michaélis, stanowczo oáwiadcža si§ za auten- 
tycznoátí^ r. I— II i VII— XII, w^tpi tylko o r. III— TI (Orientaí. Bi- 
Miotb. I, 19 7...). Lecz pomin^wszy mniej lub wi§cej sprzeczne opinje 
i dowodzenia, možemy nwažaó za rzecz dowiedzion^ pržez póžniejszyeh ra- 
cjonalistów, którym nie zby wa na erudycji (Bleek, w Theolog. ZeitsÁr. von 
ScMeienúacher etc. III I7i; Gesenius^ Isaias r. i s. 52; Kirms^ Commcn- 
tatio historíco-critica exbibens censúram recentium de Danielis libro opi- 
niodum, Jena 1828; De Wette, Eínleitung ins Alte Test. wyd. 8-e), že 
antorem ksi^gi Daniela jest jeden pisarz i že ona nie powstala 
z róžnych fragmentów. Dodamy tylko, že St&udlin, aczkolwiek holdu- 
j%ey hipotezom o zmyáleniu proroctw Danielowych w czasach Machabeu- 
fizów, zbit dowody tycli, którzy pierwsze 6 rozdzialów Danielowych chcieli 
prcsypisywaé innemu autorowi (ob. jego Neue Beiťrage zxír Erlaterg d. 
i^'op^!, GOtting. 1791), a tém samém potwierdza, že ksi§ga Danielowa ca- 
}a od jednego autora pochodzi. Glówniejsze dowody tego ostatniego twier- 
dzenia s^ nast§puj%ce: l-o) nie nlega w^tpliwoáci, že autor przynajmniej 
drug^ cz^é (r. 7 — 12) podaje jako dzielo D'a, dla tego czgsto mówi 
w osobie i-ej: Ja Daniel" (7, 28. 8, 2. 15. 9, 2. 10, l). Ježeli tedy 
autor chce, žeby ta druga cz§áé byla miana za dzielo Danielowe; ježeli 
dalej, draga cz^áč od pierwszej oddzielon^ nigdy nie byla; ježeli wreszcie 
drugiej cz^áci autorem jest D., jak sami przeciwnicy przyznaj§; tedy ta 
drnga cz^é jest áwiadectwem, že autor jej jest takže autorem cz§šci 
pierwszej. Wprawdzie w i-ej cz§ácl o D'u mowa jest w osobie trzeciej, 
w 2-ej zaé — w osobie pierwszej, lecz to nie dowodzi bynajmniej, že autor 
drugiej cz^áci uwaža sigzaróžnego od D*az i-ej cz§áci. Autorowie biblij- 
ni najczQáciej mówi% o sobie w osobie 8-ej; niektórzy tylko w l-ej, tak 
jednak, iž na przemiany užywaj^ o sobie raz >, dmgi raz on. Np. Ezech. 
1, 1 „widzialem," i l, 3 „stalo si§ síowo Paáskie do Ezechiela" (zam. 
^ mnťe); Izajasz zwykle, Ozeasz w roz. 2 i 8, Amos w r. 7, m6wi% o so- 
bie w l-ej osobie; a jednak Isai. 7, 3. Osee l, l.. Amos 7, 12. 14. 
w osobie 8-ej (inne przykíady ob. Hengstenberg op. c. s. 226 i 231...). 
2-0. Dziwném byloby, žeby dwóch autorów, od siebie pewnym czasem 
rozdzielonycb, tak si§ zmówilo: pierwszy na rozpocz§cie ksiggi po hebraj- 
sku, a zakoňczenie po cbaldejsku; drugi na rozpocz^cie po chaldejsku. 



a sakoáczeide pé bebmjstm (Důín. 2, 4. do koňca roé. 7 a^ po dbaMi); 
a jeszcse dáwniejdKém, žeby i jQzyk tAiadejsld i faobnjBki w olm 
CKQádacfa byl jednakowym. a-o. gdaie oble ce§áei dotýkaje jednej treM, 
tam zgadzaj^ 8i§ nawet w wyraženiiich. Np. 7, 14 i 2, 44; — 7, i i 4, 
2 (wlaáeiwe Danieloin: višh oapUis); 7, 2 i 2, si; zaadast MIMwp^ 
mém: hról^ 2, 88. 7, i7. 8, 20. 21; sen Nabnobodonozora (roz. 2) prted* 
stainony jest jednako wo z widzeniem w roz. 7. — 4-0. Tak W cz§áci pierw- 
szej, ktdra jest przewažnie historyczn%, jak w cz^áci dnigiej, prorockiej, 
widaó jedn^ myál przewodni^ autora, jakby umyálnie z histoiji D'a Mi^bíera) 
te tylko fakty, które b^d^ odpoiiiadač jego (autora drugičh 6 rozdiáttféw, 
gdyby ten by} róžnym od autora pierwszyeh) celowi. Opowiadaida bo- 
wiem historyczne wýkazuj^, že Bóg jest nieskoáczenie wyžszym nad 
irszystko, co o nisi cztowiek pomyélec može; že -cbooiaž dopnszííza utr^* 
pienia na swoicb wybranych, jednakže zsyla im pomoo '8woj%, gdy trwi^% 
przy Nim, i wyrywa z niebezpieczeústw, z których žádna siía ludzka iivy- 
bawió niezdolna. W prorootwach takže opowiada o 'Wszecbmociioáei 
Boga, o w^adzy Jego nad paňstwami, o osobliwszej opiece nad ludem wy- 
branym; wystawia, jak pod r§k% Boga, z Jego dopuszczenia jedné paAstwa 
upadaje, inne powstaj%, dopókf wreszcie nie obejmie wszystídcb wiecziie 
królestwo Mesjasza i t. d. (cf. Ckr. B. Miehaelia^ praef. § 2 7). Nie mo- 
žná tego poczytywaó za sprzecznoáé, jakoby od dwóch róžnycb antoťÓw 
pochodz^^, gdý w Dan. 1, 21 czytamy, že žyl D. do 1 roku Gyrusa>, 
a w 10, 1. že jeszcze žyl w 3 r. tegož króla, bo w D. 1, 21 rozuiiiie 
si§ pami§tna epoka wyswobodzenia ZydiCiřH z nierwoli babiloúskiej przez 
Cynisa (II Par. 36, 22. I Esd. 1, 1), jakoby rzekh ,J>. doczekal sx§ wy- 
zwolenia národu swego;"* a w D. 10^ 1 jest okreálon^ áciálej data osta- 
tniego proroctwa. T§ pozorný sprzecznoáé mógl tylko ówczesny autor po- 
pelnic, który wiedzial, že wspólziomkowie go zrozumiej^; kompilátor zaá, 
lub autor póžniejszy poíožylby w D. i, 21 inny rok, nie pierwszy Oyrusa. 
§ 17, Dowody, które przeciwnicy ksiggi Banielowej, za swoj% opinj% przy- 
taczig^, tak s^ slabemi, že im sami nie przyznaj% sily« Hobbes (Leviathan 

c. 33) nic wi§cej nie mówi, tylko, že wiedzieé nie možná, czy Daniel, lub 
inni proroey wydali swoje proroctwa. Przypuszczenie bez žádných dowo- 
dów, Collins, angielski deista, stawial dowody przeciw autentycznoáci Da- 
nielowej ksi§gi, leoz tak slabé, že Bertholdi (Daniel neu ^eraetzt und 
erklárt^ 1806; Einleitung 1508) sam, takže nie uznaj^cy autentycznoáci 
ksiQgi Daniela, žadnej do nich wagi nie przywi^zuje. Semler (Z7wterffMcA. 

d. Canon^ III 505) jedyny powód do odrzucenia boskiej powagi Daniela 
ma w tém, že Bóg nie potrzebowal do takich érodków si§ uciékaó (Abhandl. 
v. d. freien Untersuchung des Canons). Staudlin (ob. § poprzed.) zbií 
gnuitovrnie dowody Corrodi'ego. Tyra, którzy zbyt wyražne proroctwa 
uwažaj% za dowód podrobienia ksi^gi D'a i mówi%, že autor zmyálil je po 
faktach, odpowiada Bleek (w Theolog, Zeitsohr. IIÍ s. 236): ježeli žk%d- 
m%á ksi^ga síq pokazuje autentyczn^, to proroctwa nie mog% služyé za 
dowód przeciw jej autentycznoáci, gdyž nie jesteámy w stanie oznaczyé 
áciále, do jakiego stopnia i z jak^ dokladnoáciqi duch proroctwa obejmuje 
przyszloáé. J. D. Micbaélis, w^tpi^c o autentycznoáci rozd. III — TI tyl- 
ko, dowodom swoim nie przyznaje stanowczej powagi (Orienlal, Bibl, I 
190..). Bertholdt (Daniel, n. iibers. I 2 7; Einleitung s. 1536) utrzy- 
muj%c, že r. VIII — XII jest daleko póžniej zmyálonym, na poparcie s\T^ 



40 fkmi. Ff or»k. 

VWtm rpi!«yt«iczA to, ie j^tyk w tjeh rpzdsiali^J^st didek^ &itofm« 
Mizeli w oiijpóiniejfizjcb ksi^ach Starego Te^tammita. Na to.odpowiada 
9UI ]91eek(l. o, s. 21B}, ^e za maio maio^ dokomeotéw 2 každego wie- 
ku p9 otiewpli babiloiskiej, abyámj Bipgli s^dzió, w którym wieku i o ile 
j^yt^ babraj^ki si§ wyrodzU; že niepodobieňaiwem jest twierdzič a pewao- 
éci%t ža w wieka bUiazyin lub dt^ym od niewpli babiloáskiej dzieto ja- 
kÍ9 napisafiém aostalo. Gesenius (Geseh. cL hebr, iSpr. 8. 2 7) pod wagl^- 
dem c^yatoáci j^i^ka stawia Daniela &a równi zksíQgami Esther, Eccle., 
iParalip^ i Job.; nieco C2^stszy j§zyk znsgdige w I i II fisdr:, Zach., 
Maiacl}.; aajmalej poprawny i pod wzgl^dem gramatycznym najnieregular- 
aiifj9?gr w IGzechielu (ib* s. sď). Wi^c racjonaliáci nic pewnego wimi§ 
lu^aki zarzuoió nie mog% przeciw auteatyczaoáci D'a, skoro dowody ich 
BÍ0 s% uznanemi za pewaiki naukowe. Obaczmy ^teraz po szczególe ich 
dowQdzenla. § I8« Wykazaliámy (§ 13), že od jiajdawni^szych czasów 
k. D'a by}a awažan% za natohnion§, áwi§t%. Przeciw owym dowodom 
zewHQtrznym, za aatentycznošci^ D'a przemawiaj^cym, przeciwnicy ma- 
jf tylko 1 dowód i to s^aby, bo oparty na milczeniu jednego autora: „Nie 
ma Q Danielu wzmianki w EcclL r. 4^. Autor bowiem tej ostatniej k8i§- 
gi wylicza slawnych mgžów swego národu, a o Danielu nic nie wspomi- 
na.'' Na to odpowiedzieé možná: tenže autor opuszcza Ezdrasza, daleko 
alawniejszego niž Zorobabel, lub inni, tam wymienieni; opuszcza Esther^, 
a pr^eciež ona uwolniřa naród od zaglady; opuszcza^ Mardooheusza. § 19. 
Silniejszemi si§ zdaj% byó dowody wewn§trzne, t. j. z samej ksiggi 
D'a czerpane przeciw jej autentycznoáci. Do takich nalež%: W Dan. 9, 
2 czytanj^ wzmiank§ o kanonie ksi^g áá. iiiówi% przeciwnicy; wyraženie 
bowiem, którego autor užywa, gdy mówi o proroctwie Jcremiasza(25, 11. 
29, 10): „intejlexi in libris," tylko o zbiorze pism prorookich, oddzielnych 
od Pantateuchu, rozumianém byé može. Wi§c autor zdradza sig, že pisal 
juž po zamkni^ciu kanónu kd%g áá. Zarzut ten mialby znaczenie, gdyby 
Žydzi nžywali wyrazu hassepharim (od sepher^ ksigga) na oznaczenie pe- 
wnej cz§áci kanónu. Gdy jednak rzec?^ jest pewn^, že užywali wyrazu 
hakheiulnm na oznaczenie ksiqgáá., przeto z wyrazu hassepharim nie mo« 
žna nic wnosié. Przypuáciwszy nawet, že hassepharim jest tutig wyrazem 
technicznym i znaczy to samo, co kanón ksi^g prorookich, jeszcze zt%d 
nie wypíywa nieautentycznoéé Daniela. Wy kázal bowiem Eichhorn {Ein^ 
leitungins A. TA § 9) i Pareau (Ifistítutio interpr. V. T. s. 49), že jeszcze 
przed niewol^ babiloňsk% istnial zbiór ksi^g przy áwi^tyni, powag% publi- 
€zn% žebraný. Miewali zreszt§ i prywatni takowe zbiory (Cf. Kanón). 
§ 20. W k8i§dze tej znajduj^ síq wyrazy greckie, odziane tylko for- 
m^ hebrajsk^, lub chaldejsk). Že zaá j§zyk grecki na wschodzie nie mógl 
wejác w užycie, jak dopiero od czasów panowania Seleuków (w, ELI przed 
Ghr.), przeto i ks. Daniela nie mogla byó pisan^ wczeániej niž pod koniec 
III w. przed Ghr. Wyrazy te s%: 1) D^^OmS parthmim^ gr. icp(i>Ti(LOt 
v, flcpórujLOt, magnaci (primores); Dan. 1,3. 2) DJÍIS pithegom^ tf&ér{\KOL^ 
edykt; D. 8, 16. 8) KH^^ karoza, v. karoz (bez {{ na koácu), TtiÍpiiS, 
wožny; D. 3, 4.-^3 ^^raz^ X7]p5oaetv, obwořywaé, krzyczeé; D. 6, 2 9. 
*) nil?IU nehizba^ V0|i.La[ia, mmi8ma\ D. 2, 6. 5, 17. 5) tÍ^'*IDS3 i>«<- 
Usz^ icétaooc;; D. 3, 21. 6) Instrumentów muzycznych nazwy czysto gre- 
^ikie CD. 8, 6. 7. 10, 15): DHnp kitharos, %L»Ápa v. ví^apit;, oithara: 
K22D 9aboha, aoL^^miq; ÍVÍ)Síu1D ^^rnphonjah^ oo|icpa>vía; Í^^^IQJDS 



41 

faúbnipMfy. WiáoámB latéa bíigft B*a pmn% tyla wMlr, 
gdf jut cywiiiniigi pcckm dohne vai%kte w ij€m iivdi^diiidi tadáv. 
Lea íb te wjwodjr fikilofíaBe níjgt^go pneeiw DamMo^cg ks* rá dove- 
dly, vykmje n^Mkonitaqr ofjaBtaliflU ^90 wieloi, Wilhelai Gesmos 
(TVmbhm fi«y. hškr. eí eMd., Lips. 18S9-— 58; ob. pod wotwBuii pow7«- 
á). 1) FatřAmim jeifc wfnur pochodoonia penUego; w JoqrkB peUvi 
gmdilrin fr ai k trn o ^ saoilciyclDO fnwl&aaMi to saaio soaczi^ co 
^ráBono, spáctiftot). W J>m. wedtog 70, zomafl protímai, 
í«t onXáxTou s) PJÁáj^Mi jeil wyns oTisto eliaU«, v^aoy nietylko 
v Bn. s, 19. lecs tekte I Bidr. 5, ii. cL 4, 7. 6, 7. 6, 11 w tém 
■mÍM nMCWwni, eo hebr. ^^ do^, j/Impo; iiist§paie roskaz, dekret, 
edykt. W Turgoai*Mh (ob.) pifenjch po ebaUejekn, wjrrai pňkeg&m pra* 
wie ci«gle 8ÍQ nlywa n finto'. Kawet gr. ffěérffjo, (tox, loniifl, sermo), 
pnyaajiBiiíQ w Dan. $, le.-ma sapatnie ime znacceoie, aaileli pitkigtnni 
dia 1000 70 poloftjií w tém mi^jaca iccteqi), oie ^&r||ta. W Jai. péblwí 
od p ofwi ad a terna eatataiemn pe(Um^ w penk. ^y^^A^m. Žródtostowa tjeh 
vvyatfcíeb wjnaém anikač nalely w dawniejizej jakicgš lormie. 3) Katwf 
(«oiDj), kenu (obwoljrwaé, ki^cnč), co do džwi^ i soacseaia jest po* 
dataén niatylko do gr. xifpóC, xijpóooEty, ale i do wiefai iao jeh wfldhodiiiek 
(naafcr. krms — wobié, zend. Mřeno— >woiny ▼• obwolywacz, armeú. kharox-^ 
vatey) i enropQSkkh (trgjfk, niem. kreisehen^ kreúsem^ ang. to ery, teiie. 
mer i t. d.). 4) NMthah zMšexf dar\ wi^c zoacaeaie jego jest znpeloie 
rétae od y6pKi|Lat (moBota). Nebizba jett wyrazem ciTsto chaldejskioi 
(od AmsAot, nydat, vdzieiil) i pr§djBej zbližODym do perslriego mtwatwúH 
^donaiío) aoíždi do vó|UO|ia. 5) PattUz^ z 6yryjaki^[0 2^QS p^»^i po- 
viea Todz^ tnniki; Yolgata timiúezy to przez ijar^^ bo gree. sétotooc jest 
aakrycieB gtowy z sserokiém rondeoi. 6) Co do nazwisk mn^csayeb, 
muymm j n^fprzód awag^ ie iiutriaeiit gingris ezysto fenickiego žr6> 
dlostowa, Festos (ok. r. 480 po CSir. ď. Serňm^ aator Y w. po Chr. m 
il^MsídL Fir^. X 272, S88) wywodzi a gingriaido ansůrum. Kivópo, 
cítlwrm, hebr. *11}3 Mwr^ Snidas (Z^eróon) wywodzi od xtveiv xk veopa 
(ndcfzié w stnmy), Hesycfaías (jLesne.) od xiddipa obctpd (lira žalobna) 
«y6pe9ihu (lamentarí). Podoboiet wyraz ezysto ^pski Fi-ramu^ (pro- 
mieá sioéia) Greqr pnemieDili na itopopici i wywodza to od «5p, <v*M 
(yoMniáb; Paatbeoa Aegypt. prol^gom. s. 83). 2e coá podobalo sti^ 
Bíf i z wyrazem ooji^oivta, možná przyjfé na pewno, bo i) wyraz ten 
zaacsy n Daniela narz^dzie mnzyezne, a w tém znaezenin n pisarzy gro- 
ckíeii Inb laciáskieh nigdy 8i§ m nie qwtyka; a jednakie byt instrn- 
■6 ni tego nazwiska, jak áwiadczy Senrins (L e.) i á. Izydor sewilsld. 
To co w Dan. 3, 5 nazywa si^ Sumphoiíjah^ niiej (w. 10) pisae si^ 
n ^^^ {nphcnjnh)^ i rzeez eat§ znpetnie w inném stawia éwietle. W ja- 
zyka sjryjakira zaaezy ten wyraz tr^b^, piasczalk^ (tuba, tibía), a nie ma 
žad oego prawdopodobieástwa, ieby syryjskíe 8Íphon'jah bylo zepsnciem 
greeld^go aD(ijfc»wa; owzsem, prawdopodobni^szém jest, ie Grecy wzi^li ze 
wiehodo instrnment nphanLJah i pizekr^dli jego nazwg na 0D|i,^yta. To 
mmo m^ da powiedzieé i o pozoetalyeh trzech nazwiskaeh instnunentów 
mazycaiyeb. O tsaajfJ^n éwiadez% písarze greeey (ap. Boduurt^ Cíanaao 
n, 7), mi^dzy innymi Strabo (Ber. gegr. X s. 47ij, ie ten instrnment 
pochodzi od codzoziemców, a ndanowide od Syryjczykéw, i nosil nawet 
imi^ Xopofocvs£, lyra fénická. Kí^optc niaj% za wyraz grecld i wywo- 



42 

dzt t doryekíego KtMfMi t. KMtftK (wéoffétíém aaneen pmtO, wbf 
éfat l«go, že 0ÍQ instnnneiit ten Uadsto mi pieniaeh podcais granis, tibo 
jtk wywódá é. ítyčar flewfldd {Origin, I s, si): ^twď vtflitfi wut dš pě- 
€$are^ ka et ip$€t eUkara eemius éderetmr, Gejí to oie . jesi .nac^ganéoi? 
i potizebaS do nArzecui doryddego si^ adekié? Wywodsíé Kldapc^ od 
(Kiddpa) piérsi, jest to samo, eo wywod^ié xiiépa od xci^lv, albo, jesaeae 
lepiej, 9ttmlmea (ar€i), od Mm^fctcs (biowe dnewo). Báwaifli po gredcn 
4»aX'n^p naarpra si^ tea, któty gni na strtmach, ide inatmineot; wi^ au- 
pelnie co innego znaczy aoiželi phnamierj cboé dáwi^ podobny. PodoUai- 
átwo može byó przypadkowo i nie doirodň, aby jéemuter bylo waglém 
2 greckiego <jíoiXdjp. /'Atfonter nadto snačgr oíía, í^to (^uclor/, Lnicon 
ohaldai. talmud, rabbin.), byl to wigemoie instrament podobny do b^bna* 
Jak wí§c praeciwnicy Danielowe nan^dzia mtuyezne wywodz% od Grekáw, 
tekióm samém prawem, a nawet s wi^kizém prawdopodobieústwém može- 
my twíerdzió, že Grecy wzi^li swoje Instnimenty mnzyczne i nazwy ich od 
narodów wschodaich, gdyž to pnyni^ímmej co do ooji^KVÍa I oofi.póx.i} jest 
pewném. W každým zai nudě, w mowie b§d%ce wyraay nie mog% sta- 
nowié Dj^mniejszego dowodu przedw aotentycznoád Daniela, jak to prsy* 
znaje sam Rinns (op. c. s. i s). Ob. Hengttenberg^ Die Antbentíe d. Dan. 
s. 10 — 18. § 21. Niektórzy i to maj^ za dowód nieautentycznoáei ksi^* 
gi D'a, že si§ w niej znajduj% te samé pogl%dy i wyraženia, co u auto* 
Tów póžniejszych (BerthoUU, Oommentar. I sa. Einleit. s. 1540). Leci 
sam Bleek (op. c. s. 181) opowiada, že póiniejszymi od D*a s^ tylko 
antorowie kBi%g Machab., pisz^cy ¥rtedy, kiedy jnž D'a ksi^ga byla dobrae 
znaof nietylko w oryginale, lecz i w przekladide greckim. Žatém antoro- 
wie ksi^ póžniejszych požyczyli od Daniela pogl%dów i wyražeň, a nie 
Daniel od nich. Ghoéby žatém byly rzeczywiéde w Danielu zarzncane 
pogl^dy, tych przeciwnicy ani wskazač, ani žádném powažném áwiade- 
ctwem poprzeó nie mogi|. Owszem, obrazy i symbole, užyte w Daniela kaíg- 
dze, doskonale odpowiadaj^ charakterystyce czasu i miejsca, w których 
žyl Daniel (Hengstenberg op. c. s. 5, 162, 852). § 22. Daniel dopiero 
w koúcu žycia shižyl na dworze perskim: trudno wíqc przypuécič, žeby 
pi8z%c dla Žydów wygnaáców, nie zns^ii^ch j^*ka pňrskiego, ažywal wy- 
razów perskicfa; a nawet on sam, služfc na dworze babiloňskim, musial 
nie umieé po persku. Lecz íilologja oijentalna wykazuje , že zn(gdt]ú4<^o 
SÍQ w Biblji i u pisarzy áwieckich imiona bóstw, królów i innych osob 
bablloňskicb, doskonale dadz^i síq objaáníó j^zyldem perskim: np. Nebo, 
Nergal, Nebukadnecar, Nebusardan, Nabonassar, Merodach-Baladan, EtíK 
merodach i t. p. (Gesenius^ Gescb. d. hebr. Sprache s. 68). Ježeli wi^ 
te imiona spotykaj^ síq w nazwiskach chaldejskich jeszcze przed niewol% 
babiioásk^, nic dziwnego, že i w ksi^dze Daniela, pisanej przed monar- 
cbji| persk%, znajdnj% síq wyrazy perskie. Znsgduji| si^ nawet u Izigasza 
i Nahuma wyrazy pochodzenia perskiego (ob. BoMen^ Symbolae ad interpr. 
8. Ser. ex ling. pers. s. 10). § 23. Inne jeszcze zarznty pochodz% zt%d, 
že racjonaliáci cndów i proroctw uznaó nie chc^. Najprzód wi§c zarzu- 
caj4, že cuda i proroctwa ksi^gi Danielowej nie maji| cela. Lecz juž 
Griesinger {Neuů Anricht der ÁufsáUe im Buche D. 1812 s. 8i) za- 
uwažyl, že cel jest zgodny z calém objawieniem: cuda te bowiem i proro- 
ctwa wykazuj%, iž Jehova jest potQžniejszym od bóstw pogaáskich, že on 
sam rz^dzi áwiatem, že kto síq nad Niego zuchwale wynosi i podnosi rf- 



43 

H'^ ^«» níMréeém , ate^poMlMt^ bíft taný, Cél ím nMflé nfo m: 
■M jert m prxnMrilwryn* tow^jafcirmyllftjii; ob. Bf. r. «. i mne. 
HakKhašmmoFy w ikirtck w jUi ih muwií íí mm, wou^b^ te B6g ijáovski 
jot «7«»rn m4 mB^attfo Ih«I i Pmm mri wt^yBddmi ki6laiiii (ÍHm. 
2, 4Y). Co do r^ pitt^Q^ w MftBie, wynžno Dinlei (», 18) UfDt- 
c^, *0 téem tega k^ okjftwienio wftzecbnooiioéei Botef , gé^ BidUnr, 
podoH WBÉtf na c»áé tMfófr^ pnCumvat omstbís iwi^jta, a poeto M- 
sfvych Imv^w irfiej tlawial vaá Boga pnnudbriwego. Giic% la^onatíáéí, 
alPT w praroctwach prwMjaJta, tí^ manina jedynia tandancja i tig w D!a 
M «ids| awale, aibo bardzo atabo ]»rzadilawioa%. Tymcuaem z drngíej 
9Énmj anadpnfnajf, že kii^ga ta byla myálon) w ccasadi An^oeha 
£^Mumaa w coln, ií^ títtHwdňé Žfdéw w nritrnoUi ku z^mmrni i pofo- 
ímH itk ÚĚ wfirwahiei w przetíadawmm ówexesmhn. Tan nawet cal po- 
€Kjt^j% aa B^wažBJejmy dowód aieaalentfesnoéci D'a. A cxy« mo2e byé 
■ora l m qimy? §24. Ze airony historjl ězym% aast^i^l^e 
pneeeiw aofteatycsooM I>*at a) NabaefaodonoBOr níe zdobjt Peraji 
CBtam), bo jak wyplywa a Jer. 95, 25. i laal. 2i, f. webodiíla ona do 

BMmardQi Miidów; tém mniej mogH jf adob^ó alabi nast^pey Ka- 

Wi^ Daniel, etažfcy na dworze cfaaldcŤBkim Baltamm, 

■ógi w a r. teged fcrdla znajdowaé 919 w Susa (Dan. 8, 1. 2) a ja- 

poleceaieni. b) Nadto, wnaianba jest (ib.) o camkn króleirakim 
tfmeaaaam a Naboaneda (Baltaaara) nie byto ««ale réxydeocji 
fcrttewakíej w atolicy Persji Oyros dopiero ebrat Sosa na sfmow% resy- 
deai9^ a Daijnas Hystaspes npi^lniyt }\ petnebnemi gmachami (iVnuai, 
Hiát nat. VI aa) i nazwal ^jncmm ' (lilja). e> Daniel nie móglby powie- 
daíeé, ie Baltaaar <Nabonned) byl ,syaem* Nabocbodooozora (5, 11. is. 
la. 22), lab 2e Naboebodonozor byt ^ojeem- jego.— Lerx hístoija Med|ji 
zapefaiie 2 pienraze aarsoty nanwa (ob. Medja): 00 do Baltazara (ob.), 
wiadom^ jest powaaeciinie rzecz%, it wyrasy: syn i ojdee^ zaacz% to aa- 
mo, co w (^óle potomek i przodek. Uavni§de ninydí aarzntów hiatory- 
caayeh ob. w art. Baltaaar, Daijaaz, Nabncbodonozor, Cyro^. De Wette 
{EbUeiuji) znajdi^e ánriesznym opis Iwiej jaskini w Dan. r. 6. Lecz podo- 
bné ja^kinie xnajdowaly síq kMyindaďej w marokaáskiém paAstwie, jak 
opisaje H69t (ap. Jahn^ Arcbftolog. 11 2 a. 355); zkfdin^d zaó o nieh 
nie wíemy, dk tego i zarznt z tego powodn nie sas^ognje na uwzgi^nie- 
ni^- § 25. Z Ežecb. 14, 14 — 20. 28, a nie da si§ pogodzió, žeby D. 
byt aato re m ksifgí prorockiej i žeby bobaterem tej ostatniej by! teii aam, 
eo Daaiel Eseclďeióir. U Ezechiela bowiem D. wyat^pnje jako jož sla- 
vný ze sprawiedfiwošd i mgdroéci tak, iž stawajego % wn§trza Babik>nji 
d o dbodn i až ňo Tyra, žatém masial to byó m%ž žyj^cy przed Ezeehielera, 
a prrynajmniej przed niewoli| babiloáafci%, podezas której Ezechiel byt pro- 
nAiefli; opisany zaá w ksi§dze Danieleirej D. byt podówczas dopiero dzie- 
chaem. Lefz jeffi ai^ przypatrzymy blízej obn EzechicU tekatom, gdtíe 
jest nowa o D*n, °í^P'^v<^P^<>í^>^^>^<' zniknie. Ezech. 14, 14 — 12 by- 
lo wyneczone prawdopodobnie w e r. Bederjaaza (ib. 8, l), t. j. przed 
Chr. r. 591; l)aniel zaá raial wtedy przynajniuifj lat 25 (cf. § 7). Daniel 
zaž jot ok. 1 e r. žyda watawil si^ aydem o Znzannie mt^dzy Žydand; 
sam ten fitíkt zdolny byt rozgfosió jego imi§. Rozgtosit nadto jego ataw^ 
Kabaefaodonozor, gdy otrzymat wyktad swego snn i mianowat D'a namie- 
staikiem Babflonn. Sprawiedliwoáé jego, t. j. wieme zadiowywanie prze- 



44 OhM KfWHfe. 

pnów zalMui (§ 1) i ta w tak tndajrflh olBolicaiioácteeh, uMd po0Mi, 
I iiaraželliem ai^ Dá ieh atydentiMk, nmiata fcfd Mm "wíqobj oídími% 
i tóa wíqIm% 8Uw§ ^Bté OmiNkmti im aavód mini npiil. Dngi 
tekst EzeckL S8, 3. prftwdopodobai^ wyneesoii^ w oetaloim rplm Jeroio- 
Umf^ wii r. Sadeqaasa (6a« imodl Cbr. cf. 2a, i), catém póžnicij o 5 
lat nH popnedni, jesaeae nuiiaj moia atanowió tradMéd w lastoiji ])a- 
nifiloir^. § 26. Prsedw wiarogodaoáoi roaéL a nióin%: «že atataa pvaas 
Kabttcbodonozora wystavriona, prawdopodabnie miala ksstatif Ittdakía, a 
v takiro raaie níeprawdopodobnemi 8% jej rozmiaiy (aa iokai wysako- 
éd i 6 aaerokoád); tnidno nadto przypttšció, tekf tak wieUn atatia hf" 
la ze ztota, babj na to skarb króiewski nie wystarctyt; aa^iVBiyfttiego 
adige síq wynikač, iů autor mówi o zlotgrm pos^gu Bála w ám^ftá ba- 
bíloúskiejt wspominanym prsez Uenodota (Hift. 1 laa) i Djodara SyeyHj- 
akiego (BibL hist, II 9), lecz piervazy poidiú^ go na ia7 dragi na 40 to* 
kci wysokim". Lecz nic nie npowainia do a^dzenia, iaby caly poiw 
mia! postač calowieka: mógl to byó slop wyaoki, na którego-aiczyaia byl 
obraz božka jakiego, a takie pos^gi bywaly pospolité n Egipqýaa, ktétych 
kult byt spokrewniony z chaldcjskini (jQmenka^ Jesaias, a. aao). Chodby 
nawet i cala statua wyobražata postaó ladzk%, nie ma w tóra tadnego nie- 
prawdopodobieňstwa {MiuiUr^ Religion d. Babylooier, s. 5 a), bo w kalo- 
aalnych rozmiarach lubowali siq nietylko Babiloáczycy, laos i inne náro- 
dy, nie przestrzegaj^c proporgi, jak tego dowodz^ licsno doiychczaa prae- 
chowane pomoiki. Nie ma tea ni^mniejazcj pewnoáci, teby stataa, o któ- 
rej mowa w Dan. 8, i. byla t% aam%, o której W8pominsJ% hiatoryey 
greccy. Herodot (]. c.) mówi nie o jednym, lecz o dwóoh róilniroh poa%- 
gacb Bela. U Djodora (1. c.) pos%gi wystawila Seroiramída, nie Nabuoho- 
donozor, i znajdowaly síq one w áwi^tyai w Babilonie, a nie na doUnie 
Dora. Z teksta Dan. 8, i niekoniecznie wypada, ňeby caíy poa^g liryl 
azczerozloty: mógl byé drewniany, poci%gniaty bladi% b>o(%. Tak w Bi- 
b^ji oltarz z drzewa akacjowego, powleczony blacb^ zloti (Bxod. 37, 
26^26), drugi roiedzian^ (ib. 88, i), nazywa sía zlotým, dragi nue* 
dzianym (ib. s 9, 37. 39). 2e zaš Babilon obfitowal w zloto i z tego 
nawet powodu nazywal si^ zlotým (cf. Isai. 14, 4. Jer. 60, 37. 5i, 13), 
mógl wielk^ iloáé zlota na posagi i sprs^ty éwi%tyň wydawač, Nieprawdo- 
podobieAstwa žatém žadnego w Dan. 8, l nie ma. § 27. ^Fakt taki, jak 
obl%kanie umyslowe Nabochodonozora (Dan. r. 4), nie móglby i^M nwa^ 
innycb bistoryków, tymczasem zkadio%d nic o nim nie wiemy,** mówi^ prze- 
ciwnicy. Lecz gdyby milczenie to przyj^ó za dostateczn% przyczyn^ do 
pow%tpiewania o prawdziwoáci Dan. 4, mosielibyómy zaprzeózyč istnieniu 
samego Nabuchodonozora. Historycy greccy, pí9z%cy o monardiiach 
wschodnicli, žyii jnž w czaaadi upadkn swego národa i awej literatury; 
pod wzglQdem przeto historji azjatycki^ na mal^, lab na iUula^ zasiegu-* 
i% wiara (Niebuhr^ Hiatorischer Gewinn aus d. armen. Uebarsetzg der 
Chronik des Eusebina, w jego Kleine Scbriften, Bonn 1828, I 189). Nie 
wiedz^ oni np. o bitwie pod Giícesinm, gdzie ai§ przewa^yty (300 r. pned 
Cbr.) losy ówiata na koreyáó monarcí^i babiloáskiej ; a tém maiej mog% 
wiedzieó o wypadka czysto miejscowym. Nawet Herodot, pospoUoie za 
najwiarogodniejszego uwaaany, nie mówi wcale o Nabuchodonoeorza. Mia* 
<izy bistorykami perakimi (ap. Joseph, Flav. Antk|. X ii contr. Apioa. 
1 21) tylko Djekles pobiežnie wspomina tefo króla. Co ai^ tyczy Aby- 



děna '(féšát Jikfeéijt. Aiyiji i Wíáfí.w snacsajT csas>po 2bboeliQ4oooBon»)^ 
fragiiicoty^. s BÍčKa' pn«»ckowMiÉ/« fimebjoflni' (w Cknonmn i Praepar^ 
evmi^.) terdnr rib daj% o .nim wyotiniieiiie (iM«Mr op. o« s.) iSTi 90S). 
Beronis, žjj^fff w ill w. pized GlMr., ai^mgoej se wasyatlrieh pisarijr 
2g$áim mi% z histoi}i|. bUiign^i ohociaž 'ina wide biyek. Xidc BerootBS, jak 
Abydenas pisali jnž z tradycjí ChaM^^ków, któnj im iiitej podów- 
ezas opadli, tóm byli dummejazymi. Nic.wi^ dziwuego, ie mówi^c o Na- 
baehodonosoTze, przesadzili jego šyňetne czynjr, a o niepochiebnych za- 
milezeli (Gf. Sddotser^ Geach. d. alten Welt I 1» 169). Lecz fatezem 
jest, jakoby žáden ze áwieekich pisany nie wspominal o cheroMe Nabii* 
cfaodonosora: Berozos (ap. Jouph. FL c. Apion. I ai), a wjražniej je* 
sieze Abydeous (ap. Éuseb, Fraep. evang. 9, 41 i Cbronic. armeiu I 59 
61) nad]nioní%j% o tóm. Cf Nabnehodonoaor. § 28. Najglówiiiejszym po- 
wodeBy dla którego ys^ Porfirjufiz, a za nim racjonalláoi k8ͧgQ D*a ma- 
'}% za amyáton^ w czasach Antjoelia Epifanesa, jest to, že D; bardzo wy- 
raáaíe pnEOpowiada przyszte czasy (np. ob. § lo, ii). Zarznciq^ przeto: 
^nlor tej ksi^gi w proroctwach swoich nie si^a dalej jak w czasy 
Antjocha» bo proroctwa jego koňcz% si^ niby przepowiédzeniein ámierci 
tego tyrana, wyswobodzenia Žydów od wszelkicb cierpted^ przyjácia Wy- 
bawcy, który znlszczy wszeUde xnne paástwa, a založy paústwo wieczne. 
Leez o tydí ostatních szczególowo nie przepowiada; ježeli zaá autor byř 
neczywistym prordciem, w czasach D'a žyj^cym, i tak dokíadnie przepo- 
wiedziai o monarchji greckiej, byiby równiež dokiadnie przepowiedzial 
czasy przed i po Antjocha Epifanesie. Przyj^é i¥i§c naležy, že pisal au- 
tor swoje przepoifiednie po spelnionych faktach i dla tego tak jasno ni- 
by przepowiada^ Lecz gdyby nawet przepo^viednie D'a odnosily síq tyl- 
)to dip czaaów Antjocha, jeszcze zt%d nie možná podejizy^rač ich zmyále- 
nia. Dar proroctwa rozdraela Bóg tym, którym chce, i tyle, ile chce. Iza- 
jasK wíedzial tylko o nciskaeh bd)iloňskiej niewoli i o koáca jej, a o ná- 
stupných czasach, až do Chrystosa, nic zgola. Wi^ i Daniel, ježeli prze- 
powiedzial tylko czasy Antjocha, to znaczy, že o tym tylko pnnkcie otrzy- 
laal objawienie i byl prawdziwym prorokiem. Rozwažmy jednak proro- 
ctwa, przez przeciwników przytaczane za dówód swej hipotezy. S% ono 
w Dan. 2, ai — 46 i 7, i...: w obu tych miejscach Daniel przepowiada 
o 4-ch wieUdch monarchjach, po sobie nast^pió mig^cych, z t% róžnic%, že 
w r. 7 dokíadniej rosq)owiada o czwartej monarchji. W rozd. ž wyobraža 
je pod postad% statui, której glowa jest zlota, piersi i ramiona ze srcbra, 
l»ZBch i biodra z miedzi, golenie želazne, nogi czQáci^ z želaza, cz§éci% 
z gii&y; kamieá z góry wypadi i nderzyl t^ statuQ w nogi, statua skru- 
szyta 8i^, kamieá zaá wyrósl w wielk% gór§. W drugiém proroctwie Dan. 
7, 8... wyobraža 4 moaarcl^e pod postaci^ czterech zwierz^t, kolejno 
z morza wydtodz^cych. W^pliwoáci nie ulega, že w jedném i drugiém 
miejseu, jest mowa o 4 monarchjach áwiata, bo to sam Dan. 2, 89... 7, 
17 ttnmaczy. Równiež i to jest pewném, že przez glow§ zlot^ rozumie 
ú^ pierwsze królestwo chaldejskie Nabuchodonozora (Dan. 2, 89). Wedlag 
zaé prawie powszechnie przyji§tego rozumienia, drug^ monarchji jest me- 
dq-perska, trzeci^ grecka, czwart% rzymska, po której nowe królestwo 
wfeczne nast%pí. Lecz przeciwnicy autentycznoáci Danielowej w czwartej 
monarchji D*owej nie chc% nic innégo widzieó, jak tylko monarchji gre- 
ck4, lob raczej powstal% z niej syryjsko-macedoásk^. Jak ten pogl^d jest 



46 DuMVrlMÉ^* 

nieshiseiiyift, šzcaegélo^owykasiu^ Usng^teiiBerg (Qú AaHMilie .4míD; s. 
198...). Go-^anat) choébjrény pTseeíwnikom <pnyzittU'«huzoDá6.icÍi.^^ 
kladu, jeszeze nio qa tém i<Aí hipot«n^ iů» Byriage: skoro bawierib poalit- 
goj% 8t§ >doirodeiii; daj^eym síq třnnksíczjé ř fia naů^ 'stmiigf. (^o pnBeiK 
c&ii[art% inonárehj^ roeumie síq rzymska, ňe greoká, aiiitsyrot-macédoáska)^ 
jož tém samém' dowód takowy upoda. íe má D. przepowiédeíal .eeaió^ 
dalsze po Antj.othn, bo prEopowiedtíal.dokiadiiie datig ámierci CShr^fstusa, 
rozprófszenia Žydów, upadkn áwi^yni i obra^dków mojžeszowego zákona 
(Gf. wyžej § 10 i 11), na to mamy do^Aród niew^tpliwy, bo .objasiuenie 
samego Chrystusay który > wyražnie proroqtwo DaB.- 9 ». 28^-^27.. do Siebie 
stosnje (Mat. 24, 15... Mar. 13, íé.)\ A skoro tak jest, tody k8i^§ D'a 
pisal prorok prawddwy, nie žáden szalbóerz,' pod imÍQ D'a 8i§ ppdfizywa- 
j%ey. § 29. Tyra, którzy przypoazczaj^, že kdgga^ D'a pisaa^ by}a wcza* 
šach Antjocha Epifanesa, zdaje bí§, jakoby autor w Nabnahodoaozorze 
(r. IV) cbciat wystawid koniec tyrana bezbožnego, a przez> tb pogrozié 
despotom syryJ8kim.(J?/eeA: w Theolog, Zeitschr, III s» 884). Lecz Náfau* 
chodonozor D^a yrcale nie jest przeáiadowc% Žydów, owszem. Bsn^ Baga, 
którego czcz% oni, sprzj^a Banielowi i najmniejszego nie na* itoiQdzy nim 
a Antjochem podobieéstwa. Rdwniež nie jest podobným do AntjtMsfaa Bal- 
tazar. Kie ma najmniejszego áladu w ksi^gaob Maciiabejakick, žéby An- 
tjoch profanowal naczjnia éš., jak to ezymi Baltazar, gdy icli užyt do 
aczty na czeáé batwanów. Antjoch okradi skarbiec koácielngr przez chci- 
voáó (lí Maeh. 6, 2l« cf. I Maoh. i, 23), Baltazar zaá korzyatal z lu- 
pów Nabuchodonozora. Wyraz rozprosiSenie (Daa. 9, ' 7. 1 2, 7) 
nietylko odnosi si§ do przešladowania Žydów pod AAtjodiem (II Maeh. 2, 
17. 18), lecz jeszcze iepiej do^czasów Daniela, kiedy byli Žydzi daleko 
od swej ojczyzny, w prowincjach monarcbjí babiloňskiej rozrzaceši. Nie- 
zalečnie od tego, czy Daniel prorok pisal t^ kfii§gQ, ozy kko ini^ypod- 
szyl 8i§ pod jego imi§, przyzna každý, že autor byl pr aw owiernym 
wy2uayrc% zákonu mojžeszowego. Otóž autor prarwowierny^ žyj%cy w oza- 
sacb' Macbabenszów, kiedy panowala mi^dzy práivowiernymi ^dami žárli- 
woáé o Zákon Božy, wstrQt przeciw > wszelkiemu pogaústwu, stařanuie uni- 
katby vszystkich okolieznoáci, któreby.jego bohatera (proroka D'a) sta- 
wialy w poblažliwyni stosunku do balwochwalców i ba];wochwalstvca;.pogan 
mú wystawiiby w gorszém ówietle* I tak , nie wystawialby (4, 1 6) D'a 
tak przeražonym, nad maj%cym uast^é smutným koúcem Baltazara; nie 
dawalby Prorokovi i jego towarzyszom imion pogaňskich, a przyncjmiuej 
raz je wymieniwszy (i, 7), nie powtarzalby ich kilkakrotnie, jakby ^z naci- 
skiemjakim (3, 12. 18. 14. 16. 18.20. 22. 28. -9^. 95. 9is. gdzie trzej 
mlodzieňcy tylko imionami pogatiskiemi 8§ nazywani w tekscie protokan. 
Xjf, 5, 12. 10, 1. gdzie Daniel nazywai^ Baltazarem); nia czynilby Da 
przeložonym nad magami i wleszezkámi babiloáskimi; Nabuchodonozorowi 
naznaczylby tragiczniejszy koniec; Darjusza nie wystawialby tak czulym na 
los Daméla (r. 6). Za dowód pochodzenia z czasów Machabejskich przy- 
taczaj§ takže: i) álady dumy narodowej (Oriesinger s. 4 7), lub 2) samo- 
chwalstwo wl, 19. 20. 6, 11. 12, 6, 4. », 23|. 10, 11. Lecz ad i) Dan. 8, 
15. 16. 18. 19. Prorok w imieniu národu do grzeohów sig tylko przy- 
znaje, ad 2) Takimi samochwalcami trzebaby nazwač i n n y c h pisarž/ 
šá., np. Moj^tesza (Exod. 12, 8), á. Pawia (I Oor. 15, 10. a wigcej je- 
szcze w II Cor.). Šwigci, przyznaj^c w sobie co dobrego, przypi8iý% to 



oie Bobte, tjUro lásce BíM^ kt4ra w nich dúit (II Goi*. a, 5), i s tch 
go jedynie yrvglgdii cbfirid% «bMe (ježeii tak rzec moioa), aby Bóg Igyl 
díWBlfmj (ib. 10., 17); wtady tea tylko .awoje. dary podnóte^, kiedy tego 
chwida Boža wysiaga^ale zarazsm irysnaj^, že 8% tych durów niegDdfy^ 
ídí, i awycb skboáci nie iikryw^, jak to czyni^ samodiwaley. § SO* 
Mówiliámy jnž (§ 25 — 27), že wszeUde dowody z historji' czerpane prze- 
ciw D'wi s^ bezzasadnemi, a tém samém pokažaliámy ^iarogodooéé jego« 
Dodamy ta jeszcze kďka uwag o .tejže wiaiDgodnoáci opowiadania D'wego. 
Eciykt éwiežo nawrócooego Naboehodonozora (Dan. s, aa. w hebr. s, ai 
do-koáca r. 4) jaž sameini wyraženiami, tchni|cemi wiar^ w jedynego 
Boga prawdziwego (8, 99. leo. 4, si ^—84) i bahrochwalstwem (4, 5. 
6. 15.), dostatecznie dowodzi swej autentycznoáci. Grdyby go zmyálat žyd 
póžni^szy, usun^by wszystko, co tr%ci poiiteizmem. D. surowo prsemawia 
do Baltazara, (5, 19 — 28).^ Nie usztoby mu to može kiedyindziej bezkar* 
oie, lecz w okoUcznoáciach owych, kiedy nadiadzka r§ka wypisala na 
ádanie nieznane slowá i król si§ niemi przerazil, D. nietylko za swi| 
odwag§ nie zostai ukarany, lecz jeszcze wynagrodzony. 2e od króla Dar*- 
jasza (Qyaksaresa) wyszedl edykt, zakaziQ^y przez 30 dni modlów do ko- 
go inn^o, tylko do króla (Dan* r. 6), nie bgdzie 8i§ nikomu dziwnem 
wydawaé, kto wie, že w organizacji azjatyckich pai^stw osoba królewska 
byla árodkowym punktem calego paústwa, že królowie Medów i Perséw 
awažali 6i§ za wcielenie Drmuzda (Heeren, Ideen d. Polit, wyá, 8 I i s. 
446, 451, 474). Pei*8as reges snos inter deos colere (Curtius^ De reb. 
gest. Aleicand. M. VIII 5). Baltazar i Daijusz 8% takimi jakimi ich wy- 
stawia Ksenofont. Wedlug Ksenofonta {CyrQpaed.\ ostatní król babiloúski 
lubil tylko biesiady i rozpusty, byl okrutnym i bezbožným. Na polowa- 
nin zabil ulubionego dworzanina, syna Gobijasa, za to jedynie, že ten 
ubil zwierz§, którego król nie trafil; potem nietylko nsjmniejszego nie 
okázal žalu, ale jeszcze Gobrjasowi oéwiadczyl, že tego tylko žaluje, že 
go wraz z synem nie zabil {C^ropaed, Y 6). Gadatasa zabil za to, že je- 
go urode vychwalaly naložnice królewskie (ib. V 2; cf. VII 5, 82). 
Gzyž niepodobnym jest w Dan. 5 Baltazar? Go do Darjusza (Cyaksaresa 
II), Dan. 6, 19. jakby o czém nadzwyczajném opowiada, že król nie za^ 
siadl do stolu, pozostal bez naložnic. Podzielil paástwo' mi^dzy 1 20 sa- 
trapou; rz%dy zostawil w r§kn urz§dników swoicb, ci go sklaniaj^ do 
czego chc^; placze nad nieszcz^ádem Daniela, a gdy widzial jego cudo- 
wne ocalenie, kázal wrzució w jamg lwi% nietylko doradców, ale tež žony 
ich i dzieci. Podobným jest u Ksenofonta Gjaksares 11: hulaka i niewie- 
čciuch (fiyropaed, IV 5, 8. 25. 52. V 44), leniwy, nieobznajmiony ze 
sprawami paústwa, ograniozony (&YVclo{i'a>v) , w wysokim stopniu próžny, 
juž do iezý juž tež do srogoáci si§ posuwaj%cy (ib. IV 5, 9. V 5, 8...); 
zaraz po zdobycia Babilonn podzielil kraje na prowincje (ib. VIII 6, i), 
lubo Ksenofont przypistge ten podzial Gynisowi. Go do Gymsa (ob.) wy- 
kazaliámy, že D'a opowiadanie na wi§kszi| zasluguje wiar§ niž Herodoto- 
we, bo ma za sob% áwiadectwo Ksenofonta. Dodamy tylko, že tradycje 
perskie (ob. Norherg^ Reges persar. stirpís Kijani, w tegož Opusula t. 
III 8. 218) podají Gyrusa jako wazala króla Behemena, który okrutne- 
mu i bezbožnému synowi Nabuchodonozora odebral panowanie, a nad pro- 
wincjaini ustanovil zdolnych satrapów. Norberg (1. c. s. 48 7) wykazal, 
že Behemen ten jest Darjuszem Danielovým. Wi§c prawie wszystkie žró- 



48 DtnMPtaroK 

dla sgodpie i D^em pneenuňdajii) že Oyřnt, diooiaž sdobyl BabikMi, Je* 
doak w luin zaras nie pamowař, bo sdobyt 90 41a Cyakaareaa IC (688 r. 
pned Obr.). W art. Baltazar mó^liiaiy, že nowožytne oitkrycia 
popierigil opoiriadanie D'owe o tym królu. Slowem, aator kn^gi D. po- 
kaxuje dokMii^ zmijomoáó bistorji w. ¥1, kt6rej niemožnaby przypašdó 
w aatorze w. II przed Obr.; a nauka nie jest zdoln% ani j^ym dowo- 
dem okazaó, is^j byla bl^n% tradycja synagogi žydowskiej i Koáciota 
cbrzeé^aňskiego, przypisuj^oa DVi autorstwo tejže ksifgi; owazem, wszyst- 
kie badania naukowe tradycj§ t§ popieraj%, praeciw bezzasadnym przypn- 
Bzczeniom Porfirjusza i jego naáiadowoów. § Si. Co do czféd devferoka- 
nomczntfch: Fragment I w Dan. 8, 24 -^ 90 zawiera najprzód (w. 
25.^.45) modli tw§ Azar jasza, w której pobožný izraelita uznaje 
zprawíedliwoéd wyroków fiožycb nad swymi. wspólziomkami, i prosí, aby 
Bóg 8ÍQ zmilowaí, pomníc na dané Abi^amowi obietnice. Dale$ opowia- 
da autor (w. 46 — 50), jak, pomimo wszelkiego podniecania ognia, trzej 
mlodzieňcy zostali przez aniola ocaleni; nakoniec (w. 51 — 90) idzie 
Pieéá tycfaže trzech mlodzieáoów (Cantioum trrum puerorutn), 
w której wzywaj^ wszystkie stworzenia do oddania czci Bogu. Pieáň t§ 
ápiewa Koáeíól w officium ad Laudea, sklada 8i§ ona z wielu doslownych 
wyj%tków z Psaimów, a przy každým wyj^tku powtarzaj% si§ slowa: lau- 
dáte et superexaUaU Eum in saecula. Wlaáeiwie, broni%c autentycznoéci 
tego fragmentu (8, 24 — 90), przyzmgemy w nim D'owi autorstwo tylko 
wierszy: 2i. 25. i 46—51 gdyž resžta,' (w w. 26-*45. 52—90) 8§ 
tylko powtórzonemi przez tegož Proroka pieániami, zk^din^d ivzi^temi. Te 
ostatnie (t. j. modiitwa Zacbarjasza i Pieáú s«ch mlodzi^c6w) nosz^ na 
sobie élad epoki Danielowej, odpowiadaj^ okolicznoáciom , wár6d jakich 
lud žydowski podówczas 8i$ znigdowa}: na wygnaniu, rozproszony, bez 
wodza, bez proroka, bez ofiary (w. 28. 8 7. 88). Wprawdzie na gruzach 
dawnej ówi^tyni odprawiai:a 8i§ niekiedy ofiara (Bar. 1, 10. Jer. 41, 5); 
wprawdzie Prorocy síq pojawiali, lecz nie byto ofiary stalej, a Prorocy 
pojawiali 8i§ tylko pojedyňczo, i ich dzialanie nie moglo daleko si§ga6 
w takiém rozproszeniu národu, jakie mialo miejsce w czasacb monarcbji 
babiloúskiej. Nadto, widzimy tu juž d%žnoáó Izraelitów do pojednania si^ 
z Bogiem (w. 41). W samycb tež slowach D*a nie ma nic sprzecznego 
z okolijCznoéciaml, wáród którycb on žy}; owszem wszystko jest zgodne, np. 
mi§dzy materjami užytemi do rozniecania ognia wystgpuje nafta (w. 4 6), 
w któr^ obfitowaly okolice Babilonu; mamy tu tež liczb§ 49 (ib.), t. j. 
czigsto powtarzan^ w ksi^dze D'owej si6denÚE§ (pomnožena przez 7). Že 
zaá wspomniane slowa D'a m u si a I y byé w oryginale, widaó z ná- 
stupných slów tekstn protékáno n ic zn ego (8, 91...): Wtedy 2Va- 
buchodonozor zdumial sif i wstcU prudko i rzéki radným iwcim: IzaUémy 
nie trzech m^jtów torzueili.,, ep^tanyehf Oto ja widz^ cztereeh m^iáw roz^^ 
vriqzanych 1 chodzqeych w poirodku ognia: a zadnego naruszema (spalenia) 
nie ma$z w nich: a osoba czwartego podobna Synowi JBožemu, Ust^p ten 
widocznie nie jest czém inném, jak tylko dalszym ci^giem opowiadania 
zawartego w w. 49 — 50, tak, iž bez tego ostatniego bylby niezrozumia- 
}ym i niezupelnym tekst w. 91 i 92, i takim rzeczywiácie jest w tém 
miejscu tekst bebrajski. Juž wi§c ta jedna okolicznoáč dostatecznie prze- 
mawia za autentycznosci% Dan. 8, 24-^90. a ježeli tego fragmentu nie 
ma w tekscie hebr., to raczej naležy przyj^é, iž Žydzi go zatracili, ani-^ 



DaiiM Prtrtfc. 49 

tíA te pneš henenislów sostat podrolrionf. WreflEde nm tekBt(gredtí) 
cftlej tej cx^i Daniela, jak prawie wszyscj pnyznaj) (cf. MickaUu^ Oríen- 
taL Biblíatíi. lY is), iiia koloryt bebnýski. Niektóre nawet wyraieiiia 
grecUe dopiero wtedj nabieraj^ loicznoád, gdy «§ je pnethunaccy na 
jfxjk kebngski. Tak op. Babiloáczyey nazwani 8% (w. as) odsl^^cami, 
tt xo qt á t tt t; gdj tymcaffieni oni, jako balwochwalcy, nie mogli byé odstup- 
cami od Boga prawdziwego, któr^go nie ezdli wcale; prawdopodobnie by t 
w oryginale wyraz marod (twardy, okrntny, oporny, Imh bontowmk). Wy- 
raženia: exteXésat SirioMy ooo (aby ri^ podobala przed tob%; w. 40)^ 
oí evSscxiófieyot toíc SoóXoig ooo xaxá (pokaziý%cy shigom twoim atoéd; 
w. 44 i in.)) tylko praes porównanie z bebngskiemi mog§ niie6 snacsenie. 
Wyrazy rosa i zrnino 8§ po dwa rázy (w. 64 i 68; 67 i 69) w jednej 
i tej sainej pieáni; prawdopodobnie byly w oba mícjscach wyrazy blizko- 
znaczne, które thnnacz jedoakowo przetožyt. Frítzsche, aczkolwiek nie 
■znaje antentycznoád fragmentów denterokanon., stanowezo si^ oáwiadcsa 
za orygíuďem hebnýskiin {KurUg^ošiUM exeget, Handlmch zu d. Apokryf 
phen d. A. TtA. I 116). Dobry lež wywód t^go podiýe Wiederholt (art. 
Daa Gtbet dt$ Aiarias tf. dL LohgtMomg d, drei Junglingt^ w TheUog, 
Qtiortaisekr. Tflbing. 1871 8. 878...).--§ 32. Fragment dragi den- 
terokaa. (Dan. r. XIII), jak jnž powiedzieliénqr (§. 8), bywa nmieazcza- 
ny na pocz^tkn ksi^ Danielowej. W kodeksach miewa nadpis: Da- 
tďei, T. Sqd Dttnida^ T. Zuzaima^ albo znijdiqe síq pod jednym tytolem 
z fr a g uie ule m nast^poj^cym (§. nast.). 2e i r. xm kd^gí D'a, w grec- 
kim ^iko ieksde przechowany, jest przekladem z hebnýski^o, a nie 
oryginateai, dowodz^ greckie wyraienia, hebnázmami mocno tcha^ce: 
np. nczynanie peijoda od lud (i), lob nual ijévsto (i stalo si^); niy- 
wanie raz liczby pojedyúczej, dmgi raz mnogiej, np. žvs^joe záaa 
r^ 9>ysYMrp2... xal ebX&frfsa^ (zawolalo cale zgromadze... i modlili 
si^) i in. Lecz znów z dmgiej strony brak tego íragmentn w tekscie 
kebr. i gra wyrazów w wyrokn Danielowym (is, 54 — 55. 68 — 59. os6 
G/ívov... ^£o6t 08 picioy; — oxó vpívov... icpCoai os pioov) od n^dawniej- 
■zycb czasów nžywane byly za dowód, ie bistorja Zozanny jest fikcj% przez 
Gnkám zmyslon%. Tak dowodzíli: Jnlins Afrykanin (JE/M. w OrigerUs 
Opp.) i Porfiijnsz. Odpowiedziat Oiygenes {Epút. ad Afričan,)^ ie histoija 
Znzamy, jakotež o Bela i smoka (§. nast), znajdiye si§ w najdawniej- 
szych przekladach: Theodotiona i 70, a okoÚcznoáé, že jcii nie raa w tekscie 
kebr., nie može stanowió przeciw niej dowoda, gdyž tekst hebr. w wiela 
máejacadi znacznie si^ róini od greddch. Co úq gry wyrazów, odpowiada 
Orygenes, czemotby nie moglo coé podobnego byó i w hebnjskim j^yko? 
Žydzi, których si^ pytal, jak nazwaé po hebnýska axtvo<; i npivoc, nie 
■mieii odpowiedzieé, lecz historj^ Zozanny aznawali za praw- 
dziw%; nawet powiadaU, že niegodziwi s^dziowie, którzy wydali na Za* 
zann^ wyrok, nazywdi bí§ Sedecjasz i Adýab i že wlasnie o icfa spále- 
nin przez króla babiloĎskiego mówi Jeremjasz 29, 22. Orygenes (1. c. n. 
9.) wreszde przyposzcza, že 2ydzi wyrzacili z teksta histoij^ Zozanny 
dia tego, iiAj nie ojmowaó powagi s^dziom i przeložonym národa, dla 
których ta histoija nie jest pochlebný. Wracaj^ do wyrazów ox^voc 
i xpivoc možná przypoácié, že tíomacz grecld omyálaie dobral oazwy 
roslin takie, któreby odpowiadaly wyrazom ox^ast i icpbat, chodaž w ory- 
SDejkL T. IV. 4 



50 Dmiiel Prorok. 

ginale byly inne, boi JQsqrki.semickfe m%j) podobné giy wyrazów (porona- 
masia)^ jakpnyznije Delitesch (Z>0 Habaouc s. 120. GC Hmeberg^ Gesch. 
d. Oífenbar. s. 8 76). O au tor z o tego firagmeata Euzebjusz i ApoUinar- 
jasz mniemali, 2e byl nim Habakuk, lewita, ^n Jezusa, .^asebias et 
Apollinarias pari seatentia respondemnt, Snsannae BeMsqae ac draconis 
řabnlas ^) non contineri in hebraico, sed partem esse prophetiae Abacac, 
filii Jesn, de triba Leň*^ {S. Hieronym. Gom. in Daa. prooem.)* 2t^d wi- 
daé, že tytol, który w greckim wydania D'a toeéUmg 10 dziá jest przed 
r. XIV (przed histoij^ o Bela i smoku), dawniej uti^ przed r. XIII. Kor- 
neljusz a Lapide {Chmment, in Dan.) mniema, že ten ust§p ksi^ D'a zo- 
stal przez wspólczesnego D'wi, lub póžniejszego jakie^oá izraelit§ uložony, 
na podstawie roczników perskich i medyjskich. Ko témuž zdania prze- 
chylá 8ÍQ Reusch (Einieitnng in's A. Test. §; 44, 3) i Wiederholt (Ge^dk. 
der Suacmna^ w Theolog. Q^rtaUehr. Tttbing. Ig$9).— §. 33. Ostatní 
(XrV) rozddal ksi§gi D'a, gdzie jest historja o Belu i smoku (cf. wy- 
žej §. 2) i o cudo.wném ocaienin samego D'a we Iwiej jamie, jest trze- 
cim denterokanonicznym firagmentem. Do niego naležy takže ostatní wiersz 
poprzedniego (XIII) rozdzialu. Wiersz ten bywa umieszczany na pocz^tka 
r. XIV w tych kodeksach, które histoij^ Zuzanny i iug% na poce^tku ksi^- 
gi D'a. W 70 ty tul tej historji jest: ex icpofpijrsCoic ^A{i.^axoi>ti oioo Unjaoo 
SX xffi (poXfJc Aeoí (z proroctwa Habakuka, syna Jezusa, z pokolenia Le- 
ví), tak samo w przekladzie syryjsko-hexaplarnym. Widocznie zatóm tlu- 
maeze 7^, a za nimi Euzebjusz i ApoUinarjusz, jak widzielismy (§. 32), 
mienili autorem Habakuka, róžnego od proroka tegož imienia, po którym 
si^ pozostala ksí§ga proroctw (ob. Habakuk). Nie wiadomo dia czego The- 
odotion w swym przekladzie tytul ten odrzucit; :Mpewne poczytywal caly 
ust^p za dzielo D'a. W tekscie greckim wpraw dzie slabé s^ álady ory- 
ginalu hebr., lecz tež z niego nie možná dowieái^, aby on nie byl prze- 
kladem z hebr.; owszem przeciwnie, tekst grecki w 70, a wi§cej jeszcze 
w Tbeodotione ma wiele hebraizmów (Fritzsche,, op. c). W przekladzie 
7(7, D. jest tu nazwany kaplanem — Upeó^, co iilbo jest bludem prze- 
kladu, albo može oznaczaó wyžszego urz^dnika królewskiego* jak tego 
mamy przyklady w II Beg. 8, 18. cf. I Par. i(i, 17. II B^. 20, 25. 
26. I Par. 27, 5. .Daniel u2ywaj%c powagi, zídobyt^ za poprzednich 
królów, mógl ámialo wysti|pió przeciw babiloúskim kaplanem, zwlaszcza 
že i Gyros z zásady nie byl czcicielem balwjmów (Berodot, Hist. I 
131; cf. Xenophon. Gyrop. VIII 1, 24; VII fi» 57), a tylko przez 
polítyfcQ kázat wydawaé od siebie ofiary Belowi i smokowi (w§žowi). Ko- 
rzystal z tego usposobíenia królewskíego D., zawsze gorliwy o czeéó je* 
dynego Boga, i wplyn^l na zniszczenie éwi^tyni Bela, potem smoka. Jak 
czeáó Bela (ob. Baal), tak i smoka byla wlašciw^ Babiloňczykom; ostatnia 
zostawala w pokreirieňstwie z kultem egipskim i fenickim« gdzie smok 
(w%ž) wažn^ grál rol§. DJodor sycylijski (Biblioth. il 9) wspomina o wiel- 



^ I) že faUda nie znaozy tu bfljki, widač to z innych miejsc w dzielaok 
ftw. Hieronima, np. «Hebraei reprobant hietoriam Sosannae*^ (Cbm. m Dmt, 
13, 46.), — Albo (Ěpist. 68 ad Ccutrvt.): brevem tibi /o^uJani lefcram, q^ioš infan- 
tiae meae tempore acddit, Widocznie w tym ostatním teksoie fabida znaozy 
prxygod^ i prawoziw) historj^. Cf. DanJ»^ Hist. revel. div. Y. T. s. 493. 



Oaaiil i^irolL 5jl 



m^^Kh mbrujdu^ b^d^eych w áwiftyni Bdasa (ef. Movers^ Bíe Pb6- 
fl. ^9, 163, 500, 606). Nakarmienie D'a pnez Habalnika takte 
apneciwúi ú^ chronologii bibLjjnej: prawdopodobnie bowiem Hi^kak 
toi rálojiii jest od autora ksí§gi prorocki^', chodaž m^g) i ten osUtní 
žjé jessae za D*a. GL Delitzach^ De Uabacuc proph. vita atq. aetate, 
Lípa. 1842. Zreszt% i Žydzi nie odrzacaj% wiarogodnoád tej histoiji 
o Beiff i smoku, gdyž jest z niej kilka wienzy w dawnym, z IV w. ko- 
aentarza na Genes, {Bereszith raba)^ awiersze te nie zgadzig% sí$ ani 
X 70, aai z Tbeodotiona przekladami, lecz doslownie síq zniýdaj^ w prze- 
kladae syrjjskim (ap. Eaym. Martítd Pogio fideí, ed. Garpzov. s. 956. 
Ci. WicderhoU BeL u. D. Drache, w Theolog. Quartalschr. Tflbing. 1872 
s. d54 — 996). — §. 34. Nigwainiejszyin dowodem, maj%cyffl éwiadczyc 
pneciw antentycznoáci czqscí deaterokanonicznycb jest to, že ich nie ma 
w oiyginale. Lecz to niczego nie dowodzi (ob. DetíUseh^ op. c. s. 28. 
89. 87; cf. Frňzěehe^ Handbach d. .Apokryph. I 171). Jak jnž nadmie- 
DÍfiánij, denterokanoniczne fragmenty ksí§gi Danielowej znajd^j^ ai^ 
w przeUadaeh: 70 i Tbeodotiona; žatém w czasacb, kiedy síq te pnekla- 
áj dokonywaiy, wspomniane fragmenty istníaty jeszcze pny tekscie pro- 
tokasonicznym, iab w osobaych odpisacb. Samo icb zniigdowanie si§ w prze- 
k^dzie Theodottona jeszcze nie dowodziloby icb bytnoád w oryginale be- 
Ivaískmi za czaaów t^o tiamacza, bo mógl Theodotion przepisaó z W; 
lecz gdj one inaczej s% w 7(;, a inaczej a Tbeodotiona, pra;yj%6 konie- 
r m»^ nmaimj, že Theodotion miat je przed sob^ w oryginalnym jfzyku 
heiir. i ie egzemplarz hebr., z którego te cz^ád przeldadat, byl nieco od- 
njemiym od tego, jaki mieli przed 8ob% 10. Najsilniejs^m zaá dowodem, 
že te s fragmenty byly w oryginale hebnýskim, jest to: — že w 70 
pizeUad jest wolny; w Theodotionie, Inbo mniej, jednak takže jest wolnym 
(necz szczi^ólna, bo Theodotion Inbi niewolniczo trzymaé si^ oryginaln 
hei»r.)« 8 przeciež, pomitM tej woínoici^ w obn przekladach s% bebnuzmy 
(výkaz ich diýe Wiederbolt, w cytowanych jnž rozprawach w Theoiog. 
QftaHahekr. Tfibing. 1869, 1871, 1872, gdzie zárazem odpiera inne za- 
Tzntj). Oprócz tego widzieliámy, že ci^g opowiadania w r. 8 káže przyj^^ 
ww. 24. 25. 46— 51 jako Daniolowe <§. 3i), že inne fragment nieza- 
wienj4 w sobie nic takiego, coby nie pozwalaío odnieáé ich poca§tkn do 
Gma6w D'a. Wi§c przedw cirfego r. 3 fla^^ ^ Wnlgade jest) pochodze- 
mn od D'a nic zarzncié nie možná. Lecz co do r. XIII i XIY, Inbo 
one takže z czasami D'a doskonale síq a^gadzaj%, možná przypnáció, že 
pnex jakiegoá proroka, Dwi wspólczesnego, n^isane zosta^ (jak to jnž 
Eaaebjíiaz i iani ntrzymywali), a potem, jako o D'a m6wi%ce, po l%czoiie 
zoslalj z ksi^« tegož proroka. Žydzi (palestyňscy) wiarogodnoád wszysl- 
kieh 8 fri^mentów nie zaprzeczali, Inbo dla niewiadomych nam powodów 
w pr^ii^íA swoim ich nie mig^. U hellenistów zaá užywaly one powagi 
kaoonicznitj, na równi z innemi ksi^;ami, czego dowodem jest samo po- 

" ~ poszedt ''-'-•" 



dM., gdy pr^^ 7ťř, i w Itali, a potem w Wolgacie (wedhig Theodot.) te 
d^pomíeádl. Najdawniejsi pisarze koádelni, chodaž o zarzntach przedw 
osym fragmentem wiedzieti {Origeaes^ Ep. ad Afric n. 5), pnedež po- 
volím d^ na nie tak samo, jak na ksi^gi protokanoniczne, jako na sto- 
we Bože (antorów tych wylicza Scholz EMeHung t. I §. 75, 76); wre- 
szde w Koádete, w litvgicznych obrz^dach, nžywane 8% jako wyi|tki 



52 Daniel Prorok.— Daniel. 

z Pisma áw.: w modlitwie mszalnej In spir^ httmitítatís.,. po ofiarowaniu 
kielicha odmawia 8i§ z modlitwy Azaijasza wiersz (Dan. s, 40); ztamt^d 
tež" jest introit i epištola w6 Mszy wielko-czvrartkowej; piesú trzech mlo- 
dzieňców ápiewa síq na Laudes i we Mszy na Suehe dní; historja Za- 
zanny w soboty przed niedz. IV w. postu; o smoku we wtorek po Do- 
minica Passionis. X W, K, 

Daniel, i humen (opat) któregoá klasztom ruskiego, može z okolic 
Gzernichowa, ok. r. 11 18 odbywai podróž do Ziemi áw. Opis tej podró* 
žy (p. t. Polomnik^ p%tnik) wyďal Sacharow (Putieszestwja ruaákich ludUJ 
%jo czuzija ziemUy 2e wyd. Petersb. 183 7 I 84). Norow porównal 80 r§- 
kopismów tej podróžy i wydal krytycznie tekst z francuzkim przekUdem, 
p. t. Félérmage en Terre sainte de Vigoumine msse Daniel, Fetersb. 1864» 
Daniel Gabrjel, jezuita, ur. w Rouen 1649, f w Paryžn 1728 
r., filozof i historyk. Przeciw systematowi Eartezjusza o wirowaniach na- 
pisah Vcyage du moňde de Descartes (l690); NouveUea di/ficuUée propo- 
aées par un peripaUden á Vauteur du Yoyage du Monde de Descartes 
(1698; takže p. t. Suitě du Voyage du monde, 1696; w nowszych wyda- 
niach oba dzielka: Voyage i Suitě de voyage po}%czone rázem, p. t. Voyage 
du monde de Deacartee, Paris 1701). Dzieika te tlumaczone byly na JQ- 
zyk wloski, Jaciňski (1694), hiszpaňski, i angielski (1706). W obronie 
Bwego zákonu napisal przeciw 'PsiScaVowi'^ JBntretiens de Cléandre et ďEu- 
doa^e aur lea Lettres au Provindal (1694; takže p. t. Réponae au» Leť 
trea provinoialea, 1696); przeciw Aleks. Noél: Letlre au B. P. Alexandre 
en faveur de la íiouvelie Réponae aua Lettres proy. 1697; // — X Lettre 
au R, P, Alexandre, t. r. (rázem przedrukowane p. t. LeUrea théologiques 
4XU R. P. Alexandre, ou ae fait la paráUele de la doctrine dea ťkomalea 
aveo ceUea de jésmtea, Cologne 1698); przeciw innym obroňcom Pascal^a: 
Lettre de M, Vdbbé*** á Eudoxe touchant la nouveUe apologie dea Lettres 
prov, (1698). Prowadzil tež polemik§ z Jackiem Serry (ob.) i innymi. 
WiQksz§ slawQ 2jednal sobie dzieJami o historji fraucuzkiej: Diaaertationa 
préUminairea pour vne nouvdU Hiatoire de France (1696; przedruk w Le^ 
ber^a, Diaaert. rélativea á Phiat. de Fr. Paris 1888 t. I); Hiatoire de Fr. 
depuia Pétabliaaement de la monarchie frang. daná lea Oatďea, avec dea . no* 
tea et dea diaaertationa sur lea divera pointa de cette hiatoire (tom 1 1696 
in-4; cale dzielo w Paryžu 1718, 8 v. f.; wAmsterd. 1720, 16 v.in-i2; 
w Paryžu 1721, 7 v. in-4; ostatnie to wyd. powigkszone dziejami Ludwi- 
ka XIII i XIY; przedruk 1729, 10 v. in-4; nowe wydanie, pomnožené 
wielu rozprawami o. Gríffét, mappami i rycinami, wysžb w Paryžu 
1766—60, 17 V. in-4, i in.). „O. Daniel (w tej Hiatorjt) jest dystema- 
tycznym, prostým, jasným, dokladniejszym i bezstronniejszym, aniželi po- 
WBzechnie mniemig^... Dzielo jego, pomimo niedostatków, jest jeszcze dziá 
aajpelniejszym i jednym z najmniej niedoskonatych zbiorów histoiji fran- 
cuzkiej** (Walohenaer vr Biographie Vhivera. t. X). Jeszcze wi§cej jestce- 
nion% jego Hiatoire de la milice frangaiae (1721, 2 v. in-4), gdzie okazai 
dziwn^ znajomoáé taktj^d wojennej. Wiele ze wspomnianych i innych po- 
lemicznych rozpraw D'a wyszlo rázem, p. t. Reeueil de divera ouvragea 
phOoaophiquea, hiatoriquea, apologétiquea et de critíque, Paris 1724, 8 v. in-4. 
Ob. De Bacher, Biblioth. X..W. K. 

Daniel Herman Adalbert, ur. 18 List. 1812 w KOthen, uczyl: 
síq w Halli teologji (protestanckiej), filol. i histoiji; r. 1848 zosta) nau- 



BasieL 53 

hafaki^o paadagoffbm^ gdňe jako proftMwr ncqrt do 1870 r.« 
áoptti choroba niesmosila go do atoienút on^n. Gdy D. byl stodeotem, 
ri^<MudíxiB, dingo paoiq^cy w Halli, trad! swoj) przewag^; obok Geae- 
Qjnna nesyt tam Tbolnck, i oba kienmki wysl^iowaly pko sobie. D. byt 
po stronie wient^cfa, ale spokojný, dcby, przylguil on do histoiykako- 
sddnego TfailOy który stal w poéród dwóch stroa walcz^cych z sob). Pod 
jego w^ywea n^nsat B. swoj) rozpraw§ doktonk): Tacjan apologeia 
18S5 r. Ukladiýfc Bynmf nabozne dia gimna£jów(\S^% r.), z zamilow»- 
níen oddat 8i§ stndjom bymnologicznym i litargicznym, których owoGem, 
oprócz mal^i^ Bvkietu k^imnologieznego^ zebranego na pólu MtarolacMtíej 
po€zji kúécielnej (Hymnologischer Blathenstnuiss ete. 1840), byt TluaauruB 
kMfmmalogieuM šive hymnorum^ cantíeantm^ Bequentiarum circa a. MD usšta- 
Virum coUeetío amplissima^ t. I r. 1841; t. II (benedykcje, kantyki ian- 
tyfony) 1844; t. in (pieéni greckiego i syryjsk. koádola); lY i Y t. do« 
datki, 1865 — 8 r. Nadto, t. 1847 — 1855 wydat dzielo: Codex títurgicus 
todeg, wuv. in epUamen redactus^ I t. obejmnje fitnrgje katoUdtíe, II t. 
fatfenkie, III t. angtiknáskie, lY wschodnie. Jeograficzne podr^znúá Da- 
ňda, Wťfkny (3 wyd. I87i) i Mmejszy (26 wyd. 1871), wielkiej nžy- 
vím wzi^oáci; malý jego Jeogrt^zmf przewodmk (Leit&den) pizez bío- 
spešaM, 35 lat miat jnž 58 wydaú, czego nie doezekata žádna podobna 
kai^tka. Jak w lydn tak i w pismach swoidi D. zachowywat aie pny- 
jainie mgl^m Koádc^a. W teologicznydí pracadi swoidi: Theohgiaehe 
Comirovenen, 1843, i Wakrheit und Diehtung van unaerm Herm Jetu Chri- 
Mo^ 1847, brom znaczenia tradycji, pko protestanddej wyl%eznošd w od- 
woiyvamn 8i§ na Písmo áw. Ď. zamierzat wródč pod koniec žyda do 
Koédola, ale dioroba si^ rozwingta, a katoliccy jego przyjadde nie mogli 
s^ áoá wówGzaa zbližyč. Um. 13 Wrz. 1871 w Dreznie. N. 

Dasiel Jakob Lndwik, nr. 1794, cztonek towarz. starožytniczego 
NofBttadji, rektor akademji w Gaen, bp Gontances i Avranche od 1853, 
t 1862 r. NapisiJ: Ahrégt ehronolog. de Phistoire vmver9dle^ 1831, nauo, 
ti, eaiúbmU par M. Ck. Marie^ Paris 1861; Nomd abrégi cknmologique^ 
ib. 1847; Chárix dé lecíures en prose et en verš extraiUs des tíassiques 
fram^. 1837, luwi;. ed. ib. 1864; Nctíců kistorique sur U coQége de Oom* 
tamees, ib. 1848; Príneipaux diseours et mandements^ ap. Migns Gollection 
dea orateors sacrés, 2e série t. 16. 

Daaiel, bp windiestenki, nalézat do Mczby nczonydí, którzy za cza> 
lóv Body zdobili koádót w Ang^i. Z jego mlodoád wiemy tylko, ie j% 
pnep^dzit w klasztorze Mahnesbory i 2e byl d%czony w^em ádalej pnj- 
i^tá % Ald]ielm'em (ob.). Joan. Pitsn Belatíonnm histor. de reb. AngL 
I 144, ad an« 744, ed. Par. 1619. Baleus^ Ulnstrínm Miýoris 
■iae acripL centnr. I p. 53. Po ánúerd biďknpa Heddona 705 r., 
ka djeeeqa Wessex podzidon% zostala na dwie: jedn^, ze stolic^ w Sier- 
bom (pátúej w Salisbnry) król powierzyt Aldhdm'owi; drugf, ze staroiytnf 
stolic^ laaknpl) w Windiester— Danidowi (Beda^ Hist. Eccl. c. Y 1 8, ed. 
Sterenion). W tej wlaánie 4ieceqi zni^dowal n^ Uaaztor Bhotscelle, w któ- 
Tjm tjl šw. Boniftcy (ob.), którego biakap Daniel zadi^eat do aaersenia 
wíary i dat mn 2 listy: jeden otwarty do caiego chrzeádjaástva, do ira^yat- 
kick králów i biaknpów (Ep. S. Bonif. ed. Wúrdtw. ep. i.), i dmgi za- 
piecfttowaay do P^iieia Gczegona IL Ten ostatni list zagin^. D. piagrwal 
p6iBÍ^ do áw. Boniíiacego, d^%c mn roztropne rady, w jald spoaób ma 



54 Daniel.— Danko. 

poBtQpowaó z nowonawróconymi lodami (Ep. 14. ed. Wtírdíw.), Šw. Boni* 
f acy Btuka} tež n niego podechy i pomocy we wfizystídch swokÉ klopo* 
tach (ep. 13 et. 18). R. 721 przed9i§wzi%! D. pielgrzymk§ do Rzyma 
(Ghron. Saxou.), a po powrocie dostarczal Bedzie žródel, z któryeh t«n 
czerpa! 8woj% falstorj^ Wessexn (B<řďa, Hist. Eccl. proleg.). R. 7 81, kledy 
wlaánie fieda skoúczy! siroj^ histoiJQ, D. iryáivi§cil Tatuin^a na arcybpa 
kantnaryjskiego. Ghociaž atarszy od Bědy, przežyl go o lat 10, ale utra- 
cit wzrok, co zapewne spowodowato go do zrezygnowania bfskapstvra 
i schronionia si^ do klaaztorn Malmesbury, gdzie um. 745 lub 746 r. 
(Chron. Saxon. ad an. 744. Wťlh. Malmeab.^ de Gestis Pont. p. 241. Th. 
Budbom, Hist. major Wintoniensis, w -4n^/řa aacra p. I. p. 195). Wyžej 
wspomnieni: Pitaeua i Baleus^ równie jak póžniejsi: Vossiua (de hist. latin. 
1. n c. 28.) i Godurin (de praesulib. Angliae t. I p. 205 ed. Cantabrig. 
1745 r.), przyznaj^ mn rozmaite dziela, jako to: historj§ prowincji Wessex 
(Htstaria auae provinciae); Áustralium Saxonum gesta; Rea inaulae Vectae; 
Vita Ceddae epiacopi; De obitu Áldhelmi i Epiatolarum ad SanctfmonicUea 
Ub, I, lomaaz Wright zaprzecza mn tych dziet w swojej Biograpbia Brí- 
tannica literaría, Lond. 1842 p. 293. Zostaly nam po Daniela tylko 9 
listy, znajduj^ce síq w zbiorze listów áw. Bonifacego. List 1 4 ed. Wiirdíw. 
znajduje 8i§ takže a Baronjusza^ Annales ad an. 72 4. Za czasów Wil- 
helma z Malmesbury klasztor w Winchester prowadzil spor o refíkwje 
D-a, co dowodzi, že nmar} on in odore sanctítatía. (Seftera.). 

Danieto Jan Pawet, sekretarz GbateaubriaBďa, póžniej ksi^dz, 
ur. 1808, t 1857, antor dzlel: EUmenta de geologie aacrée á Fusage des 
ěéminairea et dea coUégea^ Yannes 1851; Hiatoire et tableau de Vunwera^ 
Paris 1887 — 41, 4 v. in-8; Du panthéiame, du moaaiame et du chriatíani^ 
ame daná leura rapporta avec lea aociétéa humainea et les gotwernementSj 
Tannes 1848; Vie de Mme laabeUe^ aoeur de S. Louia^ fondairice de 
Vabbaye de Longckamp^ avec une deacription hiatorique de la féte de Long^ 
champ^ Paris 1840. 

Danko Józef Karol, ur. 16 St. 1829 w Presbnrgu, I852r. wy- 

áwi^ony' na kapYana, 1858 zostat dr. theol. i prefektem stndjówwpa- 

zmaĎskiém koUegjnm w Wiednin, 1855 zast§pc§ prof., a od 185 7 r. 

prof. zwyczajnym }§z. hebrajskiego, egzegezy starptestamentowej i histoiji 

objawienia St. i N. Testamentu na teol. fáknltecie wiedeúskim; r. 1860 

zostal nadto kapelonem dworu cesarskíego i dyrektorem 8tn<j^*ów w insty- 

tncie áw. Augustyna (dla kaptanów éwieckich), kanonikiem bonorowym, 

ar. 1868 gremjaloym metropolitalnym i rejensem duchownego semina- 

rjnm w Granie. Oprócz wieln gruntownych artyknlów w teologicznym 

kwartalnikn wiedeáskim (Oeaterr. Vierteljahreaschri/t /. hath, Theol\ wy- 

dař: Conatit. aynodalea almae Eccl. Strigonienais a, D. í460 (Gran. 1865), 

i napisal žywot ErdOsi*ego (ob.). NajwažniejS2% zaá z jego prac jest 

JBktoria Revelatiůnia Drvinae Veteria Teitamenti^ Vindobonae 1862; Hist. 

Bev. Div. Novi TesUmenti^ ib. 1867, i nzupeřnieníe do obu tych dzieí: 

De Sacra Scrrptura ejuaque interpretatione commentaritia^ aeu Hiatoriarttm 

Bevel. Div. Vet. et N. Test. para III, ib. 186 7 (dla krótkoáci cytowane: 

pierwsze Dasnho /, dmgfe Danko II, trzecie Danko IIT). Jest to nlc- 

XfkQ nigtnpelniejaea historja biblíjna, naukowo i gruntownie opracowa- 

Ba, ale řarazem wyboma fntrodnkcja i hermeneutyka na Starý i N. 

Test., zalBciJíca si^ (^$bok§ erudycj^, i z tego szczególnicj wzgl§dtt za- 




Danka.— staňte. 55 

damtcm na nwtg^ fte antor do kaid^o punkta le wspomniaajreh naok 
dodi^ oMt% qiaejiíii^ literatiir^. 

Paianiayar Mateuss, oř. w OepfingeD, w Scwabji, is Lat. 
1 744 r., jíCKfl ňQ w Ehingeá, nast^pnie w Aagsbargu a jeiaitów da« 
chat fiiosoiSi, pocaém nez^czat na wyktad teologji w naiweTsyteeie frei'' 
tangBkiai, w Bryzgouji, gdzie tež, po pnyJQciu áwi^ceá kaplaáBkich 
v KohUmší, otixymal stopieú dra teologji. R. i778 sostal w Frď 
bviga profeasorem polemiki, a w rok potem professorem histoiji koáciel* 
acj. Jcgo taakomite odexyty ijedoaty ma wielki rozglos, w skntek čze< 
fo coars Jóief n, r. 1786, powotat go na professora hittoiji koádel- 
■Q áa náwersyteta wiedeáskiego, wkrótee otrzjmal nrz%d aadwomego 
ecBwrm kú^g i teologicznego egzaminatora. Na kilka Jednakte lat przed 
éadcrd%, która nast%pila 8 Czer. 180S r., nwolaiony aostat od obowi%s- 
ków prolésMin, a w nagrod§ zaahig otrzymal nrz%d piemszego knstossa 
MUJoteki nniwersyteckiej. Písma jego b% nastupujíce: Introductío m hir 
teeksiae ekrisL unwersam^ Fríb. 17 78; ISstaria eantroverMrum de U- 
SjfWŘboUoormn auctoritaU mter bnheranos offitatarvm^ Fríb. 1 780; .fiutf- 
kia. ěocL N. Teší. Periodbu I a Chr. nato U9q. ad Conitantímtm 
Argaat. 178S; Iiutíbaiones hittoriae eod. N. Test.^ Yiennae 1788, 2 t. 
(8 wjé^ pnez samego antora zmienione, lecz dopiero po jego šmierci 
ogkan>ne 1806 r.). Dáeto to otn^ymato nagrod^ loo dnkatów. Jaká 
pRcaMci^l ceaan Józef za nipisanie odpowiedniej dla szkól bistoiji ko- 
édelMá. B.l790w4tt. wydmkowane w Wiednia LeUfaden der Kir" 
ckrm^ w r k irkte vAe jest dzielem samego D-a, lecz jego nczniów, którsy je 
z BOtati na j^o wykladach robionycb, nložyli. (Sebaek). X. K, W. 

Daata (Ihiraate) Alíghieri. £pok« najwyžsz^o rozkwítn wie- 
kéw áredaicb byl wiek XIIL Košciól i paústwo, papieztwo i eesarstwo, 
ws^jcaB ai( nznpelniaj^c, rozwijaty harmonijnie žyde chrzeácjaáskiej 
Earopy. Podobáte wíqc jak paástwo i Koációt w owych czasach w zgo- 
dn% zlewaly ai^ harmonj^, tak samo teologja i filozofa áwi^ty z soba 
zawarly zirí%zek w rozkwítaj%cej scholastyce XII i XIU wieka. A co 
aaaka adobyta, to przecbodzilo tež zaraz w sfer^ sztaki i przyoblekalo 
m^ w kaztalty pí^kna. Podaiosle strony rycerstwa, oraz gl^bokoié my* 
áii i vczaé religijoych tchn^fy uowe iycie w krasomówstwo, poezj^, rzežb^ 
i arckilaktnrf. Po tej epoce bajoego rozwojn wieków árednicb, wry« 
chk Bastfpnj^ czasy iqMdka. Košciól i paástwo, które w jedooáci na 
krotko tyiko ntrzymaé si^ zdolaly, rozpoczynaja s soba Z8wzi§t% walk^. 
HarmoBja wiary, nanki i tycía eoraz wi^eej znika, a pow%tpieiranie 
oalabia zirí%zek filozo(ii z teologja- W sferze politycznej i mateijalnej 
rozbodzooe nczocie dojrzaloáci i sily klas miejskich, rosn^cycb w do- 
alatki, dzi^i podnosz^cemu si§ handíowi, wytwarzaja pierwiastek demo- 
kratyeznj powoli, lecz ci%gle podkopnj^cy instytncje dawne, a przygo- 
towaliej nowy pon%dek polityczny w Earopie. ów pami^tny XIII wiek 
wydal takte m^a, który jest wiemém dodatnich i igemnych stron swo* 
jc90 ezaSB odbieiem, m^, który nietylko do swojej epoki i swojego 
nazodo, lecz i do calej ladzkoáci naleiy, Dantego Alif^ieri. Urodzil 
sif on 1866 r. we Florencji, mieécio bogatém i znakomitém, lecz za* 
míeazkaoú wewa^tnmemi gí^b trapioném. Rodsina, s której pocbodzit 
Bute, aairtala do starej szlacbty, trzymajacej strony gwelfów. Pra* 
Daatego byt nicjaki Oacciagaida, którego syn pnybral imla 



56 Duté. 

matki, Aldigkieri lab AUgkkri^ i pnekazat je jako rodowe nazwísko swo- 
jema potomstwn. Dante przyszedl na áwiat w czasie, kiedy Karol ďAojoa 
poduióst znaczenie gwelfów, ciQ&ko poražonjch w bitwie nad rzekii Arbj^ 
pód Montaperti (12 60). Odt^d až do 1300 r. Fiorenga znajdowaU síq 
pod przewažoym wptywom gwelfów. Nie bez znaczenia wi§c dla poli- 
tycznego wyksztakeoia Dantego byta ta okolicznoáé, že mlodoéé jego 
przypadla na czasy, w których Florencja, rz%dzona przez stany árednie, 
cieszyla ú% wielk^ pot^g^ i wolnoáci%; gdy szlachta, oslabiona poniesio- 
nemi w ostatních wojnaďi stratami i niezgodami wewnQtrznemi szarpana, 
Bter spraw publicznych partji ladowej ast%pió mnsiala. Dzieckiem jesscze 
b^c, Straci) Dante ojca swego, prawnika^ z powolania, a pierwszemi 
jego krokami kierowala matka, niewiasta rzadkich przymiotów, Donna 
Bella. Z nanczycieli níkt takiego wptywa nie wywarí na umysí naazego 
poety, jak Branetto Latini, poeta i aczony, o którym Dante z rozrze* 
wnieniem wspomioa w Inf. 15. Stadja odbyte w Bolonji i Padwie, oraz 
obcowanie z Cimabne, Giotto i Caseiia, z poet% GaTalcanti, w krótkim 
czasie rozwin^ly niepospolite zdolnoáci mtodzieáca. Najsilniej wszakže 
na cale dnchowe žycie Dantego oddzialata miloéó przez niego powziQta 
do fieatrycy Portinari i jej rychlá émierč (i290 r.)- Przywi^zanie do 
Beatrycy, które w mlodociaoych latách Dantego przeszlo w najczystsz% 
ideálny miloáč, datnje síq od dziewi%tego roka žycia naszego poety. 
Wtedy po raz pierwszy ujrza) on przyszl^ obIubienic§ swego serca w gro- 
nie rowieáników, na majowej zabawie. ámieré Beatrycy wywolala zu- 
pelny przewrót w ducbowém žyciu Dantego, ideálna ku niej milošó 
stala si§ przedmiotem rozmyálaá i natchnieú nieámiertelnego poety, i ona 
stala síq gwiazd^ przewodni% jego poety ckiej twórczo^ci. Od 1289 r. 
spotykamy Dantego na scenie publicznego žycia. Miejsce szkoly, miloáci 
i sztnki, zajaly mozoly spraw krajowych. Pruktyka žycia rozwin^la 
jeszcze wiQcej wrodzon^ Dantemu moc charaktern. Pochodz^c z íamiýi, 
trzymaj^ej stron§ gwelfów, i z miasta tym ostatním oddanego, choó 
w gl§bi duszy jož wtedy zapewne oplakiwal on cí§žkie rozterki wewn^- 
trzne ojczystego kngu, walczyl wszakže w szeregach gwelfów przecíwko 
gíbellínom z Arezzo, w bitwie pod Campaldí 1289 i przecíwko Pizanom 
1290. Rodzina, celém zatarcia wspomniema o Beatrycj, sklonila Dan- 
tego do oženienia síq z Gremm^, pochodz^c^ z dumnego rodu Donatích. 
Z malžeňstwa tego urodzilo síq 5 synów i jedna córka, lecz požycie 
nie bylo 8zcz§éliwe i D. rozwiódl si§ z swoj% žon%. Glównym zaé owej 
kl§8ki rodzinnej powodem byla paraÍQÓ o Beatrycy, niewygasla w duszy 
Dantego, i nami^tnoéci stronnicze fami]ji Donatích, które doszly do tego, 
že brat Gemmy stal síq zawzi^tym przecíwníkiem naszego poety. Loez 
walka Btronnictw, trapii^ca wówczas Wlochy, miala síq w boleániejszy 
jeszcze sposób odbió na žyciu autora Boskiej komedji, Kiedy bowiem 
Dante w slnžbie rzeczypospolitej rozmaite poselstwa sprawowal i wla* 
snem doówiadczeniem zdobywal sobie niepospolít^ znajomoáé áwiata i jego 
stosunków, kiedy, wedlug áwiadectwa Boccacia, glos jego najwi^cej wa- 
žyl w sprawach pot^žnej wówczas Florencji i áwietňa przed nim otwie- 
rala síq przyssloáé, nagle mi^dzy pierwszemi rodamí arystokratycznemi 
wybuchla krwawa walka, do której pomimowolí D. zostal wpl%ta&y. 
Sslacheckie £amiUe miasta Pistoi podzielily síq na dwa nieprayjazne so* 
bie stronnictwa: biafych i ozarnyeK Každé z nich szukato sprzymie- 



57 

naáoóv wa Ftorao^ái. Z fnerwujmi pot^e^i ú^ ród Gerchich, na któ- 
Ttgo cMto atol y«ri; cxamych né popierídi Donutí, a mianowicie azwa- 
Sier BaatcfO, Gono. Do Floreocji wi^ przeniosla si^ walka pistojskich 
AnMuctv i rogwin^U si^ ta do groinjeh rozmíaráir. Dawne zatargi, 
eMfgi% r^ablikaáskiego rz§da na wodzj trzymane, z now% wybuchly 
s3%: giMliai pol%exyli síq z biatymi, gwelfowie z czarnymi. Parfja 
cManjek^ cnúic si^ slabaz^, zwrócila 8i§ do Fapieža Bonifácego YIII 
2 ^oáb^ o pomoc^ Wlaánie wtedy bawil w Rzymie Karol Valois, brat 
krab fraaeaziaego, i czarni žádali, aby Papíež go przysla} do Florencji, 
tátm Qspokqjenia stronnictw i zaprowadzenia wewn§trznego porz%dka. 
Wpoáród tak ci^kich okoliczaoáci (i300 r.) Dante zostal powolany do 
koUeiJaiB Príarí dtUe arti^ które stáno wilo wówczas najwyžsz^ wladz^, 
fifmoria^ izeesypospolitej. Wtedy to, za pijoratn Dantego, który zgo- 
dne s pnepiseoi prawa dwa tylko trwal miesi^ce, wyrokiem a|da przy- 
védzej oba stronnietw, zaUóciý^cyeh spokoj i wolnoáč Florencji, zostali 
akuaflí aa wygiiaDie, a szale sprawiedliwoáci jednaký niiar% mierzyly 
viay biatych i czarnych, gwelfów i gibellinów. Nie wiela wszakže bylo 
we Floreaeji lodzi z takim jak D. cbarakteretai, i zaledwie poeta nasz 
Mt^pit z pijorato, ndato síq bialym wyjednaé pozwolenie powrota. Boz- 
iftnoaa tém ast^pstwem signoiji partja czarnycb wznowila swoje za- 
biegi « Papieia, o przyslanie Karola Valois na roqemc§ spraw rzeczypo* 
^olitcj. Karol w rzeezy samej niezadtngo przybyl do Florencji, lecz 
Bíe w ebaraktene airiastana pokoja, co byl poprzednio miasta obiecal, 
lecz jako otwarty stronnik czarnycb. Dante przewidzial taki obrót rze- 
ezy i, oa žfdaaie sígnorii, adal 8i§ do Rzymn, aby odwrócié od ojczy- 
itego Biasla obc^ i stronnicz^ interwencj^. Czas niejaki przebywal on 
w Bijmie^ zdala od ojczyzny, wydanej na hip obcego awantamika, oraz 
ndiwAlej i aáciwej partji. Intrygi przeciwnikow sprawily to, že D. 
poffoztal w B^mio do chwili, w której stosanki polityczne olegly calko- 
witeaa przeobraženia: czarni dostali síq do stera rz^da, stronnicy bia- 
lydí UMtali wygnaai, poprzednicb prjorów stawiono przed s%deni i zma- 
saao do opoaaezenia miasta, niektórym groiono spaleniem na stosie, 
giyfaf kosili si§ o powrót do ojczyzny; zbrojné bandy plondrowaly Flo- 
reaeji niby aieprzyjaciel zdobyte sztnrmem miasto. Dante, który prze- 
widziat, a odwrócié nie raógl groi^cych Florencji niebezpieczeástw, stal 
m^ tmnM przedmiotem najzawzi^tszej nienawiáei trjamfaj%cego stronni- 
ctva. Jako wygnaniec z ojczystego krajo, którego stožbie, z zaparciem 
ág wsflkicb widoków osobistycb, pot^e swoje sily amyslowe wyl%- 
caue poéwi^, praez niejaki czas jeszcze žywil D. nadziej^ powrota do 
FkwoiMJi (1S02 — 1S04), i spokojn^o krwawycb zatargów zalatwienia. 
Lecs kícdy zbrojný nápad wygnanego stronnictwa na Florencji (1S04 r.) 
zapelwíe sá^ aíe adal, D. oson%l si^ od q>raw poblicznych i od te j cbwili 
rospcMz^ W0J4 pielgrsymkf po Wloszecb, w^ng%c od dwora do dwo- 
To, loca aigidy nie rozstaj^c si^ a nadsiej§ i pragnieniem powrota do 
ojcBjrzayt byle lyriko bez poniženia; powrota, któryby byl przyzaaniem 
aíf rzeoQrpospolitej áo krzywdy popelnionej wzgl^em pierwszego jej 
obywatda. Cí^kie bylo odt^d iycie znakomitego m^ .który wMSffttko 
■íiiatfiY, €o mu árogie hyiOi'^ który JBudtjf chUh we izaeh špozpoač munaf 
i ^o eadzfCk wslepowaó i zstgpowaó scbodach" (cf. 1 7 pieáá Bapi^. Przec 
mtj^ cm lodiit sif D. rayál^, ie przedstawieniem slossnig swojej 



58 Dlmte. 

sprawy i gor^cego patijotyzma, który úie próéb, lec2 poniženia ní^ 1^ 
kaf, rodzinne miasto do wjmiani sprawiedliwoáei sktoni (U«t D*a pisany 
z Werony, a zaczynaj^cy 8i§ od slów: popule mi, qtdd feci tíM); nastfipirie 
zívrócil síq ka cesarzowi Henrykowt YII, naklaniaj^o go do saprowa- 
dzenia porz%dka i spokoja w Florencji; póžniej zdawalo mu sí^, že spra- 
wy tej podejmie si§ potažný wtadca Werony, Gan Grande dé la Scala. 
Lecz wszystkie nadzioje spetzly na niczém i wywofywaly iylko ze atrony 
rz^dców florenckieh nowe edykty przeoiwko Dantemu (1811 i iSis). 
K. 1317 zrobiono ma ztamt^d propozycjQ powrota, leez na tak poaiža* 
j^cych warankach, že D. jej nie przyj^t, b§d%c przekonanym, iž ojczyana 
wiQcej go potrzebaje, niž on jej, gdjrž „jego wlaéciwa ojctyzna tak daléco 
si^ga^ jak aloňce i 'gwiazdy áwiecq^ i gdzie poznač i znaleéó moina oáurieez" 
ne prawdy^ Hórych badaniu zycie $wóje poiwi^cii.'* Niepewn%, a dla nas 
nawet podrz§dnego znaczenfa jest rzeczt|, jak dtugo i gdzie w^drowal 
nasz poeta, kiedy przebywal n Marcela i Franceschino Malaspina, 
n Skaligerów w Weronie, kiedy ndal si§ do hrabiego Gwidona Salvtatico, 
albo tež w góry pod Urbiao do panów na Foggiacola; czy znaczn^ cz^áé 
swego poematn napisat w klasztorze Santa Croce di Fonte Avellana pod 
Gnbbio, czy tež na zámku Xolminó we Frjnla, bQd%c goáciem u palijar- 
cby akwilejskicgo; czy byl kiedykolwiek w Paryžn, a jak niektórzy 
atrzymi^% nawet we Fiandrji i Anglji. Rozmaite roiejscowoáci Wloch 
gor%co 8ÍQ ubiega!y o dowiedzenie tego, že w nicb przebywal wíelki poeta. 
Ostatnie schronienie znalazt D. u Gwidona Novello da Potlenta, krewne* 
go (wedlng Boccaccia, ojca) Franciszki z Rimíno, której nieszcieécia 
nasz poeta tak rzewnie opowiedzia} (Inf. 5). Ta spotkař on wspótczn- 
cie serca boleáci% zlamanego i tu zakoúczyl žycie 14 Wrz. 1S21 r., 
w skutek zmartwienia wywolanego niendaniem si^ poselstwa, przed8i§- 
wzíQtego do Wenecji w sprawie swojego przyjaciela. Zwloki Dantego 
spoczy waji| w koáciele minorytów w Rawennie; ojczyste jego miasto kilka- 
krotnie dopominalo síq o procby najszlachetniejszego i najslawniejszego 
swego syna. Bopiero w ostatnich czasacb (1881 r.) wystawion« mo 
nagrobek w koáciele Santa Croce, obok pomników Galilensza, Miebala 
Aniola i Machiawelego: nagrobek wyobraža z prawej strony Italj^, wska* 
znj^c^ na popiersie Dantego, z lewej zaé poezja, pocbylona nad sarkofa- 
giem, oplaki^e zgon wieszcza. — D. naležy do tych rzadkich mQž4w, co 
žycie swojej epoki niejako wcielié w siebie potratili. Tym sposobem 
zdobyte ogromne bogactwo ducha przebija si§ w jego ntworaob. Cate 
žycie Dantego, nawskroá przej§te jedtt% wielk% myól^, a zařazen tyeie 
owej pami^tnej epoki, która wydala genjalnego wieszcaa, roztwieraj^ síq 
przed námi w jego dzielach. Niepokój, panuj%cy wówczas we Florencji 
i cafych Wloszech, ci%g}e przemiany rz^dców i form polityctoycht 
ogólne niezadowolnienie z istniej^cego porz^dkn r^eczy, wftzyatko to od«> 
bilo si§ na dnchn i wewD§trzném nsposobienin Dantego* Wpoiród za* 
in^ta nami^tnoáci i nowych á^^tíň politycznych genjnsz Jego rozwijak 
8i§ i dojrzewah Wiek XIII byl jntrzenk^ sztuki wioskiej. Wtedy sta- 
nul we Florencji wspanialy gmach rígnarii (teraz paltzzo veooliio), wtedy 
Andrea da Pisa odlal drzwi baptisterinm, a rzeczpospolita arehitaktom 
zlecila wznieáé „najwspanialsz^ na ealym éwieoie katedry** (Santa Maria 
del Fiore, zaczQta 1298 r. przez Arnolfa); wtedy zbndowaa^ soiUla 
okázala áwi^tynia Santa Croce i „oblnbtenioa Michala Aníoiai*' Santa 



Dantt« 59 

Maria oovella. Jednoczeánie zabwitlo nmlarstwo pod p^dsleni Ginabae, 
(ifíotto i Odexisi da Gnbbie, a Florentceyk Gasella podniés) mtizjrkQ do 
wysokotfd innych sztiik pifkiiyeb. Dok^^olwiek adawat 8i§ D., W8z§- 
drie spotykal zarody Dowego žyeia. W Lombardlji widziat on »ogród 
Wloeh", praceiritemi řekami z tona wód wydarty; na falach Adrjatyku 
i norza l^reáskiégo snnly si^ tysi%ce okr^tów, naladowanyeh dziwami 
dalekiego wschodti; gdzielndziej kwito^y r§kodzielnie, w których 8i^ 
wjrabiaty zbroje, majíce zdobió piersi najpot^niejszych mocarzów Euro- 
py; w Toskanji množyly síq fabryki stynnych na áwiat caty jedwabnych 
tkaoin. W Wenecji móg) poznaé nasz poeta owego Marco Pólo, co, jako 
«§drowiee do nieznanycb dot^d kr^jów árodkowej Azji, pierw8z% nanko* 
w| podróž odbyl, a w Rzymie spotkaó síq z pielgrzymami, którzy tam 
z eafego cbrzeé{^aústwa na pierwszy jnbilensz (isoo) przybyli. Bajny 
roKb?it tycia spolecznego nie mógl pozostaé bez wplywn na wražliw% 
diiazQ Dantego, lecz tragiczne wypadki, w które owa epoka tak byla 
bogat^, jeszcze silniej oddziahiřy na jego úmysl. Nadawalo síq zaá do 
tego samo przyrodzone nsposobíenie Dantego: od dzieciňstwa jaž powažny 
i surowy, ze szczególnyro interezem éledzil i badal to wszystko, w czém 
o^ot^iejsze czynniki natnry Indzkíej do walki z sob^ wystQpnj%. 
Je92cze nie wyszedl nasz poeta z lat pacbol^cych, a jnž o uszy jego obi* 
jaly Bi§ straazne powieáci o tragicznej émierci Konradyna, ostatniego 
i dyaastji Hoheosztaufów; koniec znown žycia zatrul mu los Koáciola, 
tak dazwana habiloúěka niewola papieztwa. Przezoaczono mu tež bylo 
pnežjé ostatní^ niepomyáln^ krncjat^ Ludwika TL i úpadek Ptolemaidy, 
ostatniej warowni chrzeác. w Ziemi áw. (1291 r.). Krwawe scény, jak 
mzpoty 81/čfflijah'e i zniesienie zákonu templarjuszów, nadužycia wla- 
dzy éwíeckiej w sferze žycía religijnego, úpadek tak niegdyá znakomi- 
tyeh zakonów, slabni^cie wiary, a wzmaganie s1^ herezji, w koúcu zaá 
bezsílooéé wladzy cesarskiej we Wloszech, wszystko to w ci^žki i dotkli- 
V aposób odbijalo si^ na duszy Dantego, którego marzenia i myáli 
skicrowane byly ku pomyálnoáci Koáciola i spolecznoáci cywilnej, oraz 
ka idealnej obojga faarroonji. Ježeli do tego dodamy bolesno próby, 
przez jakie sam poeta przechodzil, rooralny i polityczny zam^t, który 
sií tak bolcánie dal mu uczué, to latwo pojmiemy glgboki smutek, prze- 
nikajicy najznakomitsze jego utwory.— W skutek budz%cego si§ migdzy 
ítanaitó éredniemi nowego žycia, j^yk ludowy coraz wi^ksae zdoby wal 
sobie zBaezenie. Brunetto Latini, nauczyckl Dantego, Gino da Pistoja, 
Gwido Oavalcanti i Guinicélli zaslyn^li juž poprzednio ze swoich wlo- 
fiUeh poematów. Lecz D. od rázu ieb przeácign%l i za^mil blaskiem 
KeaJQszu: autor jednego z ufgznakomitszyck dziel, jakie wydal ducb ludzki, 
W 8í§ on prawdziwym ojcem jazyka i narodowej literatury wloskiej, 
Homerem Italji i calej nowoczesnej poezji. Dzíelo to Dantego nosi na- 
zw^ Bhma eommedia^ w stosunkn do którego inne pisma poety niaj% 
tylko podrzfdne znaczenie. — Jak w katedrách áredniowiecznych ksztalty 
^nystkich królestw nátury i obrazy dziejów ludzkicfa, ziemia i niebo 
^»4 8i^ w symboliczn^ jednoáé przybytku, maj%cego byó raiejscem obco- 
vaaia ni^dzy Bogiem a duchem czlowíeczym, tak podobnie w Dancie 
zejrodkowala 8f§ cala wiedza wspólczesnej mu epoki, a w žywéro pd^- 
««aii z Jego indywidualttoáciil wydala nieémiertelny ntwór: Béáh^ ho* 
^k* Pierwszy do niego pomysl pov^stal w duszy poety po ^mi^rci 



60 Danta. 

Befttrycy, wykODanie zaá pomyatn nastipite po wygnaniu z Florencji. 
Dopiero wi§c wtedy, Nkiady wszystko ntraci), co mu drogie byto," la* 
bral 8ÍQ D. do napisania poemalu. Divina eommedia jest tež nawet pod 
WEgl^dem formy obratem losów naszégo poety. Utraclwscy zmyslow^, 
grzechami i niesprawiedliwoéci^ 8kažOQ% ojezyzo^, autor Boski^ komedii 
udaje Bi§ w drogQ do prawdziwej i wiecznej qjczyzny. Beatríce, ideat 
najczystszej cnoty niewieáciej, porzucila ziemi^ i osierocita Dantego. 
Lecz spodziewa 8i§ on ujrzeó j%. znown w niebie: tylko wiedza rieczy 
niebieskicb, rzeczy boakicb, može go do niej znowu aaprowadzió, tylko 
w d%ženiu do sfér nadziemskich može on zaaieáó pociecbQ i zaspokojenie 
stroskanej duszy. Beatrioe ssidealizowaua, udachowaiona, jest dla poety 
do koúca žycia gwiazd% przewodni^ Zt%d tež nazywa on j% ^nblogoBta- 
wiaj^c^." Nie od rázu wszakže wst§pi^e Dante na duobowe wyžyny. 
Przeniewicrza 8i§ pierwszej niitoáci, zwcaca si^ ku Gemmie Donati i spra- 
wom publícznym, eo go wprowadza w ponurý las intryg, zabiegów i grze- 
chów spoleczeástwa i polityki; wrogie pot^gi i zawzi^toáó przeciwników 
niwecz% wszystkie zamiary poety i obalaj% jego szcz§ácie. Skutkiem do* 
znaný cb boleéci na innej drodze, przez podniesienie dncba ku eferom 
nadziemekim zamierza on osi^gn^é pokoj i zbawienie. Z pocz^ku po- 
éwi^ca 8ÍQ nauce ludzkiej i tym sposobem wcbodzi do prsedsionka nu|- 
droéci Boskiej. WirgiUusz, ^ieszcz éwiatowladnego Rzymu, jest dia aa- 
8zego poety przedstawicielem Indzkiej m%droéci. Za przewodnictwem 
Wirgiljusza rozpoczyna D. swój wielki proces oczyszczenia, mig%cy go 
poprowadzió ze spolecznoáci odepcbni^tyeb, ze stosunków ziemskicb i po- 
spolitycb, przez piekto i czyéciec do raju, i pol%czenia z Beatryc^, a na- 
st^pnie do nigwyžszego szczigácia niebieskiego. To najwyžsze zjednocze- 
nie i szczQócie jest owocem badania wiedzy ludzkiej i nauki o Bogu« 
która poet§ odiviodla od grzecbu i zw^tpienia, a poprowadzila do wiary 
i cnoty. W allegorycznej w^drówce przez piekto, czyéciec i raj, poeta 
spotyka 8i§ z najznakomitszemi osobiBtoáciami pťzeszloáci, a w rozmowach 
z niemi i z swoim przewodnikiem znigduje sposobnoáó do wypowiedzenia 
gt^bokicb myáli o žyciu i éwieeie. Symbolika kar i nagród, genjalne 
przedstawienie wieszczycb widzeá, zdumiewaj^ce m^droáci^ spostrzeženia 
nad biegiem spraw ladzkicb, i nigwznioálejsze filozofowanie, tworz^ jedn^ 
nieporównan^ epopejQ. Tej glównej allegorji^poBluguje, že ai^ tak wy- 
razimy, ekomplikowany mecbanizm poematu. Jak Beatríce i WirgiJijuBs 
8% allegorjami tylko, choč przyáwieconemi i duchowo podniesionemi wy- 
obražni^ poety, tak samo rzecz 8i§ ma z inneroi osobami, z mitoiogi- 
cznym aparátem piekla, z topogra(i% czyáca i píeUa, ze stopniowaBiem 
kar i oczyszczeá, z a8tronomj% i apokaliptyczemi wisjami Królestwa Bo- 
žego. Plasty czne uobrazowanie czy to m%k piekielnycb« czy to trwog% 
przejmi^^cycb scén czyécowycb, tak oddzialywa na czytelnika, fte ten 
pomimowoli zapomina o allegorycznym charakterze poematu: obrazy to 
bowiem, pod tchnieniem geigalnej duszy poety, nabieraga takiego iycia 
i prawdy, iž allegorja zdi^e bíq byó rzeczywistoáci^, zaczerpniQt% ae afér 
umyatowi ludzkiemu niedost^pnych. O tej allegorycznoéci osob, wystQ- 
puj%cycb w Boakiej komedji, zapomniano, zarzncaj%c poecie uiekiedy 
brak uezué' ludzkich, sprawiedliwoáci, lagodnoáci, a nawet prawowierno- 
éci, obwiniiJ%c go o stronniczoáó w przedstatvieniu eharakterýw, ich 
praewinieá lub zaslug. Dantemu wszakfte nie chodzito tu o oaobiatoáci. 



Onte. 61 

kcs o kiamnki i ideje, których wyobraácielainiy wedlag poj^é wiela, 
byly cmt osobistoáci, i níe poeta, lecz odwiecnia prawda, nioralooáé, 
liisloijs, duystjanism sasiada do s^da nad nienii. Skoro saá prawdzie 
ladoáé n^ nMo, i poeta od aliegorji i idei do ieh wyobrazicieia, t. j. 
do neeiywiat^ Indzkiej jednoBtki przechodsi, okazuje si^ zaraz, že la- 
dzíom lodzkira 8%dem autor Boskiej kome^ji sprawiedliwoéč nymierza. 
Fraoeeaca di Rimino i Ugolino 8% wyraowoi| odpowiedzf^ tym, którzy 
jak Sslegrt Inrak aczacia Dantema zarzucig^ (Inf. 5, 88). Niepodobaa 
ttkfte flúeé mu tego za zle, že wi^sz^ cz§ác gwelfów w piekle pomie- 
aKza, akoTo i gíbellinóir nietylko nie oszcz^dza (Inf. 10), lecz nawet 
drogie zercn jego osoby zaatažon^ kar^ otrzymaj%; a przeciež, aby nie 
wpaác se qpxawiediiwoéci w niewdzi^cznoáó, w tych samých osobách ich 
riíyKnfd wieUde zastagi i przymioty z zapaiem opisuje (Inf. is, 15, 
Pnrg. 2y lni 4; spotkanie si§ Dantego z jego nanczycielem Brnnetto 
Latím, z Piotrem de Yineis, Ga8ell% i mfdrcami przeszloéci). Nie možná 
go takle obwiniaó o brak prawowiemoáci, ježeii karci niegodnych do- 
stfljnikéw Koádota, lecz jednoczeánie nie szcz^zi tych, co ówi^te jego 
prawa w iszómb^dž gwalc% (Pnrg. 80, 86; Fryderyk n w piekle). Gzyž 
sógt D. dač wymowniejsze swiadectwo swojej prawowiemoáci, jak 1 i-t% 
pieiú Jiafu^ gdzie wyst^pigil w calym blaskn áw. Dominik i áw. Franci- 
8zek? Miektórzy pisarze protestanccy uwažai) nawet Dantego za po- 
prwdnika Lotra, lecz w takim razie, zgodnie z ich pojmowaniem katoli- 
cyzmo, tož samo naležaloby powiedzieč o áw. Bemardzie z Glairvaux, 
o iw. Katarzynie z Sieny, a nawet o Ojcach trydenckiego soboru (Oášchl^ 
Dante'a Unterweisung neber Weltscbdpfnng etcj. Naukow% treáó Boskiej 
komedlii Ozanam (Dante ei la philosophie caihoUque au trezieme nedej 
tcai okreda stowy: ^est to poetyczna mmma teologji i filozoQi Xm wieku. 
Wiaia jest podstaw^ i zakoúczeniem wiedzy Dantego. Galej jego filo- 
aoQi koroB§ jest moralnoáé; filozoficzny tež systemat Dantego opiera síq 
aa trsech poj^aeh: na pojedu zlego, walki mi^zy zlem a dobrem 
i tijiiafie dobra. W pierwszej cz^i (It^erno) rozwija poeta systemat 
degD, grzedm i zbrodai, przy czém scbolastyczne teorje s^ mu podsta- 
W4 do allegoryeznego upoetyzowania piekla w sféry i kr^. W druglej 
cze^i przqirowadza D. analiz^ umyďowej i praktycznej dzialalnoáci 
ealowieka, i dochodzi do wniosku, že wszelka pož%dliwoáé w samowolncj 
adloáei Merze poczi|tek (Pnrg. 1 7); zboczenia mitoéd zawieraji^ jeszcze 
coá s pierwiaatku Božego i mog% byé poprawione przez oczyszczenia, 
którjreii caly szereg przedstawiony w czyácu {PurgaUmo)^ odpowiada roz- 
■aátjm grzechom i winom' Indzkim. Trzecia cz^éé (Paradiso) wyobra* 
ia teoretyczn^ i praktyczn% deskonaloóé, odpowiedni^ do róžnego ro- 
éziýa eoót. Ideálem dobra jest pozostawanie w wewn§trznej harmooji 
z astanowionym przez Boga samego koádelno-polityeznym systematem, 
w któiym si^ mieszcz% wszystkie warunki nijwyžszego ndoskonalenia 
icL wsniost^ allegoxjQ áwi§tego orla. Parád 18, 19, 20). Gwalt, zadaný 
KoicMowi lub paňstwn (Symboiicznie przedstawiony w osobách Jndasza^ 
Bratnaa i Kas^nsza, z których pierwszy zaprzedal Zbawiciela, a dwij 
dradzf sdradzili Gezara), jest najgl^bszym npadkiem. Tu i owdzie wspa- 
aialj systemat moralny Boskiej kome^ji przeplataji^ gl§bokie metafizy- 
czae spostrzeženia, które poeta mimochodem cudownym swoim* j^zykiem 
wypoviada. Tak wi^c powstal poemat zdumiewaj^cy rozmiarem (ma 



62 DantA. 



blisko 20,000 wlemy) i czang%c^ pi^knoM, poemat, o którymsMU jego 
autor slvsznie mógl wyrzec, „že niebo i zkmia pracowaty Bttd jego 
atworzeniem*' (Parád. 25). — Kopisch (Sta^JQOi nad- B. K. poprzedsig^ce 
jego niemieckie ttamaczenie Boskiej komedji) i Ozanam (op. c.) wyli- 
czaj^ caty szereg poetycznych, ekatatycsnych i wizyjoych w^drówek, roz- 
powszechnionych mi^dzy Indem w wiekach áreduich* W popiilarn% t§ 
form^ tcbn^ Dante wieszczego ducha i stworzyt dzielo nieámiertelne. 
Allegoije jego odpowiadaj^ neposobieikiu epoki, oswojoncó z miatyozneini 
przenoániami literatury koécielnej. Ta allegorycznoéč Boskiej komedji 
póžniejszym utrudniala jej zrozumienie, skutkiem czego powatata cata 
literatura o Dancie, kommentarze, objaénienia i wyktody. Szczególnicý 
uczeni \vlo6cy na tém pólu usílnie pracowali, jakkolwiek wyznaó naležy, 
iž wi§ksza ich cz^č przesadném thimaczeniero przyložyla síq do zaeie- 
ranienia raczej niž do wyjaénienia dziela. — Poemat swój našívat D. Bo- 
ská komedjq^ gdyž Bože rzeczy 8% jego 08now%, komedji zaé dla tego, 
že straszliwy pocz%tek olbrzymiego dramatu wiedzie do aecaf áliwego i ra- 
dosnego koúca i rozwi^zania, albo, jak chc^ inni, iponiewaž wówcsas 
wszystko, co nie bylo pisane po lacinie, komedjii naiywano* — Oprócz 
Divma commedia^ w mlodocianych latách pisal jeszcze D. Uryeznt poetje^ 
w których opiewa przedmiot swej miloéci; póžniej zaé, kiedy duch jego 
nad ziemi§ wznosió sif zaezynal, napisat Para/raz^ iiedmiu pwihnów po- 
kutních i Credo^ (a oprócz Gredo, daje wierszem nauk^ o sakramentach, 
dziesi§ciu przykazaniacb, siedmiu grzechach gfównych, parafrázuje Ojcze 
nasz i Zdrowaá Marja), na co, zdaje si§, žadnej uwagi nie zwracaj^ 
protestanccy pisarze, podaj^c w podejrzenie katolick% prawowiernoáč 
Dantego. Liryczne poezje mieszcz^ si^ w Vita nuooa^ napisancj po ámierci 
Beatrícy I29i r. Vita mwva niektórzy falszywie tlumaezyli prsez ^žy* 
cie mlodzieúeze," nie pomníc na to, že ze ámierci^ Beatrícy istotnie na- 
stopil nowy perjód w žycia poety, w którego sercu wtedy zrodzila si^ 
myél o odzyskaniu zidealizowanego przedraiotu miloéci na drodze pracy 
ducha, usiluj^cego obj^é caloéč dziel Božych. Pod wplywem zapahi, ow^ 
myél^ wywolanego, napisal D. Vita nuova^ niby požegnaate z latami 
mtodoéci, lecz treéé tego poenatu pojmowaó naležy w zwi%zku z no- 
wym stoBunkiem, czysto idealnyro i duchowym, mi^dzy poet% a nieiyj^- 
C4 juž Beatric%. Slusznie wi^c nazwal Dante utwór awój „Kowe ftycie," 
którego dopelnieniem i rozwiniQciem jest Boská komedija. Ogniwem 
niejako mi^dzy Vita nuova a Bosk% kome^j^ jest Ckmvito (Biesiada), nij* 
obszemiejsze z prozaicznych dziel Dantego. Poeta zamierzat tu dač 
podwójne, co do formy i treéci, objaénienie 14 swoidi eanxonáw^ lecz 
nie wiadomo z jakiego powodu napisal- cztery ^Iko traktáty, o trzech 
pierwszych canzonach. Mlodzieácza miloéó do Beatrycy wystQpoj^ w nich 
jako miloáé filoseíSi i m^roéci w ogóle.— W i§zyku laoiAskim aapisat 
Dante trzy ksifgi De monarehia^ prawdopodobnie w czasach n f yiira w y 
rzymskiej Henryka YII, w którym nasz poeta witat zbawo^ irolnoéci 
Wtoeh. Glówne myéli De monarchia 8% te samé, oe i Boskicij konedji. 
Mi^którzy kommentatorowie nawet utrzymióf* že Diyina eommedia jtat 
tf Iko poetyozném rozwini^iem poj^é, wyložonych w dciele De nonazcfaia. 
Takiego zdania s^ rewolncyjni kommentatorowie vtlodej luúji: Fosoolo, 
Rosetti, Marc. Giov. Ponta {Nmcvo eiperimento stdla prmo^xUá aUigcrim 
dtUa Div. com.). W pierwszej ksifdze dowodzi D., že monarclga, i. j. 



Duto. 63 

casantwo BaTmsUe, je8l nieodaawnie potnebiu do osi^gniscia Dujmyť 
«ego éobn: voboteí i pokojů. Monarcfaja, jako jednocz%ca w sobie 
Mj«jtn% wladac i pol^tt J^ wiienmkieai i^dów Boga nad áwialeoi. 
W dnpcg kfi^dxe wykasiue, že, asn^emeiii OpatrzDoáci, jedno cesarstwo 
Bzyndoe vladz^ t^ sprawowaé ma prawo; w trzeci^, že Cesars i Papiet 
i% ráwfll lobíev gdyt jeden representnje áwieck), a drngi dacfaow% siro- 
st ávigtcj mooarelýí. Bmlo to wazakže kilkakrotnie bjto po^piane 

Stelie^ Apost., gdjl atronnicj Ladwika bawankiego, zo8taj%eego 
s Papíeieai, powoljwali si^ na nie w obroaie domniemaoyeh 
prav iňaiif eesankicá. — Jak wieke ri§ mjl% ci, co w traktacie De 
wa&marekia iipatnu% opoqrej§ D. prsedwko hierarelgi i eoá w rodsajn 
aowoczesaych idd rewolncjjnjeb, o tém najlepiej pirekonaé može sa- 
kaáczeaia lanego daiela: jBnacleata est yeritas illius oltímae qnaestio- 
ait, qaa quaefebator, an Monarchae anctoritas a Deo ¥el ab alio de- 
peadorei ianaadiate* Qoae qnidem yerítae nltiaiae qnaestíoaís noň sác 
itrkte redpienda est* nt BomanuB prínceps in aliqno Romano Pontifiei 
■OB anbjaceat* ciiin mortalis illa felicitas quodammodo ad immortalem 
feMdtaleia ordinetar. Dia igitar reverentía Gaesar ntalnr ad Petrám, 
qmi príaio0eníta8 filtos debet nti ad patrem, nt Ince patemae gratiae 
illMtntes, virtnoanis orbem terrae irradiet — Dmgim laciáskim trakta- 
tOB D. 8% dwie kň^ De mdgari locutúme. Dzíelo to mialo á^ akta- 
daé % csterecb knqg, lees zdiýe áf , že ámieró nie pozwolila ma go do- 
knác^é. D. miat tu na widokii wykazanie przymiotów j^yka wloskie- 
go i jego wyžaioáci nad inoemi narzeczami; do tego dodaná jest ebara- 
kt a iyiij r k a cansonów, ballad i sonetów, 8tanowi%ca pewien rodz^ poe- 
tyfcí. — Oprócz owycfa traktatów ladúskich, napisal takže D. kilka eklog 
i vilvp do Boekiej komedji w laciáskich hexametraeh (Baibo^ Yita di 
Daate, Toríno 18S9). — Poxostaly nadto po Dancie listy w ladňskim, 
a w dgád nawet we wloakim j^ykn pisane, wažne do ocenienia poety 
i j«go epoki, jak sp. list wydany 1790 r., z którego si^ okaziye, pod 
wanmkaaii Dante gotów byt wróció do rodzinnego miasta. — Kie 
loastaé m% z gaqalnym poet%, nie powiedziawszy kilka stów 
o ÍQi^kv* którego tak znakomitym byt on mistrsem. — Kto kiedyáb%dž 
w tycía avojém widziat areydsida Michata Aniota, dwa nagrobki Jalja- 
na i WawTzyáea Medyeeoszów w koádele éw. Wawrzyúca we Fiorenoji, 
trn opnec á^ nie zdola wraženia podobieástwa, zachodz%cego mi^y 
dvMim Bajznakomitszymi przedstawicielami sztnki wtoskíej. Jak Híehat 
Aaiot ga^ialme dhitem wladat, tak D. gmbe formy ladow^io jazyka do- 
pcvwadzil do idamíewióiec(i dioskoniJoáei. Pážni^si wykoúczali tylko to, 

D. dokonat, gladzili i polerowali j^yk przaz niegq powotany do 
žyda. — Wi^e niby oibr^ym alp^ski anosi ai^ w dwedzinie D- 
tcBBtsry postač Dantego nad ehmarami i mgt% wieków árednicb. Nic 
vi^ dzÉWDego, že zdjj^ta podziwem poezja na pewien czaa zamilkta, 
dop ék i z biegiem žyda iiietoryczn^o nie wytwoxiyty si^ nowe pierwia- 
stki do aowqj poeqi, dla której wsiakže wzorem i úkxA% pozostala 
artaka nieíaiiertelaego antora Boskiej komediji. Za to nie sbraldo nigdy 
la koanBeatatoracb. Pierws^ymi z nicb byli ^ynowie samego poety, Piotr 
i Jakéb. B. 1S50 Jan Yiscontí, arbp medjolaáski, zaproponowat przy- 
gotowaaie Imaentarza szešcia najstynniejszym uczonym: dwóm teologem, 
dwcn ffloaaíom i dwóm historykom florenckim. S. 1S76 nstanowiono 



64 Danto.--lltnty8zek. 

we Florencji katedry do wyklada Dantego i Boccacdo pfenrsty }% saj* 
mowa^ tot samo wkrótce uczyniono w Bolonji, gdde BenTennto da 
Imola nauczaí; póžniej w innych miastach Wtocb. U nas pneklady jii2 
^Qžszych, juž krótszych ii9t§p6w BoskieJ Kamědji dali: Jóief S^owski 
(o Ugolinie, w Dzieo. wileúskim 1818), Mickiewicz, Lud. KamiAski, Krm- 
szewski, Lenartowicz, Knlczycki. Galkowíty pneklad dali: Jnljan Kor- 
sak (Warsz. 1860), Antoni Stanistawski (Toznaú 1870). Z Niemcóir, 
którzy tlnmaczyli i stndjowali Danta, odznaczaj^ 8i§: Philalethes (zmaiiy 
187 8 r. król saski Jan), C. Witte, Kannegiesser) Blanc, Notter, Taimer, 
J. Hoffinger, Foerster, Oeynhansen, Uhden, Schlosaer, Rnth (Geschichte 
der Ital. Poesie) i Kopiscb; z Francnzów: Ozanam i Artand de Montor. 
Wydaú i thimaczeú Danta iloáč jest ogromna; przegl^d ich daje J. Per^ 
razi w swojém Manuále DcmUěco^ Bassano 1865, i Qiomale del Gente- 
nario di Dante Alighieri, Flor. 1864 — 66. Stanowisko D-a doKoácic^ 
wyáwiecaj% dwie znakomite rozprawy, nmieszczone w Historisch-Politische 
Blfttter (t. 49 8. 81 i t. 57 8. 88), a Jego znaczenie w dziejach cy- 
wilizacji przedstawil /. Bach w swoich Yorlesungen Ober D., pomieszcKO- 
nych w OesterreichischeYierte^^ahresschríít fár kath. Theologie, t. V s. SA6. 
Wieln malarzy próbowalo przedstawiaé rysnnkiem i p^zlem poetyckíe 
widzenia Dantego, a z nowszych: GorneKus, Yogt, Yogel von Yogelstein, 
Genelli i inni. Gf. Literanscher Handweiser^ 1869 Ner 76 i. 60. Do 
žyciorysn D'go, oprócz wiela Szczeg61ów wjego dzietach, oh. Jean. Mor. 
Jac. Phtlelphi (f 1480 w Mantni), Yito Dantis Aligherii, ed. D. Mo- 
reni,Florent. IB2S; Sieoniů y. Xic<mi9 PnUniam {Rúsci^ok. r. 1405) Yita 
Dantis, Boccaccii et Petrarchae, ap. L, Mekuě^ Specimina bist Uter. 
Florent. saec. 18 ct l 4, Florent. 174 7; Lecn. BruniH 1444) Yita di 
Dante etc, Firenze 1858. Gf. Pmtr^ Ueber d. Quellen d. Lebensgesch. 
Dantes, GOrlitz 1862. Nowsz) literatury o D. ob. SyM^ Histor. Zeitschr. 
1861 s. 584. (MůUer). J. N. 

Dantyszek (Bantiscus, t. j. Gdaňsczanin, od miejsca urodzenia tak 
zwany) Jan, z niemieckiej, niegdyá zamožnej, póžniej zbiednialej rodziny 
HoeffetCów; dziad jego, powrožnik, nazwany od rzemiosla Fiachihindm^em^ 
di^ tQ now) nazwQ rodzinie. Jan D. nr. 1485. Ojciec jego Szymon wi- 
dz^c, že syn nie ma ochoty do powrožnictwa, wyslat go do Krakowa 
na nanki okolo 1497 r., gdzie odznaczal si§ swoj^ poetyck% zdolnoáci%. 
Dalekie potem odbywal podróže po Enropie, Ziemi á., a nawet zi^ra^ 
i do Arabji. Osiadtszy w Krakowie, chcial wyl^cznie oddaé si^ nance, 
a mianowicie teologji, poezji i prawu, gdy król Zygmunt Starý powolat 
go do dwom i nžywal do prac kancellarji dyplomatycznej. Wyáwi^cony 
na ksi^za, zostal proboszczem w Gol^bin, dijec. krak., wszakže ci%0e 
przy króln zostawal. Poslowal do Wenecji, žeby j% nak)oni6 do wojny 
z Turcj%, co gdy 8i§ nie udalo, wrócil do Wiednia, gdzie zostat poBtem 
przy cesarzu Maksymiljanie. Jego zr§cznoáci4 zawarty byl pokoj ceaarza 
% Wenecj^, za co cesarz udarowal go wieácem poétyckim i szlachectwem, 
przydomkiem a CutUb^ a uniwersytet wiedeúski dat mn stopieá doktora 
prawa. Zostawszy kanoníkiem warmiňskim, mial sobie zlecon^ spraw^ 
Bony o dziedzictwo ksifstwa Baru, które na8t§pca Maksyroi^ana, Karol 
Y, chcial zajité na skarb po émierci Izabelli aragoúskiej, xnatki Bony. 
Karól Y polubil Dantyszka, wozil go z sob% w swych podróžach^ wzial 
go nawet z sob^ do Hiszpax^i, choó innym poslem zakázal za soba je* 



Daiity$zeii.*~Dar. ' 65 

ebaé. Miodoáé D^ntyaska niezopetoie czjata. pod yrxgl§dein obycz^jéw, 
sle domya} M. Wišzniewakiego (Hist. Ii4erat. pojsk. t. YI p. 238), 
jakoby D. gotów byl zmienič Tiiar§, gdyby do tego nečily widoki oso- 
biste, jest zupeltnie dowolny,* a póžni«jsze žycie D*a zadaje mu falsz 
staoowozy. Wzi%w$zy, po dwunastu latách poselstw zagranicznycb, bi- 
skupstwo chetmiúskie (i5 30), gorliwie zapobiegai szerzeniu si^ pro- 
testaotyzmu i szczególnym byt protektorem Ho^usza. W sprawacb po- 
iitjczaych, bro&it interesów Polski przeciwko Prusakom, . ustawicznie 
opieraj^cym si§ woji króla. R. 1587 wybrany przez kapituly oa stolic§ 
warminsk%, przez Papi eža prekonizowany 1 1 St. 1538, zostat D. ksigciem 
i prezydentem ziem pruskich. Um. 27 Pažd. 1548 w Heilsbergu. Zo- 
ítawil wiele wierszy íaciúskich róžuej treáci i formy, pomigdzy niemi 
i lijmny religijue. Wszystkie pisma Dantyszka wylicza M. Wiszniewski, 
/. c. Cf. JLeo Czaplitih\ I)e vita e.t carminibus Jcannis de Guriis Dantisci, 
Wroci. 1865. 

Danz I. Jan Andr zej, protestant, uczony orjentalista, ur. w Sand- 
hussen pod Gotha 16 54 r. Uczyl si§ w Wittenbergn, w Hamburgu, 
Lipsku, Jenie; podróžowai po Hollandji i Anglji; zoatař professorem jg- 
zyków wschodnich w Jenie, a nastgpnie prof. teologji. Um. 20 Gr. J72 7. 
Oprócz dziel: Rabhinismits enucleatus; Compendium gram, hebraicae et chald,; 
Interprea ebraeo-vhaldaeus, idobrej gram. syryjskiej: AditusSyriae reolusiis^ D. 
wydal wiele rozpraw, tycž%cych róžnych kwestji dziejów i starožytnosci he- 
brajskich. Cf. Biogr. upiverselle t.Xp. 535.-2. Jan Traugot Lebe- 
recht, ur. 17 69 w Wejmarze, nauczyciel gimnazjalny tamže, r. 1798 
rektor szkoly miejskiej w Jena, 3 80 7 professor teolo^i, r. 183 7 tajný 
radca konsystorza, um. 1851. D. byt zupeinym racjonalist%. Z pism 
jego wyliczamy: JLehrbuch der Ktrchengeschichte, Jena 1816, 2 t.; Hist. 
kose. w skróceniu, ib. 1824; Franz Burhard, Weim. 182 5; TheoL Ency- 
kbpddie^ ib. 1832; Universolwórterburch der theol. ii, religionsgeschichtli" 
chen Literatur, Lpz. 183 7 — 43; Initia doctrinae potrisficae, Jena 18 39; 
Gesch. d. Trident, ConcUs^ ib. 184 6; wydal Schotťa^ Autbenticitát des can. 
Evangeliums nachMt.jLps. 1837. A^ 

Danzer Józef Melchjor, teolog i mechanik, ur. 1739 w Ober- 
Áybach pod Landshut. Bed^c ksigdzem, czas wolny od zaj§6 swego 
powolania poáwi^cal ^ytQ i materaatyce, zostal professorem tych przed- 
miotów w Straubing, a potem w Monaehium; r. 17 79 byl cztonkiem 
rady wychowania. Um. lO Mája 1800, zaprowadziwszy kilka požytecznych 
reform w planie nauko wym w Bawarji. Jest wynalazc^ pieców ekono- 
miczaycb, jakie w Niemczech nosily jego nazwisko. Oprócz szkolnego 
podr^cznika matematyki, zostawil kilka prac teologicznych mniejszej 
wartoáci. 

Dar. Wyraz ten w jazyku teologicznym oznacza nietylko to, co 
Bóg Tidziela bezpošrednio czlowiekowi, jako lask§ nadprzyrodzon% (donum 
iupernaturale), albo jeszcze w znaczeniu ^ciálejszém nadzwyczajne dary 
laski, czyli tak zwane gratiae gratis datae, jako to dar czynienia cudów, 
darj§zykow i inne, które wylicza Apoštol I ad Corinth. c. 12. Cob. 
Bierzmowanie i Dar duchowny); oznacza takže wszelkie zdolnoéci i wla- 
iDoáci, b^dž lazyczne b%dž morálně, jakie czlowiek z nátury swojej po- 

Encykl. T. IV. 5 



66 Dar.— Dar duchowny. 

siada, jako Btwonenie uczynione na obras i podobieústwo Bože, (donwn 

naturaU), Godzi 8ÍQ przjr tej sposobaoáci zwr6€ič nwagQ na jaanoéó 

i ácistoéó, z jak) teoiogowie katoliccy w nauce o stanie pierwotnym czto- 

wieka i doskonaloáci, jak% posiadal w riýn, do darów z samej tylko laski 

mu užyczonych (donum supůradditum) zaliczaj§ nietylko nadnataraln% 

sprawiedliwoáč i áwi^toáó (justitia et sanctítas wpematuralis)^ ale równiež 

i aamej nátury jego caioéó i doskonaloáó (jKtatus naturae mtegrae sivé 

integritatís^ Gatech. Rom.), odróžniaj^c te dary od dachownej organizacji 

jego i od tych wladz, które, jak wola i rozum, wynikaj^ komeczném na- 

Bt§p8twem z samej nátury cztowieka, o ile ten jest i8tot% ztožon%, l^cz^c^ 

w sobie ducha i materJQ. Tak z jednej strony, opisujíc t^ organizacJQ 

zasadniczil, jako wlasnoáó samejže nátury czlowieka {debitum ruUuraeJ^ 

jako wrodzon) (conereatum) i przeto postradaó ^\% nie mog^C), teoiogowie 

katoliccy raz na zawsze ucbronili 8i§ od przesadnych opi^ji teologji pro- 

testanclďej, o radykalném przez grzech zwicbni^ciu nátury ludzkiej; 

z drugiej zaá strony, jasno i stanowczo twierdz^c, že pierwotna spra- 

wiediiwoáó i ówi§toš6 nie byla wrodzon% Adamowi, ale byla mu užy- 

czon% i jako dar nadprzyrodzony do darów przyrodzonych dodaný {tlo- 

num mpernaturcde)^ ustrzegla 8ÍQ mistyczno-panteistowskiego kierunkn pro* 

testautyzmu, utrzymuj^cego tožsamoéó nátury i laski. Dodač tu naležy, 

že dystynkcja ta szkolna i kategoryczne owo objaánienie dogmatu pier- 

wotnej sprawiedliwoéci i éwi§toéci Adama, jest czemá wi§cej niž czy9t% 

tylko opinj% teologiczn^, lecz ma niew^tpliwie q)iarakter dogmatyczny. 

Dowodem tego s% na8t§puj%ce dwie propozycje, pot§pione przez Papiežy 

Piusa y i Grzegorza XIII: Art XXL Nátury ludzkiej uzacnienie i tcry- 

nieeienie do uozestnictwa nátury Boskiej^ nalézalo eif caloéci pierwotnego 

etanu czlouneka, a przeto nálezy je zwaé naturalném^ a nie nadnatU" 

rotném, Art. 2ÍXVI, Caloéé i nieunnnoéc stanu pierwotnego nie byla nie' 

zaaiuzoném nátury ludzkiej wyniesiemem^ ale naturalnym onejxe toa- 

runkiem. Ob. art. Adam, Bajus, Podobieústwo Bože, Grzech pierworodny, 

Sprawiedliwoáč pierwotna. Laská. (StacUbauer) H. K. 

Dar duchowny, albo nadprzyrodzony ()(apío|i.ata 9ry6t>|L0CTtxd, eha- 
rismata^ gratiae spiritualee, albo rzadziej spirituátia). Wedlog á. Pawla, 
žycie ducbowne Koáciola podobné jest do organizmu ciala ludzkiego. 
„Jako cialo jedno jest, a czlonków ma wiele, a wszystkie czlonki choč 
ich wiele jest i každý ma wlasne swoje przeznaczenie, wrzakže &% je- 
dném cialem, i wszystkie pospolu do wspólnego požytku 8luž%, i wszyst- 
kie zarówno S) potrzebne, choó slabsze wi^kszego Btarania potrzebuj^ 
od mocniejszych, i jeáli co cierpi jeden czlonek, spolu cierpi% wszystkie 
czlonki: takžeč jest i Chrystus, to jest spolecznoáé chrzeécjaňska, któr% 
Ghrystus založyl, która jest cialem Jego, a On ciala tego jest glow%:'' 
taká jest w skróceniu nauka Apoštola o podobieústwie Koáciola i ciala 
ludzkiego, zapisana obszerniej w liácie pierwszym do Koryntjan (r. 12). 
Lecz nie z siebie ma czlowiek owo žycie, ožywiajcie ten duchowny 
organizm, žycie wewuQtrzne, áwi^te i Boskie odrodzonego czlowieczeústwa; 
bo sam z siebie, powiada á. Pawel, czlowiek žyje tylko wedle ciala. 
Žycie ono poczyna si§ z Dacha á.r jako czlonek ciala Chrystusowego, 
czlowiek stáje si^ uczestnikiem Ducha é., zostajc w jednoáci i spole- 
cznosci jego: Communicatio Sancti Spiritus (11 Kor. 13, IS), i przez tego 
T^iirha zjednoezeni, wszystkie tež Czlonki tworz% mi§dzy sob^ jednoáó 



Dar duchowny. 67 

i spoíecznoáé: Unitas Spiritus (Efez. 4, 3). Tenže Dnch sam rozdaje 
cďonkom dary i poshtgiy za pomoc^ których každý si^ przyczynía do 
wBpóInego žycia i dzialania (l Koř. 12, 4. 5. 6. 8. 9. 11). Darów 
tych daehownych i nadprzyrodzonych, powiada Apoštol, róénoéci sq {i 
Kor. 12, 4), a róžQoáé ta darów duchownych zasadza 8i§ na róžnej 
indywidnalnoáci dnchów. Každý dnch Indzki, tém samém že jest odr§bn]| 
od drngieh istot^, ma takže odr^bne swoje powolanie, a žatém i w^asny 
swój dar i osobný swoj^ dzialalnoáč. Indywidnalnoáč ta najprzód jawnie 
8i§ okazuje každemn w žyciu przyrodzoném. Róžnice p!ci, tempera- 
mentów, rodzin, narodowošci, stanów i powotaň, tylež róžnych stanowí^ 
índywidQalnoáci, i taž zásada sprawdza síq nietylko ogólnie w tych 
gtównych kategoijach i klassacb, ale takže w každém z osobná indy- 
widnum i najdrobniejszych nawet usposobienia i žycia jego szczegótacb: 
w jednym przewaža rozum, w drngim wola, w innym uczncie; w tym wi§k8za 
gl§bokoáé rozumu, w tamtym wi^ksza bystroáé. Z tej to rozmaitoáci 
rodzi 8i§ dzieliioáé i bogactwo žycia, na niej ^ takže opiera síq hojnoáó 
i róžnoáé darów duchownych, którym przyrodzone sify ducha služ^ za 
pod8taw§. Podobnie, jak w organizmie cíaita ludzkiego, každý czíonek 
iDa wlasne swoje miQ'sce i wlasne swoje zadanie, od spe^nienia którego 
zaležy žycie i zachowanie caloáci, tak i w ciele duchowném Koácioía, 
každý ma dar swój, odpowiedni powotaniu, jakie otrzyma}; žáden nie 
jest bez takiego daru: hazdemu^ powiada Apostoř, bywa dané okazanie 
Ducha ku pozytkowi (l Kor. 12, 7). Dok&dny podzia} i ogóln% klassy- 
íikacJQ tych darów trudno ustanowié, zwíaszcza že te, które wymienia 
Pismo á., nie byly bez w^tpienia jedy ne, jakie si§ objawialy w Koéciele 
pierwotnym. Jedna tylko wy ražná i stáno wcza zachodzi róžnica mi§dzy 
dwojakim rodzajem darów dncho^oych, iž jedné zmierzaj^ do postupu 
duchownego i zbawienia tego, któremu s^ dané; drugie zaá služ^ do zba^ 
wieoia i požytku bližnich. Pierwszy z tych dwu rodzajów szkota nazywa 
^dUa gratum faoiens^ drugi — gratia gratis data. Do pierwszych, na któ- 
rych zasadza si§ wtaáciwie žycie religijne, Pismo áw. zalicza: oémecenie 
dncha (Efez. l, 17. IS}^ przekonanie o prawdzie (Jan 16, s)^ poáwi^enie 
(1 Koř. s, 16. 6, 11. Tyt. 8, 5), wesele i pokoj duszy (Rzym. 8, 16. 
16. Jan 14, 2 6. 2 Kor. 5, 6. 8), ducha synostwa Bozego (Rzym. 8, 
i<— 16. Gal. 4 6), wolnoéé prawdziw(^ (2 Kor. 3, 17). Každý chrze- 
sejanin ma n^zestnictwo w tych darach, i te 6% dary duchowne w szerszém 
ílowa tego znaczeniu. Drugi ów rodzaj darów, zwany gratia gratis data^ 
nie ma koniecznego zwi^zku z charakterem chrzeácjanina i czlonka 
Kosciota, nie wszystkim tež i nie každému zarówno si§ udziela. S^ to 
dary duchowne w écislém i wlašciwém znaczeniu, i w zwyczajnóm užyciu 
ten tylko rodzig 8i§ rozumi, kíedy mowa o darach nadprzyrodzonych. 
Wedhg nauki á. Pawřa, dary te s^ nastupujíce: i) Apostolstwo, czyli 
poslannictwo do opowiadania slowa Božego; 2) proroctwo^ czyli dar obja- 
wiania rzeczy ukrytých; 8) dar rozrózniania duchów^ s}už%cy zapewne do 
rozpoznania i zachowania tradycji i nauki prorockiej; 4) dar nauczania; 
6) dar mqdroéci (Xófo^; oo^píac), ku przekazywaniu prawd i tajemnic 
«bjawionych w pierwotnej ich czystošci; 6) dar umej^tnoéd (Xó^oc y^^" 
<5ett;), ku gt§bszemu jeszcze poznaniu tych prawd i wniknieniu w ukry- 
^ myál ich i znaczenie; 7) dar rzqdzenia (ivctXTj^jítc i xopápVTjotc), ku 
píwbffowaTiiu Koácřolowi; 8) dar cudów^ do którego naležy. takže dar 




7j[) Darboy.— Oarjiiiz. 

powszechnej mósl o ile mógl nlge Gierpi%<7iD. Za paaowaaia Kommuny 
uwiQziony 8 Kwiet. ig7i i z innymí kaptanami powieík>Dy do Con- 
ciergerie, potem do Mazas, a nareszcie do Roqaette. Washbiirne, mini- 
ster Stanów Zjednoczooych, na proéb^ ksi^cia Ghigi, nuncjosza, ndaws^ 
8i§ z Wersala do Paryža, wyjednak sobie a Clusereta, naczelaika ny- 
dzialu wojny, pozwolenie widzenia si§ z arcybiskupem. Zastat go zta- 
manego cierpieniem, wychadlego^ z dtag%, bial% brod§, w odziežy nad- 
zwyczaj n^dznej. Przed nim na stolika ležat czarny chleb, jedyny jego 
pokarm. Gdy wojsko zdobywato barykady, 24 Mája (1871), naczelny 
dozorca wi^zienia, dawny galernik, wpadl do wi^zienía z oddziatem 60 
komanalistów. Arcybiskup, wyprowadzony na dziodziniec, zrozumiat o co 
chodzilo: wyrzekl stowa przebaczenia. Dwóch gifboko poruszonych kom- 
manalistów upadlo na kolena przed starcem. Inni odepcbn§li ich: na- 
bito broú i rozpocz§lo síq mordowanie. Ks, AUard^ jezuita, postawiony 
przy murze, upadl pierwszy, po nim arcbp D., nakoniec 4 innycb. Arcy- 
biskup nie upadl zaraz: kapitán dobit go z rewolweru. Wszystkie ciata 
wrzucono do grobu wspólnego, nie bylo Czasu nawet dobrze pokryč ich 
ziemi^, Tak przeležaty przcz dni nast. až do 28 Mája, (doZielonychSwi%- 
tek). Po zdobyciu przez wojsko cmentarza La Gbaise, wydobyto ciata: na 
ciele arcybpa, oprócz ran od trzech kul, znaleziono jeszcze ólady pchni^c 
bagnetem w biodrach; pogrzeb odbyl síq 7 Gzerw. Szczególy jego uvíq- 
zienia i ámierci ob. A. Eastoul, L^Eglise de Paris sous la commone, 
Paris 1871. D. napisal: Les Femmes de la Bióle^ prinoipaux fragmsnts 
ďune histoire du peuple de Dieu, 1846 — 49; nouv, ed, 1858, 2 v. in 8 
z 88 rycinami; Jerusalem et la 2'erre saitUe^ notes de voyage^ 1852 
(bezimiennie); nouv, ed. Í86d; SainUThomas Beeket, arehev. de Cantorhery^ 
sa vie et ses lettreSy ďapres Vouwage anglais du Eev. /. Á. OUes^ Paris 
1860, 2 V. in 12; 2-e ed. ib. Pobudk^ do tej pracy wzi%t D. z Augu- 
styna Tbierry, ktory w osobie á. Tomasza upatrywat odwieczny anta- 
gonizm Saksonów i Normandów. D. odpart to twierdzenie, wykazawszy 
wspótczesnemi doknmentami normandzki ród Beketów, i te éwi^ty ten 
ponióst ámieró nie z tytnlu mniemanej swej saksoúskiej narodoiroáci, 
a z powodtt obrony praw Koáciola. Inne dzieta D'a s^: /Sainte Clotilde 
reine de France^ ib. 1865; Les saintes femnies fragmente ďune htst, dé 
tEglise^YHXl^ 1850; 2-6 ed. ib. 1858; Statístique religieuse du diocise 
de Paris, 1856. Oprócz tych i innych .drobniejszych pism, przeložyt 
z greckíego i wydat: Oeuvres de St Dénys VAréopagite^ Paris 1844, ze 
wst^pem, gdzie rozbiera kwestj§ aatentycznoáci tychže dziet; z laciii. To- 
masza a Kempis, De Vlnútaíúm de Jésus Christ (1862); wydat tež Affre'a 
JVatKe de ťadmimstration des paroisscs^ 7-e wyd.; byt wreszcie wspótpra- 
cownikiem pism: Momteur CatheL i Correspondant. N. 

DarjUSZ, hebr. Darjawesz, gr. lapsloq^ nazwisko królów medyjskich 
i perskich; wi$cej ono zdiye si§ oznaczaé tytul, luh przydomek, aniželi 
byé imieniem wtasném. Wedtug Herodota (Histor. VI 98) znaczy zwy- 
ci§zc§, poskroroiciela, žp^sínjc, albo wtadcQ {Herbelot^ Biblioth. orient, art. 
Dara). Na pomnikach klinowych brzmi ono Darayawus. Aczkolwiek a hi- 
storyków pierwszy to imi^ nosi syn Hystaspesa (ob. nastup, art.), jednak- 
že domyálaó síq naležy, že i dawniejsi je nosili, bo ztote pieni^dze per- 
skie daryJeami nazywane (I Par. 29, 7. wartoáci przeszto 4 talarów), 
8% dawniejsze od Darjusza Hystaspesowego, znané autorowi ksi^g Para- 



Darjuiz. 71 

lípomena i Ezdraszowycfa. Suidas (Lesic) i inni pisarze dawniejsi (ap. 
HmgsUnberg^ Authentíe d. Daniel, b. 51) podají, Ze Aapeixoí' nie naležy 
wywodzié od D'a, ojca Kserksesowego, lecz od jakiegoá innego dawniejaze- 
go króla.— I. Wielkie tež jest prawdopodobieústwo, že król Medów, na* 
zjwaoy przez Ksenofonta Cyaxaresem (11), nosit drugie imiQ Darjusz 
(Gf. Vitringa^ Obserratt. sacr. II s. .308). Že zaó rzeczywiácie Darjasz, 
o którym wspomina Daniel (5, 31. 9, i. ii, i), jest Cyaxaresem II, po- 
kaziy^ to nastupujíce okolicznosci: Darjosza tego Daniel nazywa wyražnie 
Medem, synem Asswera, czyli Astjagesa (9, i. is, 65), panuj^cym nad 
Hedami i Persami (6, 12); czyni go nast^pc% Baltazara, ostatniego króla 
Babilonu (5, 30. 31), a poprzednikiem Gyrusa (6, 28. 13, 65); tego 
ostatniego nazywa Persem (ib.), lub králem Persów (10, i); opowiada 
iTTeszcie, že Daijasz, zaraz po zdobycia Babilonji, podzielit królestwo mi§* 
^ 120 satrapów (6, i). Wszystkie te okolicznoéci nie mog% koma in- 
němu odpowiadaó, tylko Cyaxaresowi II, bo Cyaxares byi synem Astja- 
gesa (cf. Asswems, Ester); on byi ostatnim królem ze szczepu Medów, 
pannj^cym nad Medami i Persami, za niego Cyrus zdobyt Babilon i na tron 
babiloúski go zaprosil; Cyaxares podzieiit zdobyty kxs^ na prowincje i po- 
wierzyř je swym namiestnikom (Xenophon. Cyropaed. 1. 8 c. 6 n. l..); 
nast§pc§ jego byi Cyrus, od którego datuje si^ przewaga nie Medów, lecz 
Persów. Wprawdzie o tym Gyaxaresie nie wspomina Herodot, ani inni 
Jiistorycy, lecz dokJadnie opisuje jego panowanie Ksenofont (Cyropaedia). 
Ktoby žatém na podstawie Herodota i innych chciat zaprzeczaó istnienin 
Cyaxaresa II, przeciw ternu možemy postawió nietylko powagg Daniela, 
lecz tež Ksenofonta, który w tej materji jeáli nie na wigksz%, to przy- 
D^mniej na równ% z Herodotem wiarQ zas^uguje (Cf. Cyrus). Daniel nad- 
to w zgodzie zostige z autorem ksi§gi Ester (ob.), gdzie Astjages równiež 
nazywa ú% Asswerem, jak u Daniela (9, i) ojciec Darjusza Méda, czyli 
Cyaxaresa II. Historycy áwieccy, migdzy nimi nawet Lenormant (i/a- 
nud de Vhht, anc, de V orienty 1869 t. IL s. 243), polegaj^c zbytecznie 
na Herodocie (ten po Astjagesie bezpošrednio wprowadza Cyrusa), odrzu- 
c^4 áwiadectwo Ksenofonta (ten mi§dzy Astjagesem i Cyrusem kladzie 
Cyaxaresa II), nie chc% przyznač istnienia Cyaxaresowi II przed Cyrusem 
i atrzymi^%, že Darjusz Danielów (my go uwažamy za Cyaxaresa II) byt 
tylko namiestnikiem Cyrusa w Babilonie, i z tego powodu tytulowany 
jest przez proroka królem. Lecz przeciw temu przypuszczeniu mówi% nie- 
tylko przytoczone przez nas dowody (cf. Cyrus), lecz takže proroctwo 
Dan. 11, 2. Mówi tam Daniel, že po Darjuszu Medzie b§dzie jeszcze 
,.w Persji" trzech królów, a czwarty, gdy si§ wzbogaci, pobudzi wszyst- 
kich przeciw królestwu. greckiemu. Jeáli tedy Cyaxares II nie istnia), 
proroctwo powyžsze byioby wyrzeczone za panowania Cyrusa, a w takím 
razie nie sprawdza si§, bo lym po Cyrusie byt Kambyzes (od r. 529), 
Sgim DarJQSz syn Hystaspesa (od &2i), 3cim Kserkses, slawny ze swych 
^ypraw przeciw Grecji. Tymczasem sJawnym wojownikiem przeciw Gre- 
l^om winien hjt czwarty król perski, nie trzeci,. i czwartym jest rzeczy- 
viscie Kserkses tylko wtedy, gdy przed Cyrusem pomieácimy Ksenofontowe- 
SO Cyaxaresa II. Charakter zreszt^i Danielowego Darjusza zupelnie síq 
^Nza z obrazem Cyaxaresa II u Ksenofonta (ob. wyžej str. 4 7). Jeszcze 
^niej Darjusz Daniela može byó uwažany za Darjusza Hystaspesowego, 
: 1) Dan. 6, 28 kladzie Cyrusa po swym Darjuszu, syn zaá Hystas- 



74 Daiib. 

zania jego b% napisane podhig zásad Kanta (Ptedigten nocft kantUchen 
GrundšdUenj 1794^; katechetyka podhig zásad szellingowskiej filozoQi 
tožsanoáci {Lehrbuch der KaUchetík^ Heidelb. iSOi). Prelekcje jego teol. 
i filozoficzne wydat po ámierci autora Marhemeeke i DiUenberger^ Berl. 

1834 — 44, 7 t. 

Daumer Jerzy Fryderyk, nr. 6 Marca 1800 w Norymberdze, 
z protestanckich rodziców, oczyl síq w tamtejszém gimoaagam, r. 1817 
w Erlaogen nczyl ú% teologji i czas jakiá, za wpiywem Kanne'go i Scbu- 
berťa, holdowal pietyzmowi, snacha) nastQpnie íilozoQi Szellinga, a skla- 
lUaj^c 6ÍQ ku racjonalizmowi, porzudl teologjQ, ztožyt w Monachium egza- 
men filologiczoy, zostat profesorem gimn. w Norymberdze, 1827 ziožyl 
swój nrz%d z powodu cierpienia oczów, oženil síq 1834, žyl jednak wzu- 
pelném prawie odosobnieniu, przenióst si§ póžniej do Frankfurtu nad Me- 
nem i do Kronthal w Taunus, gdzie rok 1857 przežy) prawie jak pu- 
stelnik; zmienil wówczas swoje przekonania, 1858 r. wrócil w Moguncji 
na lono Koáciola i odt^d žyje w WOrzburgu. W polemice, prowadzonej 
z protestanckimi teologami jeszcze przed nawróceniem, zaszedl tak dale- 
ko, že go uwažaé chciano za stanowczego wroga chrys^anizmu, jakkol- 
wiek wlaáciwie nie byl on nigdy ateuszem, ani materjalist§, lecz marzyl 
o založeniu nowej religji, z której jednak nie wyl^czal wszelki^ treáci po- 
zytywnej. Jako poeta zjednal sobie wielu wielbicieli wolném naáladowni- 
ctwem poezji perskiej (Hafiza). Od czasu nawrócenia wydal szereg pism 
apologetycznej treáci, d%ž%cycli szcz^lniej do wykazywania zgodnoéci 
wiary z nank§. Niektóre prače swoje wydawal pod pseudonimem Amo' 
deusza OUokar^a i Euzebiusza EmmeraiCa, Z pism jego wyliczamy: Ueber 
den Oang ti. die Fortschritte unaerer geMgen CuUur aeii der Reformation^ 
Kúrnb. 1826; UrgeschrichU des Menschengeistes^ Berl. IS27 ; Mittheilungeti 
uber Kašpar Hauaer^ NQrnb. 1832; Entdeckung eines ComploUs toider Rě" 
Itgion ti. Chrieteiiihum^ ib, 183 7; Die Glorie d. heil. Jungfrau Maria (le- 
gendy i poeaýe), ib. 184i; DieStimme der Wahrheit in den religiósen u, 
canfesěionellen Eúmp/en der Gegenwart, ib, 1845; Die Oeheimnisae d. chriatí. 
AUerihuma^ ib. 184 7 2 t. (nieskoáczone); EnthůUungen úb. K. Hauaei'^ 
Frankf. 1859; Die drei/ache Krone Róma, MUnst. 1859; Marianiache Le* 
genden (poezjc), ib. 1859; Meine Converaion^ Mainz 1859; Áua der Man- 
aarde^ ib. 1860 — 62, 6 zesz.; SchiUer u. aein VerháUniaa zu den polit, u. 
religiósen Fragen d, Gegenwirt, ib. 1862; Schone SeeUn (legendy i noweile), 
ib. 1862; Blumen ti. Fruchte aua dem Garten chriatíicher WeUanachauung^ 
ib. 1863; Daa Chriatenthttm u, aeine Urheber ^ ib. 1864; Chriatbie Mirabi- 
lia u, Joaeph v. Copertíno ala Vorlau/er einer neuen kůnfUgen Menachengať 
tungy Paderb. 1864; Der 2 od dea Leibea kein Tod der Seele^ Dresd. 1865; 
Daa Geiaterreichy ib. 186 7, jest to pocz^tek zamierzonego obszemiejszego 
2 tomowego dziela: Der Myatagog, zbioru rozpraw i faktów, tycz%cych síq 
wyjaánienia tajemnicy ludzkioj istoty i pozagrobowego bytu. Prócz 
tc^o napisal wiele artykulów, w róžnych czasopismach níemieckicb. Ob. 
Roaenthaly Conyertitenbilder, 1866 t. I s. 923 — 956. N. 

Daures (czyt. Dor) Ludwik, ur. w Milhan, departam. Aveyron, 
r. 1665 z rodziców kalwioistów, wycbowanie odebral staranne, ukoúczyt 
wyžsz§ prote8tanck% szkol§ w Montpellier, potem zostal katolikiem i wst%- 
pil do dominikanów przed r. 1698; f lO M^ja 17 28 r. wParyta,tam- 
2e žaložyl zaklad éw. Walerji, dla niewiast porzucaj^cych nierz%dne žycie. 



75 

ZtUftd ten Inritnil pnez mkk XVm, nigwi^ stamden panaj Eftěve 
(t 10 Sieqi. 1766, iiM(i|c lat 78), ao«tawal pod n^den áóstr, niezwi^a* 
Bjcfc tadnemi flalMmiJ. D. zostawil pitmo polemicsne p. t. VÉ^fke prote- 
gUtrnU důbrmU par eUe-meme^ au les ealvinistes ramenáš par Uars mcuU 
prmeipes a Im verítable fojf^ Paris 1689. Ob. Sássj Die •GonTertiten^ 
Vm 885... X W. K. 

Dait {DautK^ Jan Maktymiljan, nr. w Niderrhodeoy w drngiej 
pókmle XYII w., wjchowany w ioteraníCTiie, nczjrl »§ szawctwa, odbyl 
wQdrówk^ do FiankÁirta nad Menem. SknUriem czytania Písma áw., onz 
misljcznych k9i%2ek, bez naležjtego przygotowania naokowego do ich no- 
wMwAinU^ awaial 8i§ za natchnionego. Pol%czyl wyobraženia míQenary- 
itóv, z pewnym rodzajem marzjcielskiego spirítnalizma, ni^rzyjaznego 
vBDdkieain spoteczeástwu retigijnemo. Glównym przedmiotem jego nie- 
aawijcí bylo dnehowieástwo laterskie, za oo wypgdzony z FrankfiirUi, 
adat 9i§ do Niderlandów, potem do Schwarzeoan w ksi^wie Wittgenstein, 
2t%d znikn^l níewiadomo gdzie. D. ntrzjrmywat stosnnki z innymi spót- 
esesnymi sobie fsnatykami, jak s pemkarzem Tennhardióm, mieszkaj^cym 
w Xoiymberdze. R. 1710 wydat w niemíeckim jazyku broaznrk^, zlotonil 
z 11 arkoszy, p. t.: 2V^y tqdu Boga groiqctgo cesarstwu Bzgnuláemu; 
r. 1711 wydal drogf ksi%ieczk^ p. t.: Boskie uwagi o ehrzekýatiach Ať- 
pokryiaek i faUtywie poboht^eh^ ezyli pietjféíaeh (obie bez miejsca draku). 
ffsŤyf*^^ te chciwie byly czytane przez widn protestantów angielskicb 
i BMOiíeckicb. D. naáladowal styl dawnycb proroków i wyobražal sobk, 
že na kh dacba, gdy w rzeczy samej byl tylko zdoloym |H)dobač sie 
pneš jakíá czas lodowi, ciekawema zawsze przyszloáci, a nadto spragnio- 
BflBB iywsaego pokanna dnchowego, niž byl pokann, jakim go kaimil 
ndiy lateranizm. Gf Walch^ ReligioDstreJtígkeiten in der Intherischen 
Kirdbe, 3 cz. p. 750, 5 cz. p. 1029; A. S. Búrger^ Exerctt. de snto- 
ribos £znat., lips. 1750. (Haas.), 

llailrí§Bae, pod tém nazwiskiem waja swego, kanonika tolozaňskie- 
go, ZIISD4 jest panna Orliae^ aotorka lieznycb, z wiettdm talentem písanycb 
žyóorysáw šwi^ych. Nazwtsko to kladla na swoich dzielach w myáli pe- 
wnego rodz^jn ekspisgi dla pami^d swego wnja, który odznaczal síq jako 
.!arliwy jansenista. Przez wiele lat derpiala na ni«ileczon%, a bardzo bo* 
lcs&% choroby, nadto zaniewidzíala oa jedno oko, wszakže podtrzymywaoa 
wyioko religíjnym dnchem, nmiala atrzymač pokoj dncha i wytrwale pra- 
cowala do konca žycía, dla przedwdziaJania plodom literatory roq>Q8tnej. 
Um. 15 List. 1864. Napisjďa: Hist. de S, Francois Xauier, aecompagnee 
dk momveaux docmments et ďun rappcri du R, P. ďArtUa sur Vkat aduel 
de la ekapdle de Xavier^ Paris 1857, 3 ▼. in-12; to samo w skrócenia 
p. t. Vie de S, Fran^is Xao.^ ib. 1865; Hist. de S. Ijnace de Logola^ 
ib. 1859, 2 ▼. in-12; 2e éd. 1865; to samo w skrócenia p. t. Vie de 
S. Jípi. Xoy., ib. 1861; SaifOe Je^nme FroRr^aise de Chwnialj ib. 1858; 
Vie du B, P. element Oatkary méssúm. de Madagascar^ moří en odeur de 
smwtetá á PiU de Béimúm 23 Mai i86$^ ib. 1865; BUmehe de CastOU^ 
mme ane áifirwAiefMM par le B. P. Tk. BaOsbonne, 1861; Mstoire de 
ta eompagme de Jéms^ 1863 2 ▼. in-12; Hat. du B, Pierre CIaoer 
(ób.y; Hist. du S, Franqois ďAssiee, 1861; Hist. du S. Fran^ de 
BtfTgia^ 1868. 



76 ObMí Prorok. 

Dawid, AoepCS i áa6(5, prorok i król žydowski, ok. roku 
1040 — 1000 przed Gfar., syn Jesse^go (ob.), z pokolenia Jady fí Reg. 
16, 3... 17, 12. Rath, 4, 17...), ur. w Betleem (ob.). W mlodoáci pa- 
sát trzody ojca swego i jnž wtedy dař dowody niepospolitej zrQcznoéci, 
odwagi i 8])y, gdy Iwy i niedžwiedzie, napastuj%ce trzody, dtisiř i rozdaíe- 
rat (I Reg. 17, 84—35). Byř tež biegíytn w mazyce (I Reg. 16, if...J 
i poezji, jak tego dowodzi| jego pieáni (ob. Psalmy). Po odrzucenia Saa- 
la, D. z rozkazu Božego namaszczouy zosta? potajemnie na króla prsez 
proroka Samaela (I Reg, 16, i...). Wkrótce potéui wzi^ty byt na dwór 
Saula (ob.) i przez niego giermkiem raianowany (ib. 16, 21), lecz zdiye 
sí§, že oprócz rozrywania króta mozyk^, innycli obowi^zków na dworze 
królewskim uie peloil, a nawet, gdy Saul byl zdrów, D. wracal nazad 
do zajgc w domu ojca swego (cf. ib. 17, 12...), tak iž król prawio go 
nie znal (cf. ib. 17, as). W czasie gdy 1)., po powrocie z dworu kró- 
lewskiego, przebywař w domu, wypadřa wojna z Filistynami. tíracia jego 
udali si^ na nÍ2|; on zas nosil im žywnosč i przy tej sposobnoáci cioka- 
wie przypatrywal sig obozowi i obrotora wojennym (ib. 17, 17 — 20. 28). 
Filistynowie mieli w swym obozie olbrzyma, imienieni Goliatha: zaufaní. 
'/Q nikt go pokonaé nie mo:te, wyzywali, aby kto z Izraelitów vyštípit 
z nim do pojedyuku; los obudwóch obozów miat od tego pojedyuku za* 
ležeé. Pi-zez 40 dni (ib. 17, 16) napróžno Goliath powtarzal swoje wy- 
zwanie i szyderstwa przeciw Izraelitom: pomimo hojných obietnic ze 8tro- 
ny króla (ib. 17, 25), nikt do pojedynku wyst^pié nie chciat. D. ošwiad- 
ťzyl 8i§ gotowym do walki: ubraný zostal w zbroj§, lecz žo ta mu prze- 
szkadzala do swobodnych ruchów, zrzu<;il j^, a w zwyklém pasterakíém 
ubraniu, z proc^, zamiast or§ža, przyst^pil do Filistyna i kamykieni 
z procy wyrzuconym trafiř w czoío tak, iž Filistyu padř na ziemig, po- 
czém wlasnym jego mieczem odcizí mu glow^. Na ten widok Filistyno- 
wie uciekli, a Izraelici stali síq panarai ich oboza (ib. r. 17). D. odt4d 
stale do dworzan kťólewskich zaliczony (ib. 18, 2), otrzymat dowództwo 
nad oddzíalem wojska (ib. i8, 6) i zawarl écisla przyjaiň z Jonatb^, sy- 
nem Saulowym; na znak tej przyjažni Jonatba podarowal mu cale swoje 
odzienie, zbroje i pas (ib. i8, 4). Wkrótce jednak, gdy spostrzegl Saul, 
že D. jest przedmiotem czci w narodzie, przez zazdroáó chcial go oszcze- 
pem pozbawió xycia (ib. 18, 6 — 10), a gdy D. szcz^šliwie ciosu uniknut, 
Saul, pod pozorem promocji na wyžszy w službie wojennej stopieá, odda- 
li! go od dworu swego (ib. 18, 12. 18), i žeby zacb^ció do naraženia 
žycia Vf walkach z Filistynami, przyrzekř oddaó mu r§k§ córki swojej 
Merob. Lecz gdy przyszedř termin do spelnienia obietnicy, Saul córko 
oddal komu innemu za žon§, Dawidowi zaš przyrzekl drug% córk^ (Mi- 
chol), z warunkiem, že mu przynicsie loo odrzezków fílistyáskich. D. 
przyniósl ich 200, a Saul, labo niech§tnie, przyj^l go za ziQcia; gaiewu 
jednak przeciw niemu z serca nie zrzacil (ib. 18, 14..), owszém, nawet 
Jonacie i dworzanom swoim polecil zabié D*a (ib. 19, i). Ostnežony 
o tém przez Jonat§, D. schronit bíq i nie wróci^ na dwór królewéki, a2 
Saul, na iustancje tegož Jonaty, przysl%gl, že nic zlego zi^ciowi nie ucsy- 
ui (I Reg, 19, 6). Wkrótce jednak Saul zlámal przysi^g^: i*zacit w D'a 
oszczepem, a gdy ten í tym rázem ciosu unikají, kázal otoczyó dom jógo, 
porwač przy wyjáciu i zabié. Z 'domu ulatwila D*owi ucieczkQ ^oaa 
Michol (ib.). D. z pocz^tku schronit bíq do Samuela, ale gdy i t« bí« 



Dawíd Prtrtk. 77 

widxml 99 bezpjecsojm, prsez Nobe (ob. Achimelech) adal sio do ziemi 
iHsijúakieý Tan, aby nie atracié ijrcia, ndawaó mnsiat szaieňstwo 
i czempr^dzej ucbodzié (I Rcg. 21, i...). Wrócil przeto do ziemi judz- 
idej i przez czas jakiá ukrjrwat s\§ w jaskiai w OdoUam (pokol. Jndj). 
Tu przjrtaczjla 8i§ do niego rndzina, przeiladowana przez Sauia i okolo 
4do ocbotników, ladd po wi^kszej cz§éci bíednjdiy przez wierzycieli oci- 
•kanjch, z któr}'ini przoszedt do zieBii Moabitów. KodzioQ swoj^ powie* 
rzjwszjr opiece króla Moabitów, sam, z orszakiem swoiro, za rad% pro* 
roáca Gada, wrócil do ziemi Joda, gdzie si^ dowiedzial o smutným Josie 
arrykaplaoa Acfaimelecha (ob.) i przyj§l syna jego Abiatbara pod swoj% 
^•piek^ (I K^. 2 2). Tym sposobem mial za sob^ prawego arcykaplana* 
We wtasném jednak pokolenin ci^gle z roiejsca na miejsce tulac si^ mo* 
5^1 -pTzed šcigaj^cym go Saulem, zdradzony nawet przez. ty cli, któryin 
éobrze czynil (I Keg. 23, l... 26, i... ; dwa rázy byl tak blízko swego 
^.ieprzyjaciela. Ze mógt go zabié, lecz przebaczat mn i dalej ncbodzil, nie 
cbc^c podnosič r§ki „na pomazaúca paáskiego** (ib. 24, i... 26, i...). 
Z ziemi jadzkíej pneniósl si§ do Achisa, króla Getli, w ziemi fiiistyii- 
•kiej i od niego otrzymal na mieszkanie míasto Siceieg. Acliis tak po- 
iibif D*a, že ndaj^c si§ na wojn§ przeciw Saalowi, wzi^l gn z sob<|, 
ftraž swej osoby powierzyt i tylko na ž%da:iie satrapów oddálil (ib. 27, 
:.. 29, l..). Wróciwszy do Siceieg, zastal D. to miasto przez Araaiecy* 
XjW zrabovane i spalone, lad naú obnrzony i do okamieuowania gotowy; 
'Je zrazeny tém jednak, puscil sig w pogon za Amalecytaroi i tapy ode- 
bral ^^íb. 30, 1...), Wkrótce, po powrocie z tej wycieczki, dowiedzial 
i.^ o imierci Saala (11 Keg. i, i..), wrócil przeto do Hebron. Tu przez 
«afflo pokolenie Judy królem ogtoszony zostal (ok. r. 1040), gdyž innr, 
rr^J4C za sob% Abnera, dowodc§ wojsk, wyniosty na tron Izbozeta, syna 
^tolowego; a lubo, po 2-letniej wojnie domovvej (II K. 3, i...;, Izbozet 
z -.stal przez Abnera opuszczony i przez wlasnych stronnikow zabity, 
ednak^ D. dopiero w 5 lat. póžniej mógl obj%c rz§dy calego krajů (ib. 
u, 3j. Przez te 7 lat 8tolic§ swoj^ mial w Hebron (III Reg. 2, ii. 
I Par. 29, 2 7); utrwaliwszy síq zaš na tronie, wspólnemi wszystkich po- 
Á>leá silami zdoby 1 Jerozolim§, uczynil j^ stolic% królestwa (II Keg. 5, 
: — 11) i przeprowadzil do niej Ark§ (ob.) prz^-mierza (ib. 6, i...). Przez 
'.ast^pne 33 lata panowanie jego plynulo szcz^sliwie: poskromiwszy bo- 
%iem Filistynów (jb. 5, 17 — 26. 8, i), Moabitów, Syryjczyków, Idnmej* 
'zyków, Ammonitów (ib. 8, 2 — 14. cf. I Par. 18, 12), nietylko zape- 
vnjl sobie trwaly pokoj od nieprzyjaciól, ale tež i granice swego króle- 
stwa za Damaszek až do Eufratu rozszerzyl (cf. Psal. 59, 2. cf. II R. 
:'j, 7... I Par. 18, 1..); ustanowil porz§dek co do služby kaplanówile* 
«itów (ob. Kaplaňstwo), uorganizowal dwór królewski i wojsko (II Eeg. 
^, 16. 18. I Par. 18, 17...). D. byl pobožným: sprawy swoje staral 
ti^ prowadzič zgodnie z woI% Bož% (I Reg. 30, 7... 23, lO. II R. 2, 
1. 6, 18. 19. 23). z tego powodu nazywany jest m^m wedlug serca 
Bož^o (Act. 13, 22. I Reg. 13, 14. Psal. 88, 21). Zamierzyl wysta- 
wic wspanial^ šwi^tyni^, lecz že w wielu wojnach krew przeiewal, przeto 
Bóg cbcial, aby jego nast^pca, którego panowanie mialo byó spokojné, 
xamíar ten do skutku przyprowadzil (II R. 7, i... I Par. 17, l. 28, 3); 
D. zai przygotowal potrzebne materjaJy (I Par. 22, i...). Z pokor% 
wszystlde przeciwnoád (II R. 15, 26,16, 7^10). Wyžej widzieli- 



78 Dawid Prorok. 

émj^ jak wspaniařomyáiaie po8t%pU z Saalem, gdy mial sposobnoáč 
Qwoloió síq od jego pneáladowania; ta jeszcze kilka rysów nadkiej na 
owe czasj wspanialomyálnošci przytaczamy. Nie zachowywat on nsgmnic||- 
8zej iirazy do Saula, owsEém, gdy umar} Saul, szczerze go talowal, utožyl 
pieáň na jego czeáó i tQ kázal épiewač ladowi (II Reg. i, i. 17..), po* 
mimo že inne pokolenia zostawaly przy Izbozecie, synu Saulowym. Po- 
chleben, który przyszedl 8i§ pochwalió, že zabil Saula, šmierci§ ukaral 
(II R. 1 , 1 ..). Przyciiniony potrzeb%, nie wydzieral wspólziomkom swoim 
žywnoáci dla siebie i 8wego orszaku, lecz pokornie prosil (I Reg. 25, 
1 — 10), a tych, którzy go wspierali, gdy przyszedl do roig^tku, zaraz 
wynagrodzil (i^. 80, 26 — Si). Gf. Mifibozet. Ze wspanialomyálnoáci^ 
l^ezyl sprawiedliwoáé (cf.Joab. Semei). Pomimo áwietnoéci panowania, 
domowe žycie D*a bylo pelne utrapieá, które Písmo áw. przedstawia jako 
karQ za cudzolóztwo z Betsabe%, i zabójstwo Uijasza (ob.). Strofowany 
o to przez Natana, žalowal D. za swój grzecb, lecz kára Boža ácigata 
go przez cale žycie. Syn z tego cudzolóztwa pocz^ty umarl (II R. 12, 
15.); ulubiony syn pierworodny Amnon. za zgwalcenie przyrodniej siostry 
polegl z r§ki Absalona (ob.); žony królewskie na temže miejscu, z któ- 
rego D. pož%dliwemi oczyraa ujrzal Betsabe§ (II R. ii, 2), przez Absa- 
lona zgwalcone zostaly (ib. 12, ii. 16, 2i — 23). — Tenže Absalon po* 
dniósl bunt, a lubo ojciec trou odzyskal, jednakže zwyci§ztwo gorzko 
oplakiwal, bo syn, którego od ámierci pragn^l uchronié, smutnie polegl 
(ib. 18, 83). W ostatním roku D*a zacz^l si§gaó po tron Adonjasz (ob.). 
Oprócz domowych nieszczQŠó, z winy D a spadla klQska publiczna za to, 
že kázal uczynió popis ludnoáci (II Reg. 24, i...); nawet darony Joab 
byl ternu przeciwnym, zk%d wnosič naležy, že D. kázal uczynió ten po- 
pis nie z potrzeby (cf. ib. 24, 4), lecz dla dogodzenia miloáci wlasnej, 
lub z innych ambitnych zamiarów (cf. S. Oregor, M, Moral. 1. 2*5 c. 15; 
S. Ambroa, Apolog. pro Dav. ad Theodos. c. 7). Um. w 70 roku žy- 
cia, a w 40 paaowania (II R. 5, 4. 5. III R. 2, u. I Par. 29, 27), 
wyznaczywszy nast$pc% syna swego Salomona (ob.). Dzieje jego pano* 
wania opisy wali prorocy: Samuel, Natan i Gad (I Par. 29, 29. Cf. Kró« 
iewskie ksi§gl, Paralipomena). Z pism D*a pozostaly Psalmy (ob.). 6rób 
jego byl w Jerozolimie jeszcze za czasów Chrystusa (Act. 2, 29); nawet 
póžniej áw. Hieronim {epUt, 46 ad Faul, et Eustoch.) modlil 8i§ przy nim. 
Pami%tka D'a drog% b^dzie dla chrzeécjan nietylko z powodu, iž on wy- 
braný zostal, aby byl przodkiem Ghrystusowym, lecz takže, iž byl figury 
Chrystusa (cf. Mat. 22, 42. Mař. 12, 85. Luc. 21, 4i), zwlaszcza 
w swycli utrapieniach. Psalmy przeto, w których opiewaj^ si§ utrapienia 
D*a, 8) przepowiedtti% tego, co Chrystus mial wycíerpieó (Cf. Cedron); 
podobnie jak éwietne i spokojné pauowanie Salomona (ob.) jest figury 
chwaly, któr^ Chrystus po M§ce swojej otrzymal (Cf. H. Gddhagen^ In- 
trod. in S. Ser. V. T. II 244 — 24 6). Martyrologium Rom. wspomina 
B*a pod d. 29 6r. Oorsz^ si§ z D'a racjonaliáci. Zarzucig%: 1) z 1 Reg. 
28, 1. 2. gdzie D. cb§tnie zgadza síq pójáó z Achisem na wojn^ prze* 
cíw Izraelitom; ježeli (mówi%) D. szczerze to czyni, jest zdrajc^ przeciw 
Bogu i swemu kngowi; ježeli nieszczerze, tedy jest klamc^. 2) I), byf 
okrutnym barbarzyúc§, jak to pokazuje wojna z Ammonitami (II Beg. 
B, 1. 2. 12, 81); 8) cudzoložnikiem i zabójc) (cf. Urjasz). Przeciw 
tym zarzutom odpowiadamy z áw. Augustynem {cont, Fauit. 1. 21 c. 41): 



DmiM Prtrok.— DmrM z Řmpkwt^ 79 

.ScripCans atcns non iHMiiniiiiii peecaU defendimof* (bromaij Piana 4w. 
lie gneeháw Indxkich), i s áw. Amhroijm (Apolog. pro Dit. b. C8): 
,Dt mfld hominem flÍBe prolsi>sioiie defíeti" (pokit bií adowiaka bet 
iptdko gneeliowego). Co do i) Bíe wiadomo, co D. sobie postaaowih 
pnwdopodobBÍe ca^ qnraw^ zlo^yl w r^ee Bože, spodzfewiýfe si^, le 
Bóf mB seAe spoaobnoáč do wyjáda t tego poloteoia; jakož tak ii( 
stalo. Co do 9) X IBeg. ii, a. i a Asiosa (i, 3) widaé, že AmmoBÍci 
rówaiež oknitBie post^powafi z IzraelHami do BÍewcrfi zabranyBú (Gf. G. 
Bwr^ Ámos, a. 248; /. A. Danzii^ Dayídis ia Ammooitaa derietoa aiití- 
ftíŘ enidelitaa, Jesa 1710; SaaUehau^ Moaai. Beeht a. €76). Co do 
3) D. BBÍewÍBBié ai§ BÍe da, lecz ci^k) za to czynit pokuty, áw. Am* 
broty Biówi (Apol. dt): Pteeaoit Dmride$^ quod 9ÓUnt rege$^ $ed 
fcoáientíam geuit^ M^ ingenmit^ quod non soleni rtget, Piamo áw., je- 
jeielí wyatawia grzeehj Ifldzi áwí^jcb, czyBÍ to me dla naáladowania icb, 
lecc a) abyamj Biieli dowód prawdomównoád pisarzjr iw., h) abyámj aami 
o swQ doakoBatoád wyaoko nie trzymali, lecz obawiali aÍQ zawaze Bpadka. 
O stoaoBkB D'a z Abiaag, SuBamitk^ (III Reg. l, i— >4), to tylko trze- 
bt mieé aa paaii^, že wieložeňstwo bylo w St T. dozwoloném i že, 
jak Abrahamowi obok Saiy wolno byřo mieč Agar§ (Gen. 16), tak D'wi 
AMsag^ obok žob dawniejazycb. Cf. Malžeňstwo n Žydów. Wytlnaia- 
czade ÍBBjefa maiejazycb U^ów D'a ob. Pineda^ De reb. Salomonia s. 
12—22. Stolberg^ Betrachtangea der heil. Scbríft, Hambarg 1821, II 
414... Cf. Danko (ob) I 284—273. Ddany (ob.). X W, K. 

DawM z Aagabarga, ar. aa pocz%tka XIII w. w Ratyaboaie 
ttf Aagaborga, byt aúatrzem aowicjaszów i profeaorem teologfi w kla- 
storze frandazkaaów w Ratyaboaie. R. 1243 aprawowal tež aame obo- 
«í|dd w Aagabarga, gdsie przebywal do áiaiercí, t. j. do I27i roka. 
O widkim wptywie wymowy Dawida swiadcai: jego alaway aczeň i to- 
warzfsz Buafliii Berthold (ob.) z Ratyaboay, tadziež jego wlaaae piama 
lad^kie, atawiaj%ce go w pierwazym rz^zie pisarzy XIII w. Mi^ tylko 
cz^ tydí dziet dot^d wydaao; wi^kaza cz§áé zaigdaje ai§ w r§kopiaBiach 
po róžayeh bibljotekach (Pfeifer^ Teatache Myatiker i. Lfdpz. 1845 
Vorrede Si. Jdeher^ Gelerbtea— Licxicoa). Píenraze wydaaie dziet D*a 
vyt^o w Aagabarga r. 1596, a przedrak w Bibliot. laax. PP., Goloafae 
Kia t Xm et Lagdaai t. XXV zawiera: l. Epištola fratm David de 
Anjvsia ad novňios Batisbonae de eormn reformatíone; 2. Formtda norí- 
tíonm de exterioris homims r^ormatíone; 3. F'ormula esieríoris hominir, 
4. De septem processihus reiigioei eum vita S, QtuUfardi. Dot^d jednak 
aie wíedziaao, ie D. napiaat wybome dziela niemieckie, które odazakat 
vydawca PfeifFer, jako to: Die sieben Vtrregtbi der Tugend; Spiegel d. 
Ingend; Christi Leben unser VorbSd; Die vier Fittigt geistíieher Betrach' 
tng; Von den A^uckamtag Oottes; Von der Erkenntms der Wakrheit; Be- 
traektmngen u. Qsbete. Dziela te a§ owocem czyatego i podnioalego nmy* 
sto, atyl leh Budowniezy, prten atodyczy, pokory i pobožnoád chrzeácjaú* 
dó^; literatara Bieiniecka málo laa dziet, któreby wyrównaly pi^kDoéei 
tjck pobožných traktatów. Oervinus (Literatorgeach. 2 wyd. II 118) 
aUwía je na féwai z kazaniami Bertolda, a Jakob Qrimm (Wieaer Jahrb. 
der Lít. 1825, 25 t.) awaža za arcydzielo Bertolda t^ cz^ jego kazaA, 
jaká wlaŠBie jeat pióra Dawida. Dwaj d m^žowie atanowi) pi^kn^ po- 
krewB^ sobie dadiem par^: Bertold podobny byl do pocliódni, cale ošwíe- 



SO Dawíd z Augatarga.— OwbL 

G«j)cej Niemcy^ Dawid, do lagodnc^o ptomieiúa, kryj^c^o w sobie cíchy 
leci gt^boki žar. (Sohrodl). 

Dawid z Diiiaoto, tak nazwany od miejfica swego urodzeoia (Di- 
Banto w Bretanji), nalcžy do najgloániejszych uczniów AUneryka albo 
Anialryka (ob.) karnoteáskiego. Pospolicie nazywano go fMxgister^ lecz 
uie wiadoino, czy kiedy studjowat w Paryžu teologJQ i fílozofj^ {Botday^ 
Uist. univ., Paris III 82). Nie mo^iDa takže stanowczo odpowiedzieó 
na pytanie, czy D. pozostawaí jeszcze prayžyciu w 1210 r., kiedy Kaoul 
z Nemoiirs wpadl na élnd uczniów Amalryka, tegož samego roku skaza- 
nych, rázem z ich przywódc^ jubilerem Wilbelmem de Arría, cz^éci^ na 
émieré przez spalenie na stosie, cz^ácif| na dožywotnie wj^zienie (oa sy- 
nodzie w Paryžu. Manai XXII 809 — 912; Rigordus^ de gěatU PhUippi 
Augusti Franciae regis ad an. 1209; Cacsarii Heisterbac. C^ronkon V 2if\ 
MarUne et Durand. The; nov, coMcd, IV 166). Przytocsony przez JVIar- 
tene dekiet wyžej wspomnianego synodu mówi.tylko o wydaniu i spále- 
nin pism (qoatemnli) Dawida z D. i wyznacjsa do tego termio; kto zas 
okáže síq winnym posiadania ich po oznaczonym ter.Dinie, owažanym b^- 
dzie za kacerza. Jedno z owych dziet miato tytu): De tomis h. e, de di- 
visioííibus {AlberU Magn, Saninia tbeol. t. I tract. IV qu. 20 roerabr. 
2). Pierwotnie bylo 000 napisane po iacinie, a nie po francuzku, jak 
ntrzymuje Jourdain. O uance D'a niektórych wskazówek udzieia Alber- 
tas Magnas w wy2ej przytoczoném miejscu, tudziež t. I tract. VI qu. 2 9 
art. 2 merobr. 2; tract. XVIII qu. 7 membr. 1 circa finem; t. II 
tract. 1 qu. 4 memb. 8, gdzic takže wspomina o Baldwioie, uczniu 
D a. Wzmiank^ o nim czyni áw. Tomasz z Akwinu: Comment, in Sent. 
II di5t« XVII qu. 1 ar. 1. Zt^d si^ okazuje, žo D. jeszcze dalej 
poszedl za pogariskimi fllozofami niž Aroalryk, gdyž powolywal si§ uie* 
tylko na Ar^-stotelesa, leče i na Aleksaudra (Fiutarch, Sympos. IJ 3), 
Parmenidesa, Demokryta, Lucjana, oraz Senek§. Z Tomasza z Akwinu 
i przyjaznego sto6unku« w jakim zostawali araalrycjanie z £rygeu% 
wnosič naložy, iž D. opiera) si§ takže na nauce Platona. 3fi^y D. 
a Ainalrykiem zachodzila róžnic^ tylko co do foiiny; gdyž Dawid na- 
lywat Hoga po prostu pkrwotnq maierjq^ z której wszystko pochodzí 
(w Observat. Halens. I 197 sqq. art De haeres. ex philo%'AnsU 
•cbolast. ortis). EngrU^ardi^ (Kirchengesch. Abhandl. <| 7) przytacza dziela 
o tyni przťdmíocie. Cf. Hurier^ Innocenz III; Hijtner^ llandb. der Gesch. 
der phil.; Hitler, Gesch. der cbrist. pbil.; Staudaimeitr^ Philos. des Chri- 

»tOnth. I 637, 638. (PoU), J, A. 

Dqbrowski Antoni, ur. 1769 we wsi Piszczowie na Wolyniu, 
w 16 roku žycia wst^pil do zákonu pijarów, w I800 przybyl do war- 
szawskiego kollegjura ua profesora fizyki i historji naturální, szcaególnie 
jednak prncowat nad matematyki|; r. 1 804 zostal czlookiem tow. warz. przy- 
jacióř nauk, r. I8O9 przy królu saskim a wielkira ksi§ciu warszawskiiu 
apclniaí obowivski wyjašniaj^cego króJowi trudniejsze miejsca w czytaniu 
dzieř polskicb, a przytém synowców jego uczyl po polská. Przy zakla- 
daniu uniwersytetu warszawsklego otrzymal katedry tmateroatyki. Pisma 
jego matemat ob. w Enc. Orgelbr. wi^kszej VI 85 1. Um. w Warszawie 
5 Marca 1825 r. 

Oeaní Marek Antoni, stawny kaznodzieja wloski, many pod 
imieniera o. Facyfika, ur. n Wrze. 17 75 w Urescia. W pigtnastyni 



81 

nkM tjm wat^píl do fimoankanów. Bjl imnajtkkm filosoQi i teoL 
t léAijeb éomMdk iwago akooii, a I602 r. roipofH> svoje JusDodzi^ 
rtwo v Fenwie. MuMto wloskie wypnKaly go dla uetrie: kolejno lui- 
i7«aí w Ftfmie, Wene^i, HecUolaiiie, FkureDCji i Rqrniie, a wsz^dzie 
jcajdb poiifikiiral wialbicielú Pius YIÍ, który Ukie atnchal je§^ ka- 
aoía, iai6 cbcial ma dač biakapstwo Zanta i Cdalonji, ale D. wyiiroeit 
Bt oá tQ godnoécL Col 28 List. 1H24 w Bresda. D. dinkowal nie- 
wiale swych kasaň, poaá^dij lOoreoii cefaqe aowa pogrzebowa po áraierd 
has TIL Z niederpliwošd^ oczekiwaao wjdania dziel o. PacjrSka, 
9k vjdane aie odpowiedzialy nadziejoiB nieco imesadzoDym; przyzoač na- 
kif« te slami jego kazoodziejaka oieco na tém ocieipiaLu Žywot jego 
■sfínl Gwmhara^ Bresda 1924. N. 

Dt Bacfcer (v. de Backer) Angastjn, or. w Antwerpji 1809 
r^ od ■ŤÍiHA4fi samitovany w stadjach bibljognficxnjrdu W 20 roknžy- 
dft áimalm tgfogmphki Paozera (Norimb^gae 1793 — 1803, 11 ▼. iii«4) 
luchac^ W^ i>7^ nsopelaieiiia bibQograQi pierwszego wiekn sctiiki dm- 
kmkió* Tjmfissinn r. 1835 wst^piwsxy do jemilów w Bzymie, pod> 
cm ita^iów teotogicaBDych w LoaTain, zamiar swój zwródl do bibQograQi 
tCfot xakoan, aby impeliiié SotweUa (ob.) BiUjoiekf pisarzáw jezukkkh. 
Pajteamsy sobie w tym cela do pomocy brata swego Aloizego (r6- 
wraetjcmit^), s nim zwiedzii bibQoteki belgijakie, bolenderskie, oiemie- 
ák^ mlijiikie, wloskie, sjcylijskie i hisEpaáskie. Owocem tych poszii- 
tíwaá byk> BibUotkĚjve des tcrivaina de la camp. de Jésus, I — VH serie^ 
lÁge I8a3 — 61, 7 T. in-8 lex« Jest to mýp^icjsza dot^ bibljogra- 
^ áúd pisanych nie^lko przez jezoitów, ale i o jesoitach, wraz z krót* 
teai aaiatkamf o aotorach i koUegíach jesaickidli. Oba antorowie, przy 
iwo c y o. Karola Sommerrogel (jeinity), opracowali nowe poprawne i iil<^ 

wfdaoíe tegoft dzietft: BíblitUiéqua des éorívains de la Con|Mh 

tft JéSUy o« NoticeS bíbiiographiqveS, i' de tata leš Qucragts p^ 
Utú paš ie membrte de la eompagme de Jéeu* depuis la foadatíon de 
^•rdrt jmšfiía uaš jomrsf 29 de$ apologite^ da cántroverses rdigieusee^ de 
< nli f CT títtérQtree et edentí/iqyes euedUee á lemre sujet. Par. August iu 
bt Baeher da la coaipagnie de Jésos, aTec coUaboratioii ď Alois De 
Becker eí de Charles Sommervogel de la mime compagme, — N<m^ 
9dU tditíom r^mdue et eotmdéraUemeat oaigmaiUe. Tome I, A— G; tome 
Q, H--Q, Liége, Lyon 1869—72, 2 voL f.; tom m na nkoňczenio* 
W koÉca torna I q»i8 žródel. Odbité ty}ko w 200 ^^mplarzach i nio 
■t w baadhi kaí^arskioi, jak objaánia notatka na odwrotncj stronie kar- 
9 tytabmcj* Na podstawie mniejszego wydania pod^emy w tej £acy* 
^lopedji wíadomoád o pisarzach do zákonu jezaiddego iialež%(7cb; 8% 
<■ oaí žehráni poizfdkiem alíábetycznym. I>zieto o. Brown'a (BiBljoUka 
pttzme aeegetemcji poUtíej Uwarzystwa Jezuemctgo pounfkszana dwoma 
<fedrtTt: z któfjch pierwezy zavriera poUde i ros^pskie tlomaezenia^ drw 
9^ ayrfwiii pisarzjf towarzgstwa Jeeusawego do inngeh assifstencji naUiq* 
^ « FoUee i Sosji. Ntqrieana tce Lwowie od r. í852 do íS66 przez 
<». Józefa Brown, prewmeji naprxód bialo-ruMej petém galicjpskiej ha* 
»tea. Prieklad z iadňskiego ksifdza Wiadffslawa Kiejnowskiego^ Poznaá, 
a Mcnbacka, 1882 ia ^^ str. 501) przez De Backerów zoatato calko- 
aioe wcíelone do tego wydania. Opis t^o dziela ob. w Prseglqdzie 

Mma<gkL T. IV. 6 



82 De Baeker.— Oeohuqis. 

KatoL 1873 r. n. 51. AagosiTn De B. wydíď jaBzoss: AnnaUi plantí" 
nknněě depms U fondation de Fimprimeriě pkmtímenne á Anoers^ jtuqu^Á 
la mort de Chr, Plantín (Í555--Í6S9)^ Broxelles 1865; J^MOt bibtiogra- 
phique tur le Uvre „De Imitatíone CkrkH^** ib. 1864. JC W. K. 

Debbora (hebr. Deb&ra — pszczola), wspótczesna z Barakiem (ob.), 
dla daru prorockiego takiej užjwala w ladzie izraelskim powagi, 2e do 
niej ze wszech stron sig zbiegano po rozs^enie sporów. S^dj odbywata 
pod palm^, mi^dzy Ráma i Betbel na górach Eřrahn. ÍjIsl w ezasach, 
kiedy Izraelici zostawali pod jarzmera Jabina, króla cbananejskiego. Z jej 
polecenia Barák zebra! 10,000 walecznych z pokoleň Zabulon i Neftali 
i z nimi stanul obozem na górze Tábor. O czém gdy síq dowiedziat 
betman wojsk Jabinowych, Sisara, przy potoka Cison zebra} swoje wojska 
i 900 wozów wojennych. Barák nderzyř na niego: to natarcié i przy 
tém može gwaUowna burza (jakiej domyálaó si§ káže těkat Jud. 4, 15. 
5, 20) sprawily ogromoy poploch w wojskn chananejskiém. Sisara sam, 
zeskoczywszy z wozu, scbronil 8i§ do namiotn Habera Cynejczyka, pod 
Cedes, w pokoleniu Neftali, jako do sprzymierzeúca swego. Jáhel (žona 
Habera), przyj§la go i zakryla plaszczem, a gdy Sisara nsn^l, Jáhel dre- 
wnianym gwoždziem, jakim si§ namioty do ziemi przytwierdzaji|, przebila 
skronie jego (Jud. 4, i...). Zwyci§ztwo to, przez slabé niewiasty nad 
nieprzyjacielem odniesione (gdyž i Barák nie chcial wojny prowadzió bez 
Debor>') zostalo upami^tnione pieáni^ Debory i Baráka, przecho- 
wan^ w Jud. r. 5. W pieáni tej D. i Barák wydiawiaj% pot§g9 Bož^; 
opisiy^, jaki i które pokolenia braly udzial w tej wojnie, i czyn JaheÚ. 
Starožytnóšč tej pieáni przyznaj% nawet przeciwnicy Bib^'i, jak C. F. 
Scknurrer^ Dissert. phil. crit., Gothae 1790 s. 8 7; G. H, fíoUmann^ 
Gomment. philol. in carmen Deborae, Lips. 1818, s. 7, 8; Gumpaeh^ 
Altest. Studien, cz§šé I Das Tríumpflied Deboras, s. 6, 7. Cf. S^dzlów 
k8i§ga Jáhel. X. W. K. 

Decanica. Tak dawniej nazywano domy aresztu i poprawy, prze- 
znaczone dla duchownych pokutnj^cych. Pochodzenie tej nazwy jest bar- 
dzo niepe\^ne, tém bardziej že cz§sto užywano na oznaczenie tegož samego 
poJQcia wyrazów: diaconica^ decanica^ albo careeres canonioaliě dinipUnae. 
Niektórzy mówi%, že dekanika dla tego tak nazwana, iž j^ každý děkanát 
posiadal; ale wyraz ten jest bardzo dawny, bo go znajinjemy w Kodeksie 
Teodozjusza, kiedy organizacja paraQalna jeszcze nie byla zupelnie rozwi- 
ni§ta, a dekanatów wcale nie znáno. Prawdopodobniej decanica byla wi^ 
zieniem, którego przeložony zwal si^decanus^ albo tež stróže w niém mieli 
po dziesi^ciu wi§žniów do obslugi i pilnowania. Diaconicum nazywano 
przy katedrách zakrystjg, gdzie ubiorý koédelne chowano i gdzie kai§ža 
nbierali si§ przed wyjáciem do oltarza, a po powrocie rozbierali. Može 
byó, že przy takim budynku byl oddzial na detencj^ duchownych prze- 
znaczony, gdyž dotycbczas przy ňiektórych katedrách znajdtg^ si^ takie 
miejsca, w obr^b rourów koácielnych wchodz]|ce, które jako dawny kar- 
ceres pokazaj^. 

Dechamps. I. Adolf, ur. is Czer. 180 7 w Melle, wschodniej 
Flandrji, poáwigcil si« filozoficznym i politycznym studjom, pracowal przy 
dzienniku Journal de Flandres (yr Gand) i Emaneipation (w Brukseli); 
r. 18 34 wy braný deputowanym do izby dmgiej, odznaczyl 8i§ jako mówca 
i m^ž stanu. R. 1842 zostal gubernatorem Laksemburga, a 1843 mini- 



Y 



DmrfianM'— OMhtmps Stefan. 83 

strem robot publioniych; r. 184 7 przyj%l ministentwo spraw sagranicz., 
jakie xniaí ai do ohwili zwyci^xtwa iwrlji liberalncíj (Sierp. 184 7). Wybranj 
wszakže dep«towanym, bronil interesów katolickich až do r. 1864, kiedy 
w skutek przedilenia ministerjalnego rozwi^zano izb§. Z Dedeckerem za- 
lotjl 1837 r. czasopismo £evue de BruxeUes^ wychodz^ce do 18A1; pí- 
smo to wide ma dobrých artykolów jego pióra. — 2. Wiktor Augtist^ 
bnt poprzedniego, ur. 1811 w MdUe, blízko Gandawy, uczyl síq w.Tour- 
uy i Medilinie, zostal redemptoryst^ w St. Trond, przeJožonyxn do- 
ZDQ w Tournay; 25 Wrze. 1865 prekonizowany biskupem Damarskioiy 
20 Grw 186 7 przeniesiony na arcyb. mecbliáskie. Jest jednym z naj* 
znakomitszych kaznodziei i pisarzy koádelnych w Belgji. Napisat: La 
questian reUgieust résolue par let faiU (Tournay 1860, 2 t); Averttsaement 
(oixfanUUea sur pbiaieurs erretera relatives á Veducation (ib. 1864^; Cori'^ 
férencea préchées á la cathédraie d$ lAege pendofU PAvera 1848 (Liěge 
1654); Des différentea methodes de demomtration de la fox (Tournay 1869); 
La divimté de J. Christ^ ou le Christ et let cmiechriaU daná les Ěcriturea, 
VHktoire de la conscience (ib. 1860, ib. 1861); La frane^maqonnerie^ 
9on caractére^ eon organiaatíon etc. (ib. 1864); LeUrea théologiquea aur 
la démonatration de la fot fib. .1861); Le libře examen de la vérité de la 
foi, Entretiena aur la démonatration catholique de le révélatian chrétienne 
(ib. 1860; ib. 186l); Le plus beau aouvemr de ThisUnre de Liege í246 — 
1846 (Liége 1846); Saint Vincent de Paul et lea miaérablea, Lea origwea 
de la Fete-Dieu, Le péUrinage de St, Hubert (Tonrnay 1866) i w. in. 
W kwestji nieoinylnoéď papiezkiej i w jej obronie napisal D. bardzo na- 
nGZiÓ%c% ksi^žkQ {UinfaUlihiUti et le concil getL, Paris et Malines 1869): 
wykazuje w niej niewieraym, že jest nieomylnoéó, nawet naturalna níe* 
omylaoáé, a mianowicie powszecbne zdanie zdrowego rozsudku ludzkiego; 
nast^pnie objaánía, jak Koációi prowadzi do nadnatnrainej pewnoáci 
wiary. Zwracaj^c si§ zaá do wiemych, wyk^ada im, jak nieodzoumq jest 
nieomylnoáé dla urz^du nauczaj^eego w Eoáciele, co jest przedmiotem 
nieomylnoéci i kto jej organem. W dopeteieniu wydal ci^g dalszy tych 
nauk p. t. De Vopportunité de la definition dognutt, de Pin/aiUibilité^ ib. t. 
r. takže dwa listy do biskupa Dupanloup i cztery przeciwko Gratremn (wy- 
8ďy n Dessain^a w Malines). 

Dechamps (t. Deschamps, y. de Champs) Stefan Agard, 
jezuita, jeden ze znaczniejszyčh teologów, nr. w Bonrges 1618; w szko- 
lach jezoickich wykladaí retoryk§, filozoi^Q i teologJQ; by} prowincjalem 
paryzkim i lyoi&ski&i, f 1701 r. Pisywat pod pseudonimem Antonii i2ť- 
eardi (t. Richardi), n^jwi^cej przeciw jansenizmowi: l) Ve/enaio cenaurae 
a. facuUatía pariaien. latae 28 Jun. Í660^ aeu Disputatío theologica de U- 
hero arbiirio^ qua evincitur^ merito,,. damnatam eaae propoaitianem hano: 
libertas et necessitas eidem conveniunt respectn ejasdem, et sóla violen- 
tia repugnat libertati hominis naturali (Paris I645)f dzielo kilkakrotnie 
i coraz nowemi dodatkami przedruk.; ostatnie wyd. p. t. Stephani De- 
champa, De kaereai janseniana ab ApoatoUca Sede merito proacripta libri 3. 
Opua an, Í646 avb nomine Antonii Ricardi inchoatum,,, cura et labore P. 
Stephani Soueiet^ tParis 1728 f.; 2) Le aecret du janaénisme decouvert 
et refuté par un doeteur cathoUque, ib. 1651; Defense du aecret de jan- 
aémme^ ib. 1690. s) Tradition de VEglise cqthoL et de la fausse égliae 
dea hérétiquea du dernier siécle, sur la doctrine de Janaenius; ib. 1688. 



84 Btiriianips SlifM. 

4) LMttt du princě de Contí^ au Vaecord du Ubrf oMítů a«M la ^raůe^ 
dologne 1689 (takže p. t. Letůřei ďArmand de Bourbon prince de Oemíy^ 
ib. 1691); 5) La mcrete potítíque des ianšinittee ei V itat préšetU de 
la Sorhoimě de Parte (1667^, i in. 

Decio {Deciue) Filip, nataralny syn TrysUoa 2 Decio, dworztni* 
na ká^žiit medjolaúskich, nr. w MecUolanie 14&4 r., iiczy) ne prawa 
w Pawji, pod kierunkiem brata swego Jjanoelota i innych znakomitych 
naucEycieli; gdy Lancelota powo^aDO do Pizy, Decio dla dalszych sta^ 
djów udal síq za Bifn. Nie skotfczyl jeszcze 22 lat, gdy otrzymal sto- 
pieú doktorflki i katedry prawa, Bigprzód cywiloego, nast^nie kaBonice- 
nego. Oba te przedmioty wykladat z taUm talentem, it %\^ wszyacy gar- 
n§li do niego; intrygi zawistnych kolegów pozbawily go katedry. D. 
przeniósl si§ do Sieny i tam wyklada} prawo koácielne i áwieclde. Ok. 
r. 1490 udat bí§ do Rzymu, gdzie Innocenty YIII Pap. mianowat go 
audytorem Roty. Nie mog%c pogodzió si§ zkolegami w Sienie, powróeil 
do Pizy i ta, potem w Padwie, a nastQpnie w Pawji uczyt prawa. Ody 
w tém ostatniém przebywal mieácie, niektórzy wiarotomni kardynatowie 
poradzili Ludwikowi XIÍ, królowi francuzkiemo, b^%cemu z Papiežem 
w nieporoznmieniu, zwolanie synoda powszechnego, bez i przeoiwko Pa- 
piežowi, poniewaž JnUnsz II, Papiež, swego przyrseczenia nie dotrzymat 
i soboru powszechnego nie odprawi). Ludwik zgodzil n^ na to i conci- 
liabnlum, z samých prawie Fraucuzów ztoione, otwartóm zostaio w Pizie 
(w Listop. 1511 r.). Decio od króla zapytany, kto ma prawo zwoiania 
takiego synoda, ňdX si^ naklonió do oéwiadczenia, 2e prawo to maj% kar- 
dynalowie, poniewaž Ju^oaz II, pomimo widocznej koniecznoád caUcowitej 
(in capite et membris) reformy Koáciola, od^ga) si^ ze zwolaniem soboru 
powszechnego. Byl tež Dědo na owém condliabulum i w jego obronie 
wydal dwa piama: Cancilium pro Eccleeiae atítkoritaie eupra Papám m ea»* 
ěa eynodi pieanae i Sermo de eadem materia pro juttijieatíone coneHii 
pieani; oba te pi«ma znajd^j^ síq u Ooldaeta^ Monarch. t. II, i u Richer*a^ 
Hist Conc. Gen. 1. 4 p. 1 c. 2, Pap. Julinss II rzudl na Decja ék8-> 
komunikQ, od której go póžniej uwolnil Leon X, jego dawny ucíeú. 
Utradwszy podczas wygnania Francuzów z Pawji 15 12 r. cale swe mie- 
nie, Viáel si§ D. do Francji, gdzie w Bourges wykladal prawo kanoni* 
Gzne przez 2 lata, a król mianowal go czlonkiem parhunentu w Grenobli. 
Po ámierci swego opiekuna Lndwika XII (15 15) D. powotany znowu do 
Wtocb, otrzymal dawn^ 8w% katedry w Pizie, potem w Sienie, ale w koA- 
ctt Straci! pamif ó do tego stopnia, iž zaledwie mógl sobie jak% wgal^ 
prawa przypomnieó; um. 15S5. Oprócz wyžej wspomnianych pism, wy* 
dal -jeszcze: CommentarMe in decretaUa diffeetum vdue et codioem^ Lugd. 
1681; Qmfnentarhte de regutís jvrie, Oolon. 1569: Coneilium de reproétt^ 
títme inHninent.y Venet 1546, Spirae 1590; Additionee in Baldttm Vbei-^ 
éim ad Codicem Difeeium etc., Lugdun. 1545; ConeOiorum t. II, Yenet. 
1581. PallaTidni w swej Historji soboru teydendtíego (t 2 p. 2 78. Fa- 
enza 1793) robi uwagQ, že D. nalézal do prawników, którzy 
t^ przewrotn% zásady, že prawa áwieckie na sumíeniu nie 

Decjuez (przeáladowaníe). Za Decjusza bylo nódme wíelkie 
przešladowanie chrzeácjan, które, równiejak Dyjoklecjanowe, iíczy sif do 
n^jokrutniejszych. Pokoj prawie czterdziestoletni, jakiego užywaU durso- 
ácjanie od ámierd Septyma Sewera (211) do Decjusza (249), pnerwany 



ijlk9 krótidéffl i to cs^tkowém przeáludowanion cesana Máksjmijui, 
m oa wazystlddi chnetcjan oddziaial zbawieBme Wprawdzie pod r8%- 
émi przyjaznyeh chrystjaniannowi cesarsy, AleksandraSewera (322— S4 6) 
i Filipa Araba (248 — 249), množy}a síq licaba wieroych, a oawet oámie- 
loBo á^ otwaxeie budowač koácioly, a esQStsze stosonki z chrzeácjanami 
i písma TertnUana, éw. ' Oyprjaiiay Klemensa aleksandryjski^o, Orygenesa 
i t. d. przyczynUy si^ wiele do obsdenia przes^dów. jakie poganie mieU 
pko chryatjanizmowi; wszakže wéród pokojů i bezpieczeástwa stygl zapal 
wiary i jeieli rosta . liczba ebrzešcjan, to przedewszystkiém množyta si^ 
liczba oboj§toyoh. Šw. Gyprjati (De Lapsis p. 182 ed. Par. z 17 26 r.) 
žali si§, iž skQtkiem pokoja zgnaáiiieli wierni, že dnefa tego éwiata, chci- 
wosé i inae wpst§pki zapanowaly wérod ludu i dachowieáatwa. Podo- 
boie mówi Orygenes (Gommoat. in Mt. t. XYI p. 420, 442 ed. Huet. 
Colon. 1685). W bezpieczeástwie oatabl; bart duszy, zniewieáciaíy oby- 
czaje; trzeba bylo nowycfa prób na podniesienie dacha, na oddzielenie piew 
od zdrowego ziarna. Panowanie Decjusza bylo wlaánie tym czasem oczy- 
szczenia, jakie Bóg zeslai na swój Koációl. Gajus Measius Quintus Dechu 
Trajanns, mianowany przez Filipa Araba rz^c^ Mezji i Panoiyi, nieba- 
wem, po przybyda do tych prowincji, zosta} ogloaeonycesarzem przez sweje 
vojska. Filip wyst^pií pko niemu, ale pobity, u€iekl do Werooy i tam 
17 Gz. 249 zabity, prawdopodobnie przez wtasnycb žolnierzy, a wedlug 
áw. Hieronima (Gatalog. n. 54) z rozkazu Decjusza. Decjus^;, wst§pi]J%c 
aa tron, postanomt podaieéó zachwian% pot§g§ Rzymu. Do tak wielldego 
dzieta jeden czlowiek nie zdawat mu sig byó dostatecznym, dla tego mia- 
Bowat dwóch jeszcze cesarzów, a mianowioie: swego syna i jednego z kre- 
wnycb, Ammjuaza Maksyma Gratusa, umocnil paústwo na zewn^trz przez 
lione podboje, na wewn^trz zaá chcial je wzmoonič przez wznowienie 
nrz^B cenzorów, którycb zadaniem bylo czuwaó nad popraw^ obycz^jów. 
Sfdzíl on nadto, iž najlepszym sposobem podnie^enia pot§gi paústwa 
jest jednoéč religijna. Przywi^aniu wlaánie do religji i ádslemu pol%- 
czenia tej religji z žydem potityczném zawdzi^czal kiedyá Rzym swoj% 
pot%§ i' wielkoáé, wi§c i teraz wielkoáó jego i potgga, zdaniem Decjusza, 
Bie mo^a byó inaczej przywrócon%, jak podniesieniem poganizmu i nadá- 
niem mu dawnej áwietnoáci i znaczenia, a wyniszczeniem wszelkiej sekty, 
Bie czcz%cej bogów uznaných przez pajistwo. Postanowil tedy wygubič 
*eitnescjaa, a to tém bardziej. že, jak podaje Orygenes (Gontra Gelaum III 
B. 15 p. 456 ed. de La Rue), wielu ludzi robilo na tém dobré intere- 
sa. že cfarzeácjan podawali v podejrzenie, jako niebezpiecznych dla pa&- 
stwa. Enzebjosz (H. £ecl. YI 39, et Gbron. ad an. 249) i áw. Hiaro- 
nim (Gatal n. 54) daj^ inny powód przeáladowania Decjusza: przypuszcza- 
j) bowiem, že czynil to z, nienawiáci ku swemu poprzednikowi Filipowi. 
Ucz najprz6d Fjlip nie byl cbrzeói^aninem, jak si^ tym Ojcom zdawalo, 
a zreszt§ czlowiek tak džiki, jakim byl np. cesarz Maksymin Trak, mógl 
pizeáladowaé chrzoácyan z nienawiáci dia swego poprzednika Aleksandra 
Sewera, leez snonareha z wykaztalceniem i z wielu dobremi przymiotamí 
kr^waldemi, jakiemi obdarzony byl Decjusz, musiicU miaé wažniejsze po- 
vody do tak straazliwego przeáladowania, to jest powody poU1;yczae. 
Wkrótee po W8t%pieniii na tron, aapewne na pocz^ku 250 r., De^uc^ 
wydal iufowy edykt przaeiwko chrzeáejanom, kt6rego treáé zachowal nam 
Gnegon miaeéaki (in tita Greg. TbaumaL) i insi dawni piaaize kojcielní. 



86 Defljvsz. 

D. nakasywal tanu arz^dnikoDi, pod 8iirow% oflpowiedaalnoáci%, ažeby wuel- 
kiemi sposobami przeáladowali wyznaweów Ghiystiua i aby groi^ tortur 
zmaszali ich do oddania czci bogom kn^owym. Edykta tego w pierwo* 
tném jego brzmieniti nie mamy, zagio%); dokument wydany w Tnluzie 
1664 przez Bernarda Medoniasa, p. t DecU Augusti edioium centra ckri^ 
stíanoa^ a wz1§ty z Aktáw m^cteňakioh^ jest nieautentyczy, jak tego dowie- 
dli: Tillemont (Mémoires etc. t. III p. S25 ed. Brax. 1782) i Mosheim 
(Gomment. de reb. christianor. aote Gonst. M. p. 478). Wi^sza ca^áé 
rz^dców prowincji z zápalem wzi§Ia síq do wykonania edyktn tego, odlo- 
žywszy na bok wszystkie inne sprawy. Wymagali oni, mówi Šw. Grze- 
gorz niss. (1. c), ažeby wszyscy ehrzeácjanie stawali przed nrzQdem i wy- 
rzekali síq wiary, a to pod najsnrowszeroi kárami, nawet pod kar% ámier- 
ci. S^siedzi pocz^li wówczas oskaržoó s^iadów, krewni krewnych, a nie- 
raz wlaáni synowie swoich rodziców; ukrywig%cych si§ posznkiwano sta- 
rannie. Powszechna zapanowala nienfnoáč, fanatyzm pogaúski i ch^ zy- 
8kii zrodziía licznyeh donosicieli. Z opisów przeáladowania w Kartaginie 
i Aleksandiji, podaných przez áw. Djonizego aleksandryjskiego i éw. Gy- 
prjana, widzimy, jak siabymi byto wiela chrzeácjan. Šw. Gypijan pisze 
(de Lapsis p. 188)): „Na pierwsze stowa grožby nieprzyjaciela wÍQksza 
cz§áó braci wyrzekala síq wiary, upadaj%c nie pod naciskiem gwattownego 
przeáladowania, ale po prostn przez tchórzostwo. Nie czekali nawet, žeby 
ich schwytano: wyrzekali síq wiary, zanim ich o ni% zapytano. Wielka 
cz^é byla pokonan^ przed wojn^ i powalon§ przed bitw^, nie czekiú%c 
nawet na pozor, že przymaszeni tyiko odštípili od wiary. DobrowoUúe 
przybywali do forum i spieszyli na ámieré (daszy) z takim zápalem, jak 
gdyby, korzysUy^c ze spoBobnej chwili, spelniali od dawna žywione pra- 
gnienie duszy." Dalej mówi Gyprjan, 2e i kaplani chrzeácjaňscy skládali 
ofiary na oltarzach pogaúskich i dodige (p. 184): „Byli tácy, którym 
wlasne nie wystarcziUo odst§pstwo: ludzie z pospólstwa zachQcali 8i§ na* 
wzajem do apostazji, piji|c z zatrutej czary ámieró wlasnej swej duszy. 
Na domiar ohydy, rodzice kladli swe dziatki na oltarzach pogaúskich.*" 
Djoaizy W., wspólcze^y áw. G3rprJanowi, w jednym ustQpie dzieř swoich, 
zachowanym u Eozebjasza (H. Eccl. YI 4i), podobnie mówi o odstQp- 
stwie wiela chrzeácjan w jego djecezji: „Przeáladowanie, powiada, rozpo- 
cz§lo si§ w Aleksandrji na rok przed edyktem cesarskim, gdy pogaúski 
kaplan i poeta rozbndzil nienawiéó pospólstwa przeciwko chrzeácjanom. 
I zaledwie wáciekloáó ladn nieco si§ uspokoHa i zacz§liámy swobodniej 
oddychaó, przyszla smutná wiadomoáó o zgonie tak dla nas przychylnego 
Filipa. Wnet tež ukázal si§ edykt nowego cesarza. Przestrach ogarn%t 
wszystkich, tak, iž wiela znakomitych chrzeáqan z bojažni szlo przedsta* 
wié 8i§ wladzy. UrzQdnicy czynili to ze wzglQda na swoje stanowisko, 
którego nie cbcieli utracié; inni wreszcie byli do tego powodowani namo- 
w^ krewnych i przyjaciól. Každý wezwany imiennie, wyst^powal do skla* 
dania habiebnej ofiary. Jedni bladzi i strwoženi, jakby sami ofiarami by6 
mieli na oltarzach, wáród ámiechu pospólstwa szli przed oltarz, inni bez* 
ezelnie wprost oáwiadczdi, ^iž nigdy nie byli chrzeácjanami. Niektérzy 
nelekali: ze schwytanych byli tácy, którzy znosili Idlka dni wigzienia, 
a potem wyrzekali 6i§ wiary, zanim ich jeszcze przed 8%d stawiono, albo 
cierpieli przez pewien czas m^czeústwo, lecz potem ust^powali z obawy 
oowych kataszy. Jednakže Bóg dodal laski kiiko bohaterom wiary, któ* 



«7 

117 prqr Jw> POBO^ oddali áwiadiMlwo pEBwdzíe.* Nietylko w Eg^ 
eb i Afiryce wiein chneácjaA odst^powato- od wiary, oie wycieiiittwsqr 
Hiiyck Mvei n^eaurai (f fa irýg gol i , saerifiea/i)^ ale równiež w A;^i Mni^ 
84, Eijwt, QjrcjrUi) Ga^i i w iany cb stronach widziaiio odst^poów na- 
fd aHÍdsy kapUmami i biskapami (Tilltmaat o. c. 139 p.). Zapebiie 
Biag a|dzié nalely o ^ch chneácjíaiiacb, którzy, zaraz po ogloazeniu 
cdjkta, ndekali z miast i wú w miejsca odlegle i ostroime. Eoéciá}, 
ůfkni^t 8Í9 na atowach Gkryttasa (S. Mat. 10 — 23) i na innych micj- 
Kadi řima iw. (cf. Cjfpr. de Lapaís p. 184), awažai zawsze tak) adecz- 
k( a dozwoloo), i sami tylko montaiú^ ]% pot^piali. Jož éw. Poli- 
ivp i iani widcy w Koéeiele, a petm wiaiy i odwagi m^wie chronili 
á( tjm ipoaoboiD przed przeáladowamenL W csasie przeáladowania De- 
qmu tt^íDiakonittsi obroúcy prawdj, jak sw. Cypijan, Djonizy W., áw. 
Gnopm codotwérca, acbodzili pneed przeéladowaniem, tém bardzúj 
k Deijiitt vlaánie zamierzyl przodewaqrstkiém wygnbié najznakomitazydí 
fWiígJAy chnBftárjanami (^naoniis inf estos sacerdotíbos. Cjfprían £p. 52 
f. €»), ažeby tém latwiej nwieáč hid pozbawiony pasterzy. Dia t^o to 
4iehoííieÚ3tiro rzymskie w liáde do dachowieústwa Kartaginy wyiazilo sí^ 
M flw. Cypijan dobrze zrobit, iž á^ scbronil, albowiein byi znakomit) 
Mobfy propterea quod sU persama mignU (Cypr. £p. 2 p. 7). Za przy- 
khám tyck la^w, do któryck možná dol%czyč jeszcze áw. Pawía pa- 
Helaika i Maki^yma bpa z Noli, poszlo wiela chrzeácjan, którzy nie chdeli 
lynec si^ wiaiy. Ale poniewaž nie^Iko ádgano wiernjch, lecz i majgtnoáó 
idi koafiskowano, a przytém ndeczka naražala ich na wielkie cierpienia 
i nebeq^ieeuÉíatwa, a nieldedj na smieró glodow) (ob. opowiadanie Djo- 
lisego W. a Euitbpuza H. Eccl. YI 42), j^rzeto wiela chizeécjan wy- 
nekalo si^ oealenia przez ncieczk^ Šlepe zamilowanie dostatków, mówi 
sv. Cypijan (de Lapeis p. 184), wielo do opadku przywiodlo; zwi^zani 
■^tkiflm jakby kajdanami, ndekaó nie mogli. Skoro oplyn^l jož czas 
xosuwioay áo namyslo, wszyscy co nie nciekli, lab nie wyrzekli síq wiazy, 
byli wzywani pned tiybonidy: nie chc^cy ofíarowaé bogom, byli wi^zieni, 
& uka ick byla liczba, že dla braku miejsca mnsiano gmachy publiczne 
n wi^zieiiia zamieniaé (Greg, Nyu. 1. c. p. 569). Zamiarem cesarza 
bylo dlogióra wi^zieniem i pogróžkami m%k, lab obietnicami nagród, zla- 
■se odwag^ chrzeécjaa. Skoro wi^enie nie pomagalo, nžywano tortor, 
tto|aí^í%c je i powtarziú%c d^^ Nie oszcz^dzano ni wiekn, ni i^cL 
Bcnnneli to dobrze przeéladowcy, že daleko latwiej ponieáó ámierc za 
wi% w jednej ehwiH bobaterskiego nnleaenia, niž znoáó dlogie i wy- 
Bikaae a^czamie. Dia t^o Decjnsz nie chdal žádných ^zekncji smier- 
d, nie chdal on powi^kszaó liczby m^czenników, ale chdal ich pokonaá, 
chdat .nie dalazabgaé, lecz dnaze" (Uieron. in vit. Panli). Šw. Gypijan 
Aóvi: Jit tym, co na smieré byli gotowi, nie dozwalano omrzeč od razo, 
oiyflaie bowiem przedlnžano m^ slabeno dala, by latwiej je pokonač* 
(£p. ^3 p. 76 ep. 7 p. 18). TormaUa venenaU et (ormeiUa me fiM 
^OTlorw, trne txUm íUtmnatíoms^ sine solatío martú. jSzcz^wi d, powia- 
^ on dalcj, ktérzy prudko w makách koáczyli, gdyž smieró ich od dál- 
ných katoazy deq»ieú owalniata.* Urz^dnicy rzymscy wysilali si§ na ka- 
towikíe wyayaty: przez roqialone kraty, gor^ce szczypce, i haki nailo- 
kmMao wymódz áwigtokmdzkie zaparde si^ wiary. Gdy dalo ch n eéda - 
aiaa bylo pokryte ranami, smarowano go miodem, a wi)ž%cmn r^ce, wy- 



« 

sUwiano go na sloúce, na pastw^ mnchom. Kobietmu gtotomo sbeicM* 
teczeniem; ladd éwi%tobliwych przywi^zywano na wsnak do létek i wy* 
dawano ich na paatw^ bezwBtjdnjm niewiaatom. Jedea s tak mQCsonjoli 
odgryzl sobie j^k i plQiM|l nim w twarz nierz^nicy {Hvtrwt. in vita 
Fauli. Acta SS. ad i Febr. p. 44). lanycb calemi tjgodníami posba^ 
wiano pokarmu i napoju (Cypr, Ep. 2i p. 80). Na 82yj§ Orygeneaa 
wsadzono ci§žki| obr§cz želazn^, a nogi rozOi^gDͧto wsadziwszy je w belki 
(Eušeb. H. E. YI 39). Takiemi tortnrami pokoAywano wytrwařoáó wkln 
chrzeácjan, którzy w koúcu Jednak zlámaní m^czarniami, ofiarowali bat- 
wanom, jedli mi§so im poiwi^cone, lub rzneaii na ich cze^ó ziarnka ks* 
dzidla. Naturalnie že ci, co upadali pod ci§žarem derpienia, byli pnec 
Koádól daleko lagodniej s^dzeni niž ci, co dobrowolnle wiary ai^ wyrza« 
kalí. áw. Cyprjan, tak zk^din^d surowy, stawal w ich obronie (áé Lapat 
p. 185); pragn^l on, by im naznaczano pokuty, odpowiedni§ do wytrwa- 
)oáci, z jak) znosili mQCzarnie. Podobny lagodnoáó zalecal wzgl^em tak 
zwanydí libellatíci et ad acta faeientet, o których ob. art. Lapai. UpadM 
d korzjrstali ze znanej chciwoáci nrz§dników rzymskich (aari sacra laraes), 
aby nchronió síq od tortur pozorami apostai^ji. Nie naležy si^ wi^ dzi- 
wié, iž nczba upadlých (lapai) byla za Decjnsza bardzo wielk). áw. Cy- 
prjan np. powiada (Ep. 5 p. 9): „Ta bnrza obalila wi^kszf cz§šé mo- 
jej trzody, a to mnie n^wi§cej bolalo, že pewna cz^ kaplanów równieft 
wiary 8i§ iryrzekla.*" Rzymianie w swych lištách do sw. Gyprjana (n. 98 
p. 84 i n. 81 p. 44 pomi§dzy Kstami áw. Cypijana) mówi) o rtiinie 
calego prawie áwiata: „Ruina per totum fóre orbem;" „totuB orbis pene 
Tastatns.'' Przeáladowanie ^bylo w calém cesarstwie, a WBZ^dzio znaležli 
síq odstQpcy. Z drugiej znowuž strony, áw. Gyprjan chwali wielk^liczb^ 
wiemych, którzy w m§czarniach swoich wytrwali až do koúca (Ep. 8 p. 
11, Ep. 8 p. 16, Ep. 15 p. 25, Ep. 25 p. 88). Jedni, jak np. Oryge- 
nes, pomimo kaiectwa zostawali przy žyciu, dmdzy zaá, nmien^^c wáród 
tortur, zostali m^czennikami. Do nigznakomitszych m^enników za De- 
(^usza zaliczaj): áw. Fabjana Papieža (ob.), który byl pierwsz^ ofiar| 
tego przeáladowania; kaplana rzymskiego Mojžesza; Abdona i 8en- 
nena, dwóch Persów przebywig^ych w Rzymie; dziewicQ WiktorJQ 
i AnatoliQ. .Kaplan rzymski Maksym, djakon Nikostrat i Cele- 
ry nus, o których wspomina áw. Gypijan, zostali wyznawcami (ob. tej 
Enc. III 489). W kilka dni po Fabjanie, Felicjan bp z Foligny, 
z kiiku towarzyszami, zostal zam§czony; w Sycylji á w. A g a t a, w Tya- 
thira w Kappadocji bp G a r p u s, w Smymie kaplan P i o n i n s, w P&- 
lestynie bpAleksander, przyjadel Orygenesa; w An^ocbji bp B ab 7- 
1 a 8 (ob.), najznakomitszy z nast^pców áw. Ignacego, zmarli w wi^eniu 
po dlttgich m^zarniach. W Aleksandrji obywatele i žblnierze chrze- 
ácjaňscy, z których kilku wylicza Djonizy W. (u Rizeb, H. E. YI 4iJ, 
byli biczowani, ádnani, lub páleni. Szczególniej zwróóil tam uwagQ swém 
m§ztwem 1 5 letni mlodzieniec D j o s k o r, którego, po okropnych m^ 
czamiach, puszczono na wolnoáč (Euzeb, 1. c). W Kartaginie kaplani 
Rogacjan i Felicyssym byli ni^przód wrzueeoi do wi^enia. 
Innym zabierano ich maj§tnoáci i wi^ziono ich, lub wygamano. Byl to 
doáé pospolitý sposób, užywany wówczas w Kartaginie. Wygnaňcy, po- 
xbawieni wielkich zasobów, szukali opieki w oddálených prowinejach, nie- 
którzy w liczbie 65 schronili d^ nawet do Bcymu {Csfpr. Ep. top. «»). 



6v. <^|Hjui (w IMieh) wjlicsi^ ifluÍMa wnk nyíMfvvéw, m dwóck 
■■ igéliii^j wwnetk viragti >^ Aar«ljiisiai Namidieasa: pier* 
«Bf , jwBcie nlodsiiuec, dwa imsjr wfibáe wynil wÉire i dla togo lo- 
mt hAUsmm (JSp. t% p. 46); drngí achfeal goriiiríe swjrch vqiótebywa- 
Idi 4o trytnraloéci, nast^Die widsiat 8w% ion^ 81119^4 na atoiíe, na jaki 
lakte afcataaj zoatal, lees gdy štos n« zawalil, a opnMfcy, zaj^ kim 
iaiyVy níe swrddli na niego nwagí, oMia jego, konjrst^ife s zaaneszania, 
wfá^ga^ ojca s ptoBneni i prajm ró d la do žyda. áw. (^pijan wy- 
Mqcí} tego wjznawoQ na bpa (Ep. as p. 48). Nadto F e 1 i k <i kaplan 
i L v e j a D Meckí, choč popnednio iloftyli ofiary^ dali poCén dowody 
vielkvj vytrwaMd (£p. 18 et if). Do my»áimikáw kartagiáskich 
nalel%: Mappallcas, Pawel, Wiktoryn, Wiktor, Donat 
(CVpr. Ep. 8, 21, as). Praeáladowanie Uecgaan by to strasdiwe dlacfane- 
kÍŘn^ ale na aas^e trwal o niewiele dinig nad rok jeden. Zacsflo sf 
s poáitfcieB 250 r., a na Wielkanoc 251 r. jnž áw. Cyi»jan Bógt wyjéč 
t swego nkryda (Ep. 86). Wojna Decjoaa i Gotand, która go tajila 
na gnncy eesantwa, m^jazdy barbarsyúców w Aliryee, Imnty kilkn przy- 
^aazciymli, wplyn^ na zlagodsenie pneáladowaaia jnž pned Wielka- 
•oc% 261 r., jak to widaé z listów áw. Gypijana {Ep. 86. 40), którego 
jedyae sehyana FeUcyssyma (ob.) wstnjrmywata od powrota na stolies 
prxed Wielkanoc^ (Ep. 40). Riynianie raogli równiei w na8tQ»nyai 
CmnKm^ po ánrieni Papiefta Fabjana, wybrac KorBeQnna. Jednakžo wier- 
ni 1»jli nieapokojBÍ o p rayin ioéé, dopóki Degoax i jego syn nie poleglí 
v Utvie pnedwko Goton, pny koúco t r. Cesarz QáŘua na pocsftkn 
awego pmowaiiia nie myáial pneáladowaé clmeáeian, wieln wi^ jeazeae 
vftcsioojch powróeono na wolnoéč. Pneéladowanie Degnsza wi^ zn- 
pcteie m^ skoAoyto w jedeni 251 r. Áw. Híeronim i éw. Optat mile- 
vicaáski l|ec% niedoldadnie przeéladowanie Derjnsza z pnefladowaniem 
Waleijasa, gdy ^mczaaem mi§dzy nimi panowal Galhis. éw. Aogns^, 
Eaekjinz, i Sídpícjnsz Sewenis 8% pod tyn wzgl^em dokiadni^ i licz^ 
pneáladowaaie Deqnzza, jako riódme, a Waleijana jako ósme. (B^eU). 

Deeretalaa (domyji, eplstolae) naiywaj% kanoniád tokie posta- 
Bovienia papíezkie, ktďre wydane zostaiy nie moim praprio^ lecz w od- 
powiedai {retponta) na zapytanie bpów, Inb innych edonków Koéeiola, 
w kwea^aefa i wypadlnieh prawnyeh. Postanowienia zaí, wydawane praez 
Pipiřta wíůtM pr&prío^ nazywajf Deereta (Decretnm). Lecz jak jedn^ 
tak i drogicj nazwy znacaenie níe jest áciile przestraegane, bo i dziá 
^aerwfeMi nžywa ú^ za eoiutíiuiio w ogóle, a przez děcrelales rozamiaao 
dawniig, Jak i dtiá, wszelkiego rodzajn prawa koédeine, ataaowkme przez 
Papíežy, czy to meim prapno (co rndko síq zdarzalo), czy tei w odpo- 
viedzí na czyíekdiriek zapytanie, Inb radf, i to z t^ iirteiicj%, aby od- 
powiedi rtniyla za decy^ w innych tegot rodz^ia zpranadi i propad- 
kaek: qm^m m tmUiiuĚ eatins eaettri ítmanhir mmitítěr jmdieare^ fdii forte 

aSquid^ eauša tmeeětttaiiš aui ntStUatU hupeeta^ ditpensaiwe dtuterít 
(c 28 X De sent. et re jnd./ Pod decretala wi^ níe pod- 
ij9 8Í9 laAi (reaeripta giatiae): dy^ensy, prsywiksie, nominacje i t^ p. 
INiaifwgl, jak ni6wf autor kíBzpaáBkicj koUekcji kanonów (ob. Hispana) 
o dekretaysek PapiaSy: ta quSkmt pro aámmš SedU ApotHoU c ú e non impar 
omeOiurwm omttat étneUrOoš, ztfd dawaicjs zbieneze Innonów (ob.) 
w kaBakijach airoicb poapolicie uaieBzczaM i dšerHákf. Niektóre aawet 



W Deontalas. 

koUeki^e pnw koMehiyek mBJ% tjlnl Jhcrttahs (ob. Izydor), chocíat 
w nich obok D. 8% i kanoBy soborów. Ze zbierac^ kanonów pierwHj 
I^odúqhsz Haty (w YI w.) do swego zbiom ůol^figyl d*es. D*e$ da- 
wniejsze, i wieków érednich, zni^di:^ síq jeazcze w ibioiach soborów 
(ob.), nowsze w bnllaríiim (ob»); s^ tež w osobných dzietaeh Consteaťa 
i Thiera, ob. wyžej III 512. Tu tylko powiemy osbiorach Decrůtatíum^ 
po Deeretwn (ob.) Graujana wydawanycb, gdyt Graqaa wssystkie sobie 
znané D. do zbtorn swojego wcielií, až do Innocentego 11 (f 114S)« Zbio- 
ry takowe dziel% si§ na prywatne i autentyczne. Pierwsze, zbie* 
rané prywatn^ powag^, o tyle tylko i w takiej íormie obowÍ4zig%, o ile 
i w jakiej íormie obowi%zywa2y z pocz%tku, kiedy zostaly przez prawo- 
dawcQ wydane; dla tego, gdyby bylo dowiedzioném, 2e jakakolwiek deere* 
talis w takim zbiorze jest podrobion^, nieco róžn% od auientyczn^, to 
w pierwflzym razie powagi žadnej mieó nie b^dzie, w drugim oi^owi^J^- 
wac b^zie tylko forma pierwotna. Zbiorami zaáautentyczneini na* 
zywamy te, które sporz^dzone zostaly przez samego prawodawcQ, Inb 
z jego poleconia, i potem przez niego zostaly przyj^e, zatwierdzone i za 
nonnQ Koéciolowi podané. Decretales przeto takira zbiorem objt^te maj^ 
moc prawa pnblicznego, w oalym Koóciele obovi^ZHJ^cego, nietylko že 
piefwotnie wydawane zostaly dla calego Koáciola, ale jeszcze i to bardá^ 
dla tego, že w zbiorze antentycznym pomieszczone zostaly, i obowi^ig^ 
nie w íormie pierwotnej, lecz w takiej, jak% jnig% w rzeczonym zbiorze 
(Cí. Clementinae). Wyliczamy tu porz^kiem chronologicznym zbiory de^ 
cretalium prywatne i antentyczne, o ile drnkiem ogioszone zostaly (szcze- 
gólowo o nich i o pozostig^cych w r§kopismie ob. Theiner^ Comment. de 
Rom. Pont. Eplarum decr. ant. coU.; ejusd. Recherdies sur plus. coU.; 
Maošsen^ Gesch. der Quellen nnd der Literatar des canonischen Rechts 
im Abendlande, biszum Ausgangeetc. 1. 1 Gratz 1870, dot^ tylko trak* 
taje o przed-Gracjanowjch). I) Zbiór w 50 czQsciach, z których pier- 
wsza ma postanowienia soboru Jateraneúskiego III (ii79); w innych 
zas 8% decretales róžnych Papiežy, a nsjwÍQcej Alexandra III (f Ii8i); 
ostatnie Klemensa III (f iisi); jest ap. Mansi Gondl. XXII 84S--454. 
2) Zbiór rozpoczynaj%cy síq od dekretów soboru lateran. III, mi^§cy 
nast^pnie decretales od Leona I až do ostatniej éwierci XII w., w 66 
tytnlach, opisany przez Richteťa (De inedita DecretaUum coUectione 
lipsiensi, Lips. 1886); wyci^g z niego, równiež w 65 tytulach, znaie- 
ziony w bibliotéce w Kassel (Collectio kewhca99elíana\ wydal Boehmer 
(Corp, jur. can. t. II, Append. s. 181 — 340). 3) Bernard, probofiaoz 
z Pawii (Bentardue praepoatue papienm)^ zwany takže Ciroa, y. Bal- 
bi (áwÍQty), prof. ptawa kan. w Bolonii i Rzymie, od r. 1192 bp w Fa- 
enza (Faventinus); r. 1198 przeniesiony na bpstwo w Pawji, tamžef isia 
r., uložyl dwa zbiory D.: pierwszy zwany Campiiatío príma albo Brtvia- 
rhtm ejpíravagantium, w 5 ksi^gach, ma opuszczone w Gracjanie (ob. De- 
eretom) i po nim wydane decretales Aleksandra III Cil 59 — ii8i) i na- 
štěpných Papiežy až do Innocentego III (ii98 — 1216); Breviarium 
to, raiem z innemi zbiorami decr,, zwanemi con^niatío eectmáa^^^Urtia^ — 
quarkíy wydal Antoni Augustinus w Lerida (Ilerdae) 157S í., na nowo 
wyd. Filip Labbé (p. t. Antiqmaeimae eoUectíonea décrelflUum cum AnL 
Auguatmi et Jac. Ci^jaoH notíe ei emendaiionibits^ Paris 1609; zt%d prae- 
druk. w Ant. Auguětím Opera, t lY Loeae 1 7 6 9i); pocs^tek Breviarii 



T 






Deorabdot. 9l 



fienuurdft wydal I. A. K^ger (Bernardi' praep. Pop. Breviarium ěJttr^ 
togantíum cum Oregorii IX Dšcretětíum coUectíme ad harmomatn revoca^ 
tm, pars I Fribiagi 17 79 iii*4). Drogi zhiér p. t. Bernardi Fcipienh 
sis Faventini eppi Suinma Decretalinm ed. Laapeyres, BatíBbon. 186I. 
Laqieyres podi^ we wst^pie szczególy o Bernardzie i jego dzielach (cf. 
FhíSiipB^ Du droit eccl. dans ses sources § 1 7; SekuUe^ Literaturgesch. 
der CompUatiimes antíq.). 4) Dzieto Bernarda z Pawji nazywalo Bi§ Com^ 
pilatío 1 dla t^^, te ono jest pierwszém w liczbie 5 zbiorów, rázem na- 
zywanych „Gompilationes anUquae/ kt6re slnžyty za pod6taw§ do 
Decretales QregorU IX. O tych wszystkich mówi Hostíensis {Summa 
Ďterét. prooem. n. 10): ^Et sic tam exdictis sanctornm Patrům, qaam 
legiboB, fuit liber Dccretorum (Oracjana) compositus. Postea vero qnnm 
multae decretales epistolae extra corpus decretorum vagarentur, magister 
Bernardns Papiensis praepositas, primam compiiationem eomposuit. Sed 
et tempore precedente magister Grilbertus saam effecit; aliam etiam 
Alanus. Demom magister Bernardus Gompostellanus, in curia 
romana morám faciens, ex registre Jnnocentii III qoandam compiiationem 
eitraxit, qnae romana appeliata fuit. Sed quia ibi erant quaedam de- 
cretales, qnas non admittebat romana ouría, ideo idem Innocentius per 
manom Petři Beneventani compiiationem edidit (1210), quae tertía 
Toeabatnr. Qua recepta, et magister Joannes Walensis de duobus dictis 
compilationibas Gilberti et Alani unam compilavit, quae vocabatur sectmr 
da. Postmodum concilio generali per eundem Innocentium celebrato 
(1215J, tam de constitutionibus generalis concilii, quam aliis decreta* 
libos ipsius Innocentii compilatio quarta processit. Postřeme quinta 
compiJatio per Honoríum III facta fuit.'' Koliekcje te cytuj^ si§: JEatra 
A //, Z//, ZF, Vy lub Comp, li t.d., dalej tytui i rozdzia). 5) Przed 
oiemi wszystkiemi umieácié naležy zbiór dekretaljów djakona Rajnorju* 
8za, zakonnika z Poiňposi, który je žebral z Regestów Innocentego III 
P^)., z pierwszycb trzech ksi%g (r. ii98 — 1200); wydal Baluze r. 1682 
{Epiitoiarum Innoc. III U. íí). Gilbert powtórzyř tylko za Rajneiju- 
szem decretales z t% róžnie^, že nie z 3ch, lecz z 5iu pierwszycb lat 
Innocentego žebral je. Gilberta i podobna do Gilbertowej koUckcja Alana 
odszukane w naszycb czasacb, opisat Fryd. y. Sdmlte: Die Compilatíonem 
Qúberťa und Alanw^ Wien 1870; powstala z niob Gompilatio secun* 
h (v. Liber II decretalium, v. Secundae decretales), któr% uložyl Joan- 
nes Gallensis z Walji, z treáci podobna do Compilatio prima (Bernarda 
i Pawji), wydana jest w zbiorze Ant. Augustinusa {Antiquiss, coUect, dů- 
^cud,)\ FYagmenta compilationis romanae Bernarda z Kompostelli, eala 
Compilatio tertia przez Piotra z Benewentu, i Gompilatio 
q Q a r t a s§ takže ap. A. Augustinům (op. e.). Wszystkie ono S4 z cza- 
|ów Innocentego III; ostatnia (compilatio IV) uloženy zostala r. 12 18 
i zaviera decretales Innocentego III od r. 1210 (na tym r. koáczy 8i§ 
cmpilatío III) do ^mierci tegož Papieža (121 6), wraz z postanowieniami 
lobora lateran. lY (1215). Dioczasów Innocentego III odnosi síq zbiór^ 
^Í¥J decr. Aleksandra III i nástupných Papiežy, ap. Baluze, MiiceUan. 
^. Lnccae 1762 t. III.*~CbmjmVa(ťo qwnta zawiera Ď'es Honoi^yusza III 
(1216—- 122 7), z poleoenia tegož Papieža žebrané i do uniwersytetów 
roxealaBe; wyszia p. t. Compil. . .quinta eplarum deoretaiium HonorU lil 
'ifoic retenM t .3 veU, Mss. edita et mtis iUustr. studio Innoc, G i r o n i i, 
Tolosae 1646 f.; nowe wyd. rozpocz^l P. I. Riegger (w Wiedniu 17 62 



92 DooralalM. 

m«4), toez nie akoácsyt. Cf. FSrudt. v. Sehdu, LitentugoKliiQhto dtr 
cawyriUuiměš antiquae^ besonden der drei ersten, Wicm 167]. 6) Nift> 
które z powyžBzych zbiorów bjly autent^fcjmemi^ jednakfte powaga ich io« 
sUla zniesioii^ pnez Decretalet Gfsgoríi iX (v. JDěcntalimm lOn qmnqw^ 
albo tylko DeereUdes). które w Corpus jurt eanomm (ob.) z^mqj) piemse 
miejsce po Decrthtm GracjaDa. ZkHÓr teiL, z poleceaia Onegona IX 
(1227 — 1241), na podstawie poprzednich 5 compUatíones antíquae^ vloůfl 
ém. Rajmand z .Pennafort i dodat d*es nowe do r. 12S4. R. 12S4 
Papiež rozeslat te d*es do uniwersytów w Boloi^i i Parjtu, nakanufc 
trzjmaó ai^ ich w szkolach i 8%dach, i zabronit B0W3'ch koUekcji bez opo- 
walDÍenia Stolicy ApostoUkiej. D'es Grzegorza IX dziá s§ pienraEjrm 
autentycznym zbiorem praw koádelnych; dzíel% sig aa 5 ks^g (libri), 
ksi^ aa titutí^ a titali na cm/nia. W cytacjack przywodzi slt múpn^ 
namer (dawniej pierwsze wyrazy) rozdzialo, po nim litery X, dla odró- 
inienia od nástupných zbiorów, Bast§pnie nazwisko ^rteiu, a w nawiasie 
numer ksi§gi i tytuhi, np. a 12 X de poeniteattie et ramiasionibas (Y 
38); dawniej zaá: cap. Omnii tOríusque^ Dc poeniteat. eC remías. (aaaier 
ksÍQgi i tytutu latwo w spisie odszakaó; nie dodawato n^ litery X, bo 
jaz tém samém, že przy cytacji nie stalo ái FJ, ani vi C^m., ani JSctfrov, 
wiadomo bylo, že naležy szokaé w D^es G-reg. IX). N^znakomitazym 
z kommeatatorów Viiutn byt Henryk kard. Ostji (Hoetiensis), f 1254 r. 
7) Po Grzegorza IX nast^pni Papieže wydawali takže nautentyczae'' sbio* 
ry ďliam. Innocenty lY (i24i — 1254) žebrat D'es swoje i poetanowie* 
nia sobom lyoňskiego I (wydat Bochmer w Corpus jur. ean. t, If, Append. 
849 — 868). Grzegorz X (f 1276) ogtosit tylko postaaowieaia sobora 
lyoňskiego II; wydanie bylo przez tenže sobor przejraane; jest w Cbnci* 
liorum colUeu, (ob. Sobory); warjanty ap. Boebmer op. c. s. 869. Wresz- 
de wydat tež Mikotaj III (f 1280) swoje 5 D^es. Trzy te zbiory, rá- 
zem z bnllami pablikacyjnemi, przesytane byty naiwersytetom w Paryža 
i BoloAJi (Glůak^ Praecogoita nberiora s. 868); miaty one wejéó podwta- 
áciwe tytaly w D*e8 Grzegorza IX i stanowic z niemi jedn% cakiéd, gdy 
Boni:acy VIII kázat z nich, z dawniejazyeh i ze swoich Dles otožyó no- 
wy zbiór, jako dodatek do Grzegorza IX D^Uum Ubri V\ i ten p. t. 
LílMr i6Xttt8 decretalinm ogtosit w Rzymie 1298 n aa koa^sto- 
rzn kardynatów (ob. bulle publikacyjne: do uniwersytetu boloAski^[o prsy 
wydaniach drakowanych togo dziďa;--do paryekiego ap. QUiék op. c. a. 
856). SchuUe^ Die Decretalen zwischen den DeoretaUs Gregoru IX nad 
dem lAhsr VI and im Liber VI nach Handschriften, besonders Prager, 
Wien 1867; te§oz Beitr&ge zar Liter, ttber d. Decretalea Gregoťs UL, 
Innocens 17, Gregoťs X, Wien I87i. Liber YI D*linm aajm^je w Gorpns 
jar. can. miejsce zaraz po D'les Grzegorza IX. Póžnilijszemi od aiego 
sbiorami D'liam s%: CUm/entínae (ob.) i Exiravagantés (ob.). Poniewat 
Grzegoira IX i Boaifaey YIQ, oglasaaj^o wydane przez siebie zbiory D*liam, 
wyražaie oáwiadczyli, že wszelkie D*eB těmi sbiorami nie obj§te nwaža»" 
j% si^ zaaiebyte (ob. bulle publikacyjne przed DeoretoL i Ssatím 
Deoret,)^ z tego powodn se wszystkieh konstytucji papieakadi, do r. i 8 aa 
wydanych, w 8%downictwie ducliowném obowi4ziy% tylko te, ktáre ai^ wm 
w^iomnianych dwóch zbiorach zuajdi]g%; ianych wartoáé jest tylko histo* 
ryczaa, jako ponaików tradyeji koáoielnej. Co do mocy obowi%znj%ceií d»- 
kreta^ów po r. 1298, ob. Estrairagantes. C^anaatmae. (wydaae r. lair) 






Oecretalit.*-llkoretim Qratianí. 98 



bf}f ostatním ^ntentycokfm* zbioreta ddEFeU4>ów: ani b^wiem ErtrtuNh 
ftMtes (w koáea w. XY), aii tak swaoy Lťber VII decretalhm^ wydaoy 
ok. r. 1590 praez Piotra Mat^ensi nie byly koUekcjanii publicsneiiii. 
Po soborze ttydenckiiii Grzégon XIII (f 1585) i SykstOB Y (f 1590), 
oImú bie^ praíwnicyy zajali 8i§ wydamem nowej ^auteatycznej'' kollekcji 
D'Jiiim (o poprawie cat^o Gorporis jur. ob. wy2ej III 505). Gnegora 
Ufl wyznaczyi w tym' Gelfi (pršed r. 1580) komiiiissj§, do której »]dada 
vchodzUi: Uramus z Rzyma, Ateiatus z Medjolanu i Caraífa z Neapola* 
Po ánodara Grzegorza XIII, Syxtns V postawil na czele tej komici kar- 
djQAta Pinelli i upowažnil go do wybrania innych czlonków. Pinelli 
pnjbral do poraocy kard. Aldobraadini (póžniejszy Klemens YIII) i in- 
nydí. Do r. 1592 žebráno materjaly, podzieiono je na ty tuty i rozpo- 
ez^ drokowaé pojedyácze ksi^gí (do nžytku czíonków komisjí); po- 
tem (od Wrzeá. 1592) co pii|t6k, przez 16 núesiecy, odbywaj^c poúedze* 
DJa, decydowaía komiaja, co 8i§ kwalifiknje do zbioru. B. 159 8 nkoú* 
csEono t§ czynnoáé, materjaty dobráno, prseciw dawnemu zwyczajowi zde- 
cfdowano, že do tej nowej kollekcji wejd^ dogmatyczne dekrety soborów 
floreoddego i trydenekiego; po 5 latacb, kilka (wiadomo o 4eb) egzem- 
plarzy wydmkowano w drnkarni Camerae apastolicae (1598)» p. t. ^Gle- 
mentís YIII Liber septimas decrelaliam," i poddáno pod approbacJQ Pa- 
pieta, lecz dalej nie rozszerzono. Przyczyn§ wstrzymania, weding Fagnani 
{Comnmtar. in c. 12 X de jndic. II i; n. 61 — 63), miato byé to, te 
gdy Pins lY pod ek^ommnnik% zabronií pisac komentarzy do postano*- 
wieá soborn trydenekiego, jego postanowienie zostaloby zniweczone, i de* 
krety soboru bytyby na pa8tw§ kommentatorów oddané przez pomieazeze* 
Aíe w nowym zUorze. Rzeczywist^ jednak przyczyn% bylo to, že tak 
lUemena YIII, jak i jego nast§pcy innemi sprawami zajíci (spory molini*- 
stowside i jabilensz za Klemensa YIII, zatargi z Wenecj^ za Pawla Y 
i io.j, nie náeli sposobnoéci do dokladniejszego rozpatrzenia nowej pnbli- 
Ittgi. Dzielo to w r. 1870 wydai Franciszek Sentis (ClemerUis Papat 
yill Deoretcdea quae vulgo nunoupatur „Liber VII DecrttáUum Clemmp- 
ťw F//7,- Fribnrgi Brisg. I870 in.8 str. XIIÍ, XXXYII 194) w ten spo* 
s6b, že wedlog i>orz%dkn, jaki byl w oryginale (w 5 ksi^acb podzí^o- 
oych na titali), podal treóó každej D^lis i cytacje dziel, w któryob si^ 
cilkowity jej těkat znajdiije; we wst^pie historja tego zbioru. Dokladný 
ipis wszyatkicb D'lium, w porz^dku cbrondogicznym, i zárazem wynúa* 
uenie dziel, w którycb každá D'lis si§ znajdnje, ob. Ja/e, Begesta Ro^ 
naocram Pontfficum ad an. 1198, Berolini 1851; PoUhaat^ Reg. Rom. 
Pont. ab a. 1198— 1814, Berolini 1878. X. W. K. 

DeGretum Gratiani. Tak síq nazywa pierwsza cz§ác koácielnego 
kodeksn praw (ob. Corpus jnris canonici), uložena przez Gracjana, o któ* 
'yn to tylko wiadomo, že byl zakonnikiem i nauczycielem w klasztorse 
ié. Feliksa i Nabora w Bolonji, i že nalézal prawdopodobnie do ka» 
nedulów \{SaHřH et FaiU&rini^ De claris arcbigymnasii bononiensis pro* 
^r., Bonon. 1769 t. I par. I) Gracjan napisal to dzielo prywa- 
tnie, ok. r. 1151, dla podrQCznego wykladn prawa kanonicznego, i dal- 
nn prawdopodobnie tytnl Becretorum canonicorum colketanea^ seu DiacoT" 
dantíum canonum concordomtía; lecz od dawna powszechnie nazwano je De* 
<^ r e t a m. Decretnm Gratiani nie jest prost% tylko kollekcji kano- 
Dów, w chronologicžnym i systematycznym porz%dku, jak wszelkie zbiory 



94 Oaoretm Sratitaf. 

praw koáoielnych pned Gracjanem, lecs pienvBzf prób% naakowego, sy* . 
stoD^atycznego wyktada praw. Gracjan przytacza wprawdsie dostownie 
c&řkowite kanóny, lecz tylko jako poparde i dowód n^otenia; doehodai 
ducha tycfaže kanonów; a Jak w teoiogji aeholastyesnej, o katdym pan- 
kde na jedn% i drag% stron§ rozprawiano, ták Gracjan w Bwóm dziele 
kanóny z sob^ zestawiaj^c, pozorné mi§dzy niemf sprzecznoáci podnosí 
i nsawa, jako tož wyprowadza wnioski praktyozne z kanonów. Te jego 
nwagi i wnioaki nazywaj% 8i§ Dieta Gratiani. Dekret Gracjana 
dzieli 8i§ na trzy cz^ócl: I-% raožna nazwaé admini8tracyjno«koáciel- 
n%, traktuje w niej o žródíach koácielnego prawa, o wykonawcach praw 
koédelnycb, wi§c o osobách i nrz^dach , czyli o attrybn^ach. Gz^éč ta 
dzieli si^ na ÍOí disUnetíonťSy a každá distínctío na eanones^ czyli capita. 
C z § é é II zawiera 36 causas^ t. j. prawnych wypadków. Antor stawia 
najprzód ca sum, a przy nim pytania prawne {quaestíoMi)^ majíce 
z tymže wypadkiem zwi^zek i na pytania te odpowiada kanonami. Zt%d 
podzial t e j czQáci na cauaae^ tych zaé na quaestíones^ a kwes^i na co* 
nonea czyli capita, W tejže 2 cz§áci, Causa 33 qnaestio 8 jest 
osobným traktátem o pokucie {De poenitentia)^ podzielonym na 7 disíinctio- 
n«9, te zaó na capita. Autor poszedl tu dawnsrm torem; gdyž zbieracze 
dawnych kanonów osobné abiory poswi§ca)i kanonom pokutnym {Liiri 
poeniteniiales^ v. PúenitentiaUa). C z ^ á ó III traktuje o nrz^dzeniach litnr- 
gicznych, tytuloje 8i§ De cůn$ecratíoně i dzieli síq 5 distínetiones^ a každá 
distinctio na capita. Zt^ možemy latwo zrozumieó cytaqje prsez pra- 
wników užywane. Ježeli síq cytuje canon (cn.) tub eapta (cap.) i ďt- 
étínetío (dist.) tylko, to znaczy, že cytacja odnosi si§ do píerwszej cz§* 
ád Dekretu Gracjanowego. Cytacja causa (skróc. caus. ▼. c#.) n, quaettío 
{qu.) n, can. (v. cn,)^ iub cap. n, znaczy, že cytowanego prawa trzeba 
skukaé w dmgiej cz§áci Dekretu. Ježeli wreszcié obok wyrazów De pcenit,^ 
albo De Ccns (ecratíone)., dodaje síq dist.^ znaczy, že pierw8z% cytat§ {De 
poenit. dist. n) znaleáé možná w II cz§áci dekretu pod qnaest. 3 caus. 
83, a drug^ {De Cons. dist. n) w III cz§šci tegož dekretu. Cantmee czy- 
li capita^ na jakie si^ dzieli^ dietínctionee w lej, a quaetthnei w II cz§- 
ád dekretu^ oznaczone zostsďy cyframi porzi|dkowemi dopiero przez Anto- 
súego ^gostino (ob. tej £nc I 483). Z tego powodu canonee ▼. capita 
w cytacjach oznaczaji^ síq cz^sto nie cyframi, lecz pocz%tkowemi wyraza- 
mi. Dlužsze kanóny dziel^ síq na §§. Przyktady cytacji ob. w tej Enc 
II 867. Can. 6 d. 63; cn. 2 d. 62; cn. i eod.^ i. j. wszystkie te cytacje 
odno8z§ 8i§ do I cz^éci Dekretu: distinctio 63^ canon €; dist 62 can. 2; 
Dist. ta sama, can. i. Z dmgiej cz§ád cytacje tamže. Cn. 20 es, í6 qu. 
7; cn. í3 cn, 12 eod.^ t. j. causa 16 quasstio 7 oancn 20; causa \ quaest. 
te samé, can, is i 12. Jak opowiadaj% wspólczeáni (ap. Sarti op. c. s. 
281), Gracjan tylko cz§áó 11 Decreti podzielil na cauaae; pierwsz^ saš 
i 3ci% na diatinetiones podzielil jego uczeú Paucapalea. Glównym celém 
Gracjana bylo wykazaé, že nie ma rzeczywistej sprzecznoáci mi§dzy ró- 
žnego rodzajn. kanonami {FhiUips^ Dn droit eccl. dans ses sources, trad. 
par Crouzet, Paris 1868 s. 98, 94). Z wyj^tkiem dokumentów z czasów 
Innocentego II (11 30 — 1143), które s^ zpierwszej r§ki, zreszt§ Gracjan 
vXotyl swoje dzielo z poprzednio juž istniej^ych koUekcji praw kanoni- 
cznycli, dla tego ich bl^dy i niedokkdnosci podziela. Kanóny apakryfi- 
czne w D. Grat. wykazal Seb. Berardi (Gratiani canonea gcfwiui 



99 

dker^ Xuviní 17»S; Venet irss, 4 ▼. ht-A). W mk 
i^iaaíMh Cbfponi >iin» eon. 8§ one wskisaiia. (HeoIo 50 roE- 
w B. Gr. 1100% oazwftko pale* (líteraL tlMM), dlft csego? 
lo. B4>adsíaiy te siu^iy^ ri^ dopiero w póžniejsaych r^kopi* 
(&rfi\ De dar. bonon. '^of. t. i p. i s. S89 § s); pierwotnie 
byty na margínerie, póžsiej wasdy w tekst. Jedni t^dx^, že wyraz jMi/ba 
powiUl X p. aUa, U j. |nm< oIm (/. ^ df Biš^ger^ Diflsert. de Gntíani 
Dacrelo, Ylndob* 17<0 s. 915 § 17; cf. e^ud. OpoeciiUi, Fribnrg. 177S); 
iaai, ie podiodsi od acsnia Gracjanowego, iiazwiflkiem Paneapaiea. 
Žrédli, aa podatawie ktárych Gracjan nložyl swoje Deeretum^ 8% sast^ 
i) Bordiarda (ob.) wormacjeáskíe^ Deeretum; 2) nietrydaiif 
pratr kaa. bpa AnteJma x Lnkki (f 1086); s) bezfiaieflay zbiór 
kaaoaów, qN>rz%dxoD7 pod koniec XI w. x Bnrcharda i AnyjJm^ z pe- 
mmead dodatkxmi, w 9 ksí^nach; 4) x tegož w. xbiór podobny w 13 ksi^ 
gack; 5) InoB (ob.), e) aiewydany xbí6r x-cz^ádowy kanonów i dekretar 
Ifóv, ttiDftooy pon^dUem chraiologicxnyin: w icj exQád raa decretales, 
w x^ kanóny xoborów, w xej teksly x Qfeów Koádoia, x prawa cywil. 
ixyankiego i frankoĎskieKo i in. (Bxcxegóíowo ob. Theiner, Disqoixitiones 
cnt.« Romae I8xe, append. II s. 41, eí. b. X76, S87). Kanóny soborów 
greddch brat Graejan nie x oryginidii, lecx x tlmnacxeň, jvž to w kollek- 
€p Djoti^joaxa Malego, jvž w Ixydorowfj. O wydaniaeh i popraw- 
kacb D^i Gr. ob. Onpns jar. ean. Ze w D. Gr. 8% niektóre opiige btf- 
dae, pnyxnaje to gloua w saaym D. Tak np. gloaxa ad Dia. GtoL prxy 
ca. 7 caaa. X qo. 8 i prxy cn. 8 eod. Z tego powoda kapitola jene- 
lalaa eyxtenka r. 1188 {vp. Maríaie^ Thesaor. aneodot. lY 198X) poxta- 
aovfla: JLiber qni didtitr Canonam, siTe Decreta Gratiaai, apml eos, 
ffá baboerínt, lecretíns eostodíaDtar, at com i^ns ňt, proferantar. In 
amario non resideant, propter Tarios, qni inde prorenire poe- 
errores". P o w a g a tego dxiela polega na tém gtównie, ie prxy- 
Xte xoslalo po exkolaeh i bylo w powsxeebném užydn i»xex wieki áre- 
dbde, bex oppoxycji ze strony Papiežy; kcz niemapowagi xbiorn aaten- 
iycxnego, bo žáden x Papiežy nie asankcjonowal go 8woj% powag%, 
a kaaoay i deeretales ^iko o tyle obowÍ4znj%, o ile 8% antentyezne 
i obo«i%zywaly aame przez n^ (np. postanowienia soborów powsxechnydí 
obovi^zyvaly i obowi%xnJ4 etky Koádól; synodów xaá partykalamyeh ka- 
aoay odnoiOy 8íq do pewnych prowin<ýí lab djeceqi, nmieazcaenie wi^ 
ítk v D. ide ma mocy prawa dla ealego Koádola i t. p.). Jeaxcie mnicj 
maj% wfíc prawa tak xwane Dieta Gratiairi. Nawet kiytyczaa poprawa 
Govporís jaría eanonid prxex korrektorów rxymskidi, jidEkolwiek x pole- 
caaia Pi^^. Grx^gorza Xin dokonaa^ xostala, nie nadida D'owi ChraeiiaBa po- 
wagi aateatyesaego xbiorn praw, gdyž byla tyiko naukow^ (krytycxn^) 
popix«4, która nie xmienila natory.jego. W rzecxywistoád prxeto D. 
Giatiaaa ma tylko wartoM bogatego historycxnego xbiorn rotných dokn- 
■entáv; jako wi^ taki podlega krytyce historycxnej, do której naležy 
wykacaé, eo w tém dxiele jext antentycxném i x jakiego žródla podiodxí 
(tL mUq)9 Da droit ecd. danx ses soorces. 8. 112, iis; tegož Kirchen- 
redit, t. lY § 199), Inbo inni przyxnaji mn powag^ pnblicxnego xbiorn, 
nie m eofutítmtúmU Pontítóae, lecz vi eansMtudimš (Boutr^ Tractat. de 
priadp. jmis can. s. 457, 460). Prače takowe krytycxne (opróex juž 
wqwBaiaayeh) wydali: Ant. Ávgvštinuš^ De emend. Grat.; DiomedeM Bra^- 



96 Decretum griiim BMykacja. 

va (Guido Grandi)» Dúqoisitio erlt. de mterpokCioM OtalíiB^ Boboh. 
1494 (i w Vorp. jur. eau. ed. J. H. BOhmar t. I); /. A. £Ušgg9r^ d0 Gf»- 
tiani coUect. canonam illinsqna aiethodo et flieodit^ w jtffo OUecItmeiifi* 
hirtor. et jar. eccL, Ulm. 17 76; Le PUa^ De sparÍM tu Orat. Canon* ap. 
QaUand. De vet. eao. coliect t. II; RiekUr^ De emeodatorib. Oratiaiii, 
pars Ilips. 1886; inne dneta ap. PhUtípš^ opp. cit.; Walier^ L^Ub. é. 
Kircheoreehts § lOi, 10.4, I04a; Aug. I%ein^, Disqnis. erit., Maas$m^ 
Paucapalea, ein Beitrag znr Gesch. d. jarist. Literator d. Mittelalt., Wiaa 
1861; Kuětmann^ Zar Oescb. d. Gratíaa. Deeret, w Arekh f. KathoL 
Exr€henr€chí t. X 8. 837; Fried. v. Sekidu^ Zor Qeacb. d. Litteratvr 
aber das Deoret. Gratian'8, I— III Beitrag, Wien 1870. Cf. Kanoodw 
zbiory. Do lepsa^ch komeatarzj na D. Graqjana naležf: Dortí*^ Ck^mnen- 
tar. in univers. 6r. Decr. (Opera canonica, Paris 16»6 f.); Vijm-Ešpen^ 
Brey. conunent. ad D. Grat. (Opera, ed. Lovanii t. III). Od Dšcretmm 
poszto, ie z^piu^%cych si^ wykladem prawa Icanon. naawano dekrety* 
stami, prawników zaá cywilnycb legistami (od ím^ prawo). JE, W.K, 

Dedan. I. potomek Abrahama z Cetory (Gen. 86, a), w Wolgacle 
nazywany (1. c.) Dadan; zdije ú^ od tego protoplasty otrzymato awojf 
aaaw^ miasto i pokolenie Dedan, gdzieó na granicach Arabji i Idamei po* 
ložone (Cf. Esech. 25, 18. Jer. 25, $i. 49, 7. 8. Isai 21, 18). Děda* 
nici ci prowadzili handel z Tyrem, zwlaszcza kobiercami (Esech. 87, 16. 
12).— SL w Yolg. takže Dadan, syn Chasa (Knaz), syna Chamowego 
(Gen. 10, 7); potomkowie jego zapewne z innymi kossytami (jak Neinrod) 
osiedli nad ódnog% Persky, bo jedna z wysp tejíe odnogi zachowala na- 
zw§ Dadeo, prsez Syryjczyków zwana Dirin. Ob. A$9emam BibUoth. Oiient. 

III 1, 146; III 2, 184, 744. 

Dedykaoja, z laciá. dedioatio. Tak si^ naqrwal a Bzymian akt urocay* 
sty poáwi§cenia gmachn pablicznego, stawi^%cy go pod opiek^ bóstwa* 
W jazyku koácielnym wyraz ten oanacza: i) akt poáwi§cenia jakiegoá ko- 
áciořa, 2) nroczystoéó litnrgicza^, poI%czon% z tém poéwi^ceniem, s) ro- 
cznicQ, csyh áwi^ doroczne tegož poáwi§cenia. Wi|tpič nie mo8na, ía 
pierwsi clu^eácjanie, i pod wzgl^dem poáwi^cania miejsc na ich wspálna 
modlitwy i zgromadzenia 8i§ wybranych, szli za podaniami takowyeh <ArzQ- 
dów sturego przymierza (Gen. 28, III Seg. 8, I Esdr. 6, 16). Jednakae 
dopiero koációl jwosolimski, przes Konstantyna W. zbodowany i od U* 
skňpów ze wspanialemi obrzQdami, jak mówi Eozebjosz, poáwi^cony, pier- 
wszym jest w historji koécielnej przykladem pablicznego Ám^tyů paúakich 
poéwi^cania. Do pierwiastkowyeh obrzQdów przy takowém poém^cenia 
naležaíy, jak i dot^d nale8%: ofiara Mszy á., modly, ápiewania, pokiopie* 
nia éwiQoon^ wod§, namaszczenia okjem á. i t. p, W d»sie(j8^a Pon* 
tyfikale rzymskim wszystkie te.wspaniate i staroi^e obrz^y zebvaAO 
i aporz%dkowaae, pod tyt.: De ecclenae dedicatkrne sen comtcrcítícm^ 
stanowi^ poáwiQcenia fonn^, którego przedmiotem jest koációl, zbadowaoy 
na zatožonym juž popraednio, z osobný benedykcjv w^ehiym kanieníA 
(ob. Pontificide imn., albo w Rytnale De benedíctiane ei mpoeitiane pri- 
martt Impidie pro eccleeia aediýcanda); ministrem zaá dedykacji jest jeden 
i tylko bisknp; labo i dziá tak bywa, jako i w starožytnoáci, že na ten 
akt zapraszano s%aiednich biskopów, przyn^mniej na k»nsekraAJ9 saako- 
mitych koáciolówy a korzystajfc z ich obecnoád, odprawiano synody pro- 
winqonalne, albo tež przeciwnie, jak przy poáwi§cenia onego koóciota je« 



Dadykaqa. 97 

rosolimskiego, wszjstkich biskupów žgromadzonych na synod w Tyrze. sa* 
^osil Konstantyn na dedyka<j§. Poéwi§ció kamieú w^ieloy wedíe Ryta-» 
a^a može i kaplan, specjalnie od biskupa delegowany, može nawet poáwi^- 
cié i koációit, ažeby &i% Msza á. i inne modly w nim mogly odprawiaó^ 
ale to jessecze nie zowie si^ dedykacj%, lecz po prostu poéwi^cefiiem. be« 
nedykcj^. Skutkiem poáwi^cema koádola, wedle nanki á. Tomasza z Akwi« 
DD, jest laská uprzedzaj^ca, która u^osabia wiernych do oddawania czoí 
Bogu, a oraz budzi w nich á. pragnienie ogl^dania Jerozolimy uiebie- 
skiaj, uczestniczenla kiedyá w Koáciele tijumfuj^ym. Znaczenie bowiem 
dochowne poáwi§cenie koáciola xna to, že koációl materjalny obrazem jest 
dnchownego, którego Cbrystus w§gielnym kamieniem, budowniczym i naj- 
wy^m kaplanem. Koációl duchpwny sklada si§ ze swi^tych, króiuj%cych 
w niebie, i z wiernycb, tu na ziemi pielgrzymnj§cych. Wierni s§ ioate«> 
rjatem, z którego tworzy si§ i uzupelnia ta ducliowna budowa przez na^ 
qJc§, laski, sakraroenta... Dokoáczenie tego budynku nast%pi w on dzieú 
ostateczny, w którym si§ wszystko, pod mlotkiero próby i umartwienia 
obrobione na gladko i cyrklem boskiej sprawiedliwoáci zraierzone, do te* 
go gmachu wprowadzi i ufanduje. Co si^ tyczy áwi§towania tej dedyka- 
cji, 2wanej a greków Encaenia^ u laeinników Dedicatio, albo Natale ecck-^ 
Aa€, jest ono, za áwiadectwem wielu Ojców Koáciola, takže starožy- 
tne. áwi§towanie \i^ynikalo z samego zgromadzenia si§ na dedykacjQ, 
okolo koáciola, biskupów, panów i ludu. Dziá áwi§ta z przykazania nie 
masz, cbyba že síq dedykacja odbywa w dzieá niedzielny albo áwi^teczny, 
jak rubyka Pontyfíkala radzi. W brewjarzu dedykacja obchodzi si§ pier- 
vszego rz^du porz%dkiem (ritu duplici I classis) i to z oktaw%. W jej 
wigiljf, wedle Pontyfíkalu, duchowienstwo i lud, a jak SRC. ( 1 2 Wrzeá. 
1S40 r.) objaánia, áciále tylko biskup konsekrator i prosz^cy o poáwiQ- 
ceuie powinni poécič. Przed relikwjami odmawiaj% 8i§ jutrznia i laudes 
z kommnnalu o áwi§tycb m§czennikac]i, którycb relikwje w oltarzu maj% 
8i^ zložyč; nieszpory zaó zwyczajne, matutinum i prima jak w rubrycelli. 
Dopiero w sam dzieň poéwi^cenia, juž po konsekracji, pacierze kaplaá* 
skie o dedykacji, poczyni^^c od tercji, m^že odmówié biskup konsekrator, 
choébj byl obcy; ducbowieňstwo zaá tego koáciola powinno je odmówió. 
Patíerze te, czyli qffidum jest bardzo dawne; áw. Pius Y tylko je uzapel- 
níi. Psalmj tego officium s^ glosem wesela i wdzi^znoáci, rozwini§ciem 
nlejako liryozném onego tekstn Apokalipsy: Vidi ganctam civiiatem Jeru- 
idm novám descendentem dg coelo: hymny opiewsg^ budowg koáciola du- 
cbownego: jest to jedno z najpi^kniejszych officjów brewjarzowych. Dlugia 
i wspaoiale ceremonje tego obrz^du, z kolei wypisane w rubryce Ponty- 
fikalu, a ich znaczenie rázem z modlami dobrze tlumaczy ks. Rzymski 
w Bwoim Wykiadzie obrzfdów (Warsz. 185 7) cz. V r. 11. Dia kaplauów 
ceremoniarzy, maj^cych asystowaé i služyé przy dedykacji koáciola, n^'- 
lepszim ^.ródlem do objaánienia si^ w tém wszystkiém b^d^ie: *S^. Litvr^ 
9ue Praxis Herdta t. III n. 1 1 3 i nn. Co do rocznicy, czyli anniwersa- 
raa dedykacji koáciola, tu takže pierwsi cbrzeácjanie szli pewnie za sy- 
nagogy {éw. Jan. X 2 2); przyklad takowej uroczystoáci podaje Sozomen 
biatoryk, na onej éwi^tyni Konstantyna W. w Jeruzalém. Rocznic§ t§ na 
4áeú obrany zaznacza biskup konsekrig%cy, w czasie konsekracji; inaczi^ 
bowiem, gdyby go zapomniano oznaczyč, musi byč obchodzona w sam% 
£ii^kl. T. IV. "^ 



98 Dedykaoja.— Difeotat ooogruae. 

roezniCQ konsekracji. W brenjarzn i msiale ma ryt duplex I elassis cum 
oeUtoa; dla rnbrycyitów ta takže Herdt najlepszym, bo najdokladiiiejszym 
i nigswiQŽlejszym ttamaczem (toc. c n. ití i nn). W koácioíacb francnzkich, 
a jat w niektórych djecezjacb i a nas, anniwersarze konsekracji košdo- 
}6w w catej ^jecezji, za pozwoleniem Stolicy Ap., zlane 8% w jedn^ wspól- 
n% nroczystoéé. O chor^gwi, jaká síq w dzíeň aamweraarza dedykacji na 
wiežy koéciola wywiesza, ob. Ghor%giew; o áwieczkaeb zapalanych na krzy- 
ftach konsekracyjnych, ob. Zacheaszki. W breirjarza i martyrologinm ma- 
my kilka áwi%t pod tytulem dedykacji. X. t9. /. 

DefectUS congriiae. Od czasów nigdawniejszych, a szczególniej od- 
ki|d probostwa pocz^to inkorporowaé, czy to do pewnych kolegjów ko- 
ácielnych (np. kapitol, klasztorów i t. p.), czy do innych probostw, Koiciól 
zwracal na to awag§, aby z fandaszów beneficjam inkorporowanego cz§á6 
odpowiednia, portio congrua^ pozostawian^ byla na utrzymanie wikaijosza, 
lab inncgo dnchownego, koéciói inkorporowany obslag^j]|cego (C. De mo- 
nacMa 12, Extírpandae 80, Exposuiati 88, dř Fraebend, X 8, 6; C. 'S'tt- 
Bceptí 1 eod. tii. in VI 8, 4; C. Statuto §. 2 de Decimis in VI 8, 18; 
element. Ut oonstítutio i de Jure patron. 8, 1 2; Cone. Trid. ses. 7 c. 7 de 
Ref.^ ses. 26 c. 16 de Bef.). Dia tego tež nakázaném by to tych tylko 
wyáwiQcaé, którzy albo beneficjam, aibo inny fandasz, wystarczaj^cy na 
atrz3rmanie, posiadali, oraz zabronioném byto nowe erygowač benefícja, je- 
želi nie byty dostntecznie w fandnsz zaopatrzone. Ten dostateczny fon* 
dnsz bosí nazwQ portio congrua (ob. art.). Oznaczenie wysokoáci fandasza 
wystarczaji|cego, sobor trydencki (ses 2 1 c. 4 de Rtf.) pozostawia biska- 
pom. W praktyce niedoáó jest, aby fandnsz wystarczat na zaopatrzenie 
najkonieczniejszycli potrzeb ciata, jak požywieoie, odziež i mieszkanie: po- 
trzeba jeszcze, wedlng praw wyžej powořanych, policzyó to, czego wymaga 
atanowisko dacbowaego, jak arz%dzenie mieszkania, nabywanie požytecz- 
nych ksi^ek i Innycb árodków amyslowego ksztatcenia, utrzymanie ksi^ 
žy do pomocy i shižby, umiarkowana goácinnoáó, niesienie pomocy abo- 
gim, i t. p., tak, ižby dacliowny by) w možnoáci oddač si§ calkowicie 
swojema powolanin i jego obowi^ki spetnial, hez odrywania od nich, dla 
szakania árodków atrzymania si§. Od pocz^tku XIX w. portio congrua 
zaczQta byé oznaczana w wieln krajach, przez porozamienie síq rz^dów ze 
8to]ic% Apoštolsky, lab biskapami, a póžaiej samé rz^dy poczQřy }% ozna- 
czaó, mianowicie tam, gdzie, po zaj§cia maj^tków koácielnycb, przezna- 
czono duchownym pensje, przez rzi^d wyplacitne. Ježeli dochody przywi^- 
zane do beneficjam nie wystarczaj^ na utrzymanie dnchownego, wówczas 
ez^ó, której brakuje, nazywa síq defectus congruae. Može ten de/edus 
powstaé przez niedozwolon% prawem koácielném alienacjQ miý^tka dacho- 
wnego, ze szkod^ Koáciota dokonaný, przez niewlašciwe oderwanie od be- 
neficjam cz^áci docbodów i przeznaczenie jej na uposaženie jakiego zakla- 
du pobožnego, przez naloženie na beneficjam pensji dla jakiegoá dncho- 
wnego, przez powiQkszenie podatków, wreszcie przez wypadki losowe, jak 
wjlewy, nieurodzige, wojna i spastoszenie kraja. Temu brakowi kongniy 
biskup zaradzaó powinien, czy to przez powi^kszenie fundacji i ulepszenie 
majetku, czy przez przyl^czenie cz^áci od kongruy zbyw«gi|cej na inném 
beneficjam, czy przez poT§czenie z sob% dwóch beneficjów, byleby wiemi 
na tém nie cierpieli, czy wreszcie przez kwesty i ofiary ladu. Takie be- 
ne^a, którym žadn% miar% nie možná przyjáč w pomoc, powinuy byč 



Moetat eMjniae.— Mektowí ktifža. 99 

Jest necs^ widoczn^, te defecbu congrwu nie tak ez^to sí^ 
tnfiaé moie, gdzíe aposaženie beneficjum jest w maj^tka riemskiiD, 
a lb ow i ea U^ki wypadkowe jednego roku daj% si^ powetowaé w nast^- 
pajeh, mearodxaj wynagradza síq drogoád% prodaktów, tanioáé zaá równo- 
važj aí§ obfitoáei). Dia t^o tež Košciót za najdogodniejsze dla ddiie 
■wtfat zawne aposaženie gnintowe i w dzíesíediiach. Przedwnie, nposa* 
iene w kapitálách, jako xaletne od obrotów bandlowycb, stopy procen- 
tové}, mcha papierów pnblicznycb, mniej pewnoád dlaú przedstawia i pr^ 
dzej zrodzié mole tUfectum cangruae. Najmniej stale nposaženie jest 
w penzách roeznych, bo te zmianie tatwo nlegig), czy to skntkíem kl§sk 
fiaaiiaowych, czy zmiany ministrów w paústwach konstytncyjnycfa, czy 
skatkiein wojny i powi§kszenia potrzeb pnblicznych; dla tego tež w t^o 
rodzi^n nposaženiach deřectua congruae najcz§šciej 8i§ przytrafia. 2LA.S. 

Defekt, z hdňskiego, niedostatek, nieznpelnoáé, brak; w litnrgice 
SKi^góliiíej wszelkí niedostatek potrzebnych rzeezy do odprawienia bez* 
svlocznego Mszy áw. defektem si§ zowie. We mszale na pocz^tku oso- 
bný tftni mbryk ogólnych De defectibus m genere^ a potem przypadki 
defektów m specie. Z ogólnych r0gal te przjmajmniej wiedzieé potrzeba, 
fte ée£áA we Mszy može byc dwojaki: istotny (tubstcmtíaUs) i podrz^dny 
(aeádemialis). Plerwszy, gdy brak czegoá do wažnošci sakramento; dnigí 
gdy nie možná dochowaé porz^dko, ozdob, albo nszanowama. Pierwszy 
pnytrafié 8i§ može czy to w materji powinnej, czy w wymówienin formy 
s ÍBteDCj), rzy tež dla brakn charakteru kaplaňskiego w sprawnj^cym; 
iane mzystkie defekty 84 tylko podrzf dne. Pierwszych nnikaó trzeba pod 
gnediem imiertdnym zawsze, dmgich nle zawsze pod grzechem ámiertel- 
nym. Bia nniknienla w tak wažnej mateiji omylek, radz) litnrgišci 
i shnziiie, wszystkie te mbryki mszahi Be defectíbuM pilnic odczytač, a po- 
ten: 1) nigdy sif nie tnrbowač i nie mieszaé nagle w przypadkn, bobt§- 
dzíč ixeez Indzka, ale síq zastanowič i wedle roznmienia i mbryk post%- 
píé; 2) gdy 8i$ nie pami^ta, czy 8i§ to lab owo mówilo, albo zrobilo, pójáč 
dalcj, bo gdzie síq dnžo roówi i robi, tam síq niewszystko pami^; 
s) gdzie tmdnošč na t§ i owq stron^, za rad) áw. Tomassa tego sif 
trsynaé, w czém mniejsze niebezpieczeňstwo grzecha. Po poprawienia 
bl^da idzie 8i§ dalej zt%d, gdzie 8i§ stan^o, mbryka bowiem mówi: ceiě» 
érmms aoppleto defeetn, prouquatur ab eo loco^ ubi desivU. X, S. J, 

DefektOWi ksi^ža. Nazywig^ defektowymi takich dnchownych, któ- 
ny stali ú§ niezdolnymi do pelnienia obowi^ków, skntkiem jakiego nie- 
iua tatku ciala Inb ducha. Rozróžniaj) jeszcze pomi^dzy nimi pótíe/ekiO' 
wfek, t. j. takich, których niezdolnoéó jest tylko czasowa, albo tež roz- 
á^g^ SÍ9 tylko do jednego rodzaju czynnoáci, np. nie mog^y Mszy od* 
prawiaé (O. Presbyterům 8 de Cler. aegrot, X 3, 6), Inb wreszde któ- 
rydb ráadsAnoé/í polega na niemoralnoéci. PoshigQ ksi^y defektowych 
zart^paj^ ich ttisiedzi, wikaijusze, luh pomocnicy (C. De rectoribus S eod. 
lír.), M. jeteli nie raa jož nadziei wyleczenia, przechodz) na emerytów, a ich 
tĚÚejšoe inni zigmigv Tam, gdzie beneficja nug^ swoje stale aposaženie, 
proboezezom defektowym, w miar§ tego, o ile stali &i§ niezdolnymi do 
petmenia obowí^zków, dodawani bywaj% albo wikaijnsze, albo tet koc^e- 
rttofowie, lab administratorowie. Pierwsi dopomag^^ tylko proboszezowi, 
tfrvdsy petni) za niego obowi^zki, pozostawiaj^ ma zarz%d fiindaszów» 



100 Dtftklfwí kii|ža.*-DtfiMttr MuuMlay. 



tned obcgmiQ^ zanfd, tak dnchownjch rzeczy jako i dociesDych, t j. 
zars%dziú4 para()% i fondaszaini beneficjalnemi. S. 

Definítío caiionica apostolorum. Mi^ázy greckiemi zbiorani ka- 
DODÓw, któryck antorami inieli bjó áá. Apostolowie (ob. Konstytucje apo- 
štol.), w oatatnicb czaaach J. W. Bickell w bibljot. wiedeňskiej odkryl 
Qieznany dot^d maonakrypt na pargaminie, pod tyt. '^Opoc xavovtx^ 
TttV i^úov &X0OT6Xa>v, i. e. Definitio cancnica m. Apostolorum^ i odpis 
z niego umieácil w swojej Historji pratca kanonicznego (Giessen 1843). 
Dokument ten dzie]i síq na i 8 kanonów, które zawieri^% cz^\% regály 
karnoéci koácielnej, cz^áci§ zaá przepisy dotycz^ce moralnoáci. Nie ulega 
w^tpliwoéci, te aatorem dokamenta byl žyd ocbrzczooy, nie možná wszak- 
že stanowcsso twierdzič, -íq byt on nazarejczykiem. Masial on jednakie 
nwažaó Ohrystusa za Mesjasza, gdyž nazywa Žydów »zab6jcaml Boga." 
Hieronim, który dokladnie znal nazarejczyków {Hier. Epist. 89 ad Aug.), 
áwiadczy, že uznawali oni Ohrystusa za narodzonego z Maiji Panny Syna 
Božego. Przekleňstwo, które can. 4 rznca na tego, kto komunj^ pod 
postaci% chleba i wody (zamiast wina) przyjmi^e, pozwala 8i§ domyálaé, 
že aatorem Definitionťs canonicae byl nazarejczyk, wróg sekty ebjonitów 
która obok chleba, tylko wody ožywala {Epiphan, Haer. XXX 
§ 16). Wnioaek ten wszakže nie jest znpeloie pewny, poniewaž i ione 
sekty, np. enkratyci i sewerjanie užywali wody do ofiary éw. {Epiph. 
Haer. XLYII §. 3), nadto, w%tpliwém jest, czy ów kanón (doslownie: 
«kto bierze w nsta wod^ i tak si§ komunikuje" i t. d.) rzeczywiácie ma 
takie znaczenie. Równiež nie oznaczono dotychczas dokladnie czasu, w któ- 
rym zostal napisany powyžszy dokument, choó zd^^je 8i(^, že n^póžniej 
wieku IV si^gač može. Zreszt^ Definitio canonica rousiala byó bar- 
dzo málo upowszechnion^, skoro dotychezas znaleziono tylko dwa z niej 
r§kopÍ8my: w bib^otece wiedeúskiej God. hist. graec. nr. 45 (Lambec^ 
Comm, de bibUoth, vindob. ed, KoUar^ t. VIII p. 904) i w bib^ot. pe<* 
tersburgskiej {Catcd, Codd. bibUoth, imp. publ, gr, et lat, ed, Ed, de Mu^ 
raUoy Petrop, 1840, fasc, i), a oprócz tych dwóch manuskryptów žádných 
Jej éladów w innych zbiorach kanonicznych niespotykamy {Permaneder), /. N. 

Defínitor dekanainy. Dawniej w každým dekanacie, stosownie do 
jego wielkoáci, byl jeden lub dwóch proboszczów, wybranych do oblicza- 
nia i dzielenia dochodów probostw wakuj^cych, pomi^dzy dawnego pro* 
boszcza lub jego sukcesorów i proboszcza nowego; do nich nalézalo roz- 
poznač i uložyó wzajemne stron pretensje. Nazywali sig tácy probosa- 
czowie defimtorami, Z pocz^tku defínitora biskup przeznaezal, póžnicg 
wybierala go kapitula wiejska, t. j. zgromadzenie proboszczów kondekanal* 
nych. W wielu ^ecez}Kch dlugo przechowala síq nazwa defimtora, ale 
cz^iej nazywano go administrátorem. Obie te nazwy možná wíqc braó 
za jedno, a oznaczaj^ one dzisi^' w niektórych krigach jednego z pro- 
boszczów, wybranego przez swoich kolegów, proboszczów tegož samego dě- 
kanátu, wi^kszoáci^ prost% glosów, na drugiego prezydíy^cego dekanalnych 
zgroroadzeĎ, czy li kapitul wiejakich, i raiyacego uieco wi§ksze atrybucje 
niž dawny defínitor. Taki administrátor czy defínitor jest zast§pc^ dzie- 
kana chorego, nieobecnego, czém inném z^^tego, a gdy umrze dziekan, 
defínitor donosi o tém biskupowi, a tymczasem pelni obowi^ki dziekana. 
Ježeli kapitula wiejska, czyli proboszczowie děkanátu ron^^ udzielon% sobie 
irladzQ przez biskupa wybierania dziekana, defínitor kapituly zwolige i na 



'. 



Defmitor dekftflalny.— Deforís« 101 

« 

fjlHMTe presydaje. Ježeli kapitula wiejska ma Jaki oddxiehiy fiiiiditsc» 
idffliBlstn^e nim defioitof , jako pelnomocnik kapitály. S. 

Defínitor zákonný. Zákony w skutek reform, jakim z biegiem esa- 
sa Hlega!y, rozmaite w sobie zawierafy kongregacje, každá kongregaeja 
dnelila síq na wiele prowincji, które síq zwaiy deflnicjaw^ a každá i tych 
zswierala kilka opactw, lab przeorstw, podiegtych regále kongregacji. 
V podobny sposób zákony žebrz^ce byly podzielone na róžne prowincje, 
každá prowincja na kilka definicji, a z tych každá zawierala pewn^ liczb^ 
klasztorów, czyli domów. Miejscowi przeloženi tych doinów (u benedy- 
ktynów opaci lub pralaci, u franciszkanów i kapncynów gwardjani, a a do- 
minikanów przeorowie) zostawali pod nadzorem przeložonych okrf gowych, 
t. j. definttorów, ci zaá zaleželi od przeřožonego prowincji, czyli prounneja- 
ia, a nad prowincjalami mial wladz§ jeneralny przetožony ealego zákonu, 
ezjli jenerai. O interesach albo calego zákona, albo prowincji, albo tež 
jednego klasztora, radzono na zebraniach mniejszych lub w)§kszych, które 
kapituiami zwano. Urz^dzenie kapitul jeneralnych i prowincjonálnydí 
zaprowadzone zostalo w Čluny, a rozwini§to je w Giteaux. Papiež Inno- 
eeoty III nakázal na soborze lateraáskim lY (12 15), aby každý zako& 
corocznie odbywal kapituly prowincjonaln^, a co lat trzy jeneralny. Jak 
na kapitulách jeneralnych prowincrjalowie byli przedstawiciělami prowincji 
im podwladnych, zdawali sprawQ o stanie klasztorów, zostaj^cych pod iek 
Mrz^dem, bronili ich interesów, i rad^ sw% pomoc nieáli jeneralowi w in- 
teresach, calego zákonu dotycz^cych, tak samo na kapitulách prowinejo- 
oalnych defínitorowie byli wlaáciwymi z prawa deputatami klasztorów, pod 
ieh nadzorem zostaj^ych, przedstawiciělami ich interesów, pomoonikami 
i doradcami prowincjcala. Te stosunki przechowaíy si§ prawie až' do 
oaszych czasów, z t% tylko róžnic^, že gdzie prowincje mialy malf liczbQ 
klasztorów, tam nie dzielono ich na definicje, a definitorów wybieráno tyl- 
ko na pomocników i doradców prowincjala, z glosem na kapitule, lub tež 
wcale definitorów nie wybierano. *S^. 

DeforiS Jan Piotr, ur. w Montbrison 17 82, benedyktyn kongre- 
gaci áw. Maura. W obronie wiary pko ówczesnym napaáciora niedowiar- 
ków napisal: Refutation ďun nouvel ouvrage de J. J, Rousseau^ intHtdé 
Emile, Paris 1762; byla to pierwSza cz§á6 odpaVcia zarzutów filozofa ge- 
newskiego pržeciwko cudom. R. 176 3 wydal B. dwie drugie cz^áci p. t 
La dmnité de la religion chrétienne vengée des iophismes de J, J, Boueaeau 
(pierwszej z tych dwóch cz^áci autorem jest M. ^ánúřr^, oratorjanin i przy- 
jaciel D-a). Dzielo to napisane jest jasno i gruntownie. Gzwart% car^éé 
wydal D. 17 64 r. w 2 t. p. t. Freservatif pour Us fideUs oontre hs *o- 
phimes et les impiétés des incrédules. D. zamierzal wydaé drug^ edycj^ ca- 
lego dziela, ale przeszkodzily mu nieporozumienia, zaszlé wówczas w zgro- 
oadzeniu maurynów. Stojíc po stronie ácislej obserwancji zakonnej, na- 
pisal w tym duchu: Importance et VohUgation de la vie monaetique^ don 
MHé dané VEglise et daná Vétat, Paris 1768, 2 t. in-12. Po ámierci ks. 
Lequeux, zaj^l sig D. wydawnictwem dziel Bossueta, Wydawnictwo to 
prowadzone bardzo pracowicie, przerwala pod koniec rewolucja. Kilka 
dri«nnikarzy puácilo poglosk§, že D. jest autorem cywňnej konsttftuoji Ai- 
ehomeňatwa. Na potwarz t^ D. odpowiedzial listem o 28 str., adreso- 
vaným do Oareiy paryzkiej. Wreszcie krwi^ zapiecz^towa! D. wyzname 
wiary, jakie list jego zawieral. Wtr%cony do wi^zieuia z rozkazu konli- 



104 

eaokú paAsIdcj nosié miateé, bo zmý^ tejeranic^, nie daM niera y m 
pnfktada poat^powaoia, ižbj ei§ Ind clirzescjaňski nógt nafladowaé; za* 
kanú^ioy d wszeUdego obowi^kii djakoáskŇ^.* Póžnkri przjodziaao go 
w ozoaki sabdjakona, a biskap odbieraj^e rao ksi^pg epištol, nekh ,0d» 
bicraray d wladz^ ezjrtania epištoly w Koádele Boijm, bo tego obowi^- 
ikxí staleá df niegodoynL* Zdejmiy%c z niego dalmatjk^, czyli tonicell^ 
powieddal: ^^ejmajemy z cielrie tnnik^ sob^jakoásk^, bo czjsta i éwi^ 
ta na wieki bojažú Boža, jai w twojém serca nie raieszka.* Odbiený^ 
na manipularz, powiedzial: „Ztóž manipolarz, bo pnez dobře nezynki ja- 
kie on ozsacza, nie zwakzaleé dachownydí zasadzek oieprzyjadela/ Od- 
bienJ4C mn hnmeral, rzekh .Poniewaž gloso twego nie powád^galeé, ham»- 
nX d odbieramj." Wreszde, odbieraj§c mn ampaUd, kielich i pateuQ, 
rzekh „W}adz§ wchodzenia do miejsca áwi^tego, ddtykania d^ pálek, na- 
ezyú i nbiorów áwi§tydi, i wszeikie wykonywanie poshigř sobd^^oňskic^ 
odejmajeray d." W podobny sposób zostaly mu odebrané i ozoaki áwi^eeú 
mniejszych, ze stosownemi fonnnlami, až nareszde przyst^piono do pier- 
irszej tonsnry. W sntanng i komžQ ubraný, winny przed biskopem ttkl%U: 
bisknp zdejmoj^c z niego komžQ, wymówit stowa pontyfikahi: «W}ads% 
Boga Wszechmog^cego, Ojca, Syna i Ducha áw. i nasz^, odbieramy d 
szat§ dudiown^ i obdderamy d^ z religijnej ozdoby, sUadamy, degrado- 
jemy i pozbawiamy wszelkiego stopnia, beneficjum i przywilejo docho- 
wnego, i jako dochownego stanu niegodnego, str^camy d§ baniebnie i od- 
dijemy do oddenia i stanu áwieckiego.'' Poczém nožyczkand ud^ rau 
bisknp troch§ wlosów, mówi^c: .Jako niewdzi§cznego syna od uddalu 
paíSskiego, do którego byleá wezwany, odrzucamy d^, i koron^ na twej 
glowie, znak królewski kaplaástwa, z niej usuwamy, z powodu twego zle- 
go po8t§powania." Obecný balwierz resztQ glowy mu ostrzygt do wyso* 
koáci wlosów n.i koronie, aby žáden jej élad nie pozosta). Asystv^v^y do- 
efaowni zdj§lt z winnego 8ukni§ duchown^, a wtožyli mn áwieckie ubranie. 
Wtedy zbližyl síq s^dda i prokurátor, a biskup rsekl: „Ozn^miamy, že 
tego pozbawionego wszelkiego stopnia i przywileju duchownego i zdegra* 
dowanego wladza áwiecka može do debie przyj^é,*' a potem dodah „pa- 
nie s§ddo, prosimy ci^ caléra uczodem,jakiém možemy, abyá przes wzgl^d 
na miloáé bosk^, na pobožnoáé i mitosierdde i na po^dnictwo prošb 
naszych, na nieszcz^liwego tego nie wyrzekal kary ámierci, ani kalectwa 
czlonków.** Dawniej metropolita, s^dz^cy a žatém i degradiyi|cy biskupa, 
nie mógl tego inaczej dopelnió, jak w obecnosci 12 biskupów, a biskup 
degraduj%cy kaplana lub djakona, wobec 6 lub 8 biskupów, stosownie do 
stopnia duchownego degradowanego. Teraz s^dzenie biskupa jest zarezer- 
wowane Papiežowi, a degradacja uroczysta može 6i§ odbywaé przez je- 
dnego biskupa, a nawet konieczn^ nie jest i zast^piona byó može degra- 
dace slown^, czyli prosty, przez biskupa wobec kapituly wyrzeczon^. X,A, S, 
Degranges (cyt. Degranz) Michal, pospolicie znaný pod nazwi- 
skiem o. Archanioia^ ur. 2 Marca 1786 r., byt gwardjanem kapueynów 
w Lyonie, kiedy wybuchla rewoln(^'a. Až do czasów przywrócenia we 
Francji czci Božej ukrywal si§, spelniaj^c poslug^ duchowni| poti^emnie. 
B. 1819 wzi^l napowrót hábit kapucyúski w Chambery, ale niebawen 
wróct} do Francji, z pianem založenía domu misjonarzy dla wsehodu, 
w Grest, w Delfinacie, czego jednak, dla wielu przeszkód, zrobič m« d^ 
nie udalo. W Lyonie dat sobie zdejmowač kataraktQ z oczów i wéróá 



DegfMges.— 4m flratia. 105 



^• IMd i derpieft wd. 18 Pažds. 1899 r. ZostawU w árúkn: Dimumn 
€ártmi aitr páft €í tdie aum chrkieM^ Lyon 178S; Aper^ ďun pUm 
ďáémomtiom cmiholigme^ ib. 181 4; Rtjleítians tvr Vmiorage gui a pow tUre 
Gtmigdm CSttišt^^ 181$; na 12 str. wylicza tn D. pomylki, jakie w sta- 
■Béa awojéiB dáele popehiil Ghateanbríand (ob.); Dťsšert. phňošůpkiqueš 
kmu et tkMogiqmě^ ib. 1886, Si. (wyd. poámiertne). Gf. Biogr. nnnr. 
XI 198. 

P ih> rfc a JóieC, ar. l Kw. 1800 r. w Strasbnrgn. Jako nczeá 
■kjaeowcgo fieemB' odznaczal sif idolnoád^ i pobožnoéei^. W Bríeg 
fpotodaiowa SswiúMija) wst^pi) do nowicjatn jeznitów; pnez ii lat 
•cxjl retoiyld i teologi. Kílka lat byt misjonanem w niemiecki^ 
cacáct SiwajGafji i w Alzacji. Kazania jego gtf bokie wywíeraty wraženie, 
pooiewaž byt nietylko wyniownym, ale apofltolskiego dncfaa fcaznodziej^. 
KaaliCpBie pnez se prawie lat, do ámíerci swojej (f 8 List. 1871 r. 
v Ita1a-I«adi), praeowat nad pisaniem Katechizmu^ jego objaánieň i po- 
pnwiaaiem licznych jego wydaň. Kateebizm jego zaprowadzili 1850 r. 
w swoidi djecezjach biskojH bawarscy; przettamaczony na wszystkie pra- 
vie jfzyki enropeJ8Íde (nawet na j§zyk marattów), wi§cej niž do 50 dje- 
tta^ jest wprowadzony. Jako pomocnicze tego katechizmn wydat D. 
Orúmůkke u, Uithtfas$tíche Ertíártmg des Kath. Kateehisnuts^ Paderb. 
1857 — €4, 5 t.; 2 wyd. tamté 1861 — C4; KathoUscher KateBchitmué far 
Kmder in hateeketiseher Lehrweise erkldrt^ 2 t. Paderb. 1865. Próez fego 
napisal: Die v(M<pmmene Liebe GotUs, Begensb. 1856; Examen ad usům 
deri, 9 wyd. Begensb. 1849. Ostatnie lata žycia D. cierpiiď wiele na 
glow( i prawie znpetnie ogtacht, cierpienia te ntmdzaly ma pracf , stn- 
waie wi^ mówili, že wszystkie jego dzieta s^ dzieémi boleáci. Jemn 
let zmwdzi^czamy oealenie r^opismn Hitiorji wiekáw iredmch Damber- 
(ob.), za wojny domowej Sonderbnndn (i84 7), w czasie požara kol- 

w Ložem i ncieezki jeznitów przed napastnikami. W polskim 
j^zykw mMoj s przektady Eaiěekizmu Ď*a: i) bez wymienienia autora, 
rrymsko-katoUclá^ czyH zkiár tundá ckrzeécjaňstíej\ z kráikim 
DzHJáw rtUgji od poczqitu hnaia az do ncuzych czasów. Dia mio- 
dfieiy idoro9hfch przeíoxyi z niemiechiego hs, A. % (zelewski), Warszawa 
1855 ia 8 s. XIY S7l; 2) Kaiechizm rzymsko-katolicki ks. J. Dehar- 
he T. J, dla doroHejsze; mhdziezy^ przeloumy przez ks. E. LCkawskiego^ 
Fozoaá 1864 in 8 s. 206; S) Kateehizm katolicki z zarysem histarji dla 
szkói bsdowyeh^ Bmnsberg, naklad J. R. Hnjego, staraniem ks. bpa 
wanniá. 1862 r. iV. 

Dei Sratia, z taski Božej; funnntf t^ po raz pierwszy spotyka- 
■y w IV w. B. S56 Papiež Feliks 11 nžywa jej w swym dekrecie prze- 
dwko arjanom (Go\\. Goncil. ed. Hord. t. I 757). Gz^ef nžywan^ 
byta w Y w., jak pokaznje síf z aktów soborów odbytých w Braga (4 1 1), 
Eiezie (4 si), Gfaalcedonie (45 1) i t. d. Gnnibert z Koloiýi byt pier- 
wszyn btsknpen meraieekim, który nžyt tej formáty 623 r., nast^nie 
éw. Boailkcy, Heríliald bp z Leodjnra, Hetti arcybp Trewim i t. d. 
mekicdy, zamiast tej fermaty, ožywamy innych podobnego znaezenia, 
jak dhma gratía^ Dei misericardia juvanU^ albo favetUe Deo. Ze éwiee- 
kkk paaojf^cb, pierwszym, który nžyt tego wyraženia z iaski BoUj^ 
byl Fepln; za nim Karlowingowie, cesarze rzymscy, królowie niemieccy, 

i, deklorzy i w ogóle wazysey panig^cy dacfaownl i áwieecy. 



106 Dei Grctia.— Deizm i deiéci. 

Pierwotnie byla ta fonnnU wyražaoiein pokornego i poahisaoego Qsoaoft 
pocz^tkn swej wladzy i godaoáci. Dopiero na pocz%tka XV w. lacz^to 
osnawaó t% formalQ, jako wyraženie poj^cia wladzy najwyteiý, saczém 
poszto, že awažano j% jako tytal wtaáciwy tylko áwieckim monarchom, 
i dla tego zabroniono jej užywaé ks^ž^tom duchownym, albo zostawiano 
J4 jedynie w zmienionej formie, jak np. biskopom: Diuina et Ápo9tolicae 
Sedis gratía^ albo Dei mtseratiane et Apost. etc. Formuta z Božej i StO- 
licy Apostolskiej laski, jest póžuiejsz^ od poprzedoiej; ob. tej 
£dc. 1, 846. Prawd% jest, že cesarz Otto IV, cbc%c sobie ^ednaé Pa- 
pieža lonocentego lil, užyl (1209) poraz pierwszy' z pomi^dzy wladców 
áwieckich tytalu: Cesarz rzyfoski z Boiej i StoUey ApoatoUkt^ iaski^ lecs 
íalBzem jest, jakoby biskapi za jego dopiero przykladem przyj§li ten 
tytu}, albowiem juž w XI w. áw. Amat, bp w Nusco, na pocz^tka swego 
testamentu powíada: Ego Sedis Apostolicae Oratia Episeopus etc. (UgheUi, 
Italia 8. VII 585). Tak wi^c nietylko wtedy, gdy Papiež wybór bi- 
skupa w%tpliwy lub niekanoniczny potwierdzai, i kiedy biskup byl kon- 
sekrowany przez saoiego Papieža, ale w ogóle dodawano do dawnej for- 
muly Bei gratia, dopelnieoie et Apostolicae Sedis gratia, bo te wlaánie 
slowa dokladaie wyražaj% stosunek biskupa, tak wzgl^dem Boga, jak 
i wzgl§dem jego namiestoika na ziemi, glowy Koócíola katolickiego. Dia 
tego tež biskupi zachowali to wyražeuie w swych odezwacb pasterskicli, 
z malemi tylko odmianami tam, gdzie panuj^cy uznali tytul Dei gratía 
za wyli|czDÍe sobie przynaležny. (Permaneder), 

DeiZDl i deiéci. Delzm powstal w drugiej pótowie XVI w., z roa- 
kladaj%cego 8i§ protestantyzmu, i w pocz%tkach Anglja byla glówném 
jego siedliskiem. Po odrzucenin tradycji, przyszla kolei na sam^ BiblJQ. 
Martwe formy kultu zaj§ly miejsce žjwej wiary w gwaltem zreformo- 
wanych krtijacb; niemoraloošé žycia, szczególniej w wyžszych klassaA 
spóleczeústwa, l%czy}a si§ tam z surowém przestrzeganiem form zewn^ 
trznej bogobojnoáci i ducbem przeáladowania religiJDego. Na tak przy- 
gotowanym przez reformacj§ gruncie, powsiala woinomytínoéé i toolna kry- 
tyká. Wolni myUicieU nie odrzucali wiary w Boga, lecz nie uznawali 
ani Bóstwa Zbawiciela, ani Objawienia. Cechi| deizmu wi^c jest nega- 
cja Objawienia Božego, w przebiegu czasów i žyciu ludzkoáci. Deizm 
tém síq ma róžnió od ieizmu^ že ostatni przyjmuje wiarg w Boga, któiy 
nietylko nas stworzy), lecz i po stworzeniu w wyražny i szcaególny spo- 
sób losami ludzkoáci kieruje. NazwQ deistów pierwszy raz spotykamy 
okolo pólowy XVI w.; nazw§ t§ dawano wówczas przeciwnikom chcy- 
s^anizmu. Viret^ gloány mi^dzy reformatorami teolog, w dziele: Instru^ 
ctíon chretienne (i563) w tych slowach móuň o ludzlach, którzy 8i§ no^ 
wém mianem deistów nazywaj^: ^Wierz^ oni wprawdzie w jednego Boga, 
lecz nie uznaj% J. Gbrystusa za Syna Božego. Nauki Ewaogelistów i Apo- 
stolów s% dla nich bajkami i wymyslami." Mi^dzy deistami zacbodsi 
bardzo wielka róžnica opinji: jedni odrzucaj^ Opatrzuoáé, drudsy zaá 
j% przyjmuj§. Ci, którzy odrzucaj% Opatrznoáó, dochodz% zwykle do 
naturalizmu i ateizmu. Zreszt% przejácie od deizmu do ateizmu sawsae 
latwe: kto nie uznaje Boga w Gbrystusie, ten odrzució musi 0patrznoé6« 
kto zaá odrzuca kierownictwo Boga w kolei wypadków i losów Indzkich^ 
ten latwo pozb^dzie síq poj^cia o Bogu jako Stwórcy áwiata. Z isto^ 
swej wszakže deizm nie jest jeszcze negacj% Boga i do pewnego stopoia 



Deizn i deísci. 107 

shisiném jest nastupujíce okreálenie deizmu i teizmu przes Kant*: 
^oniewaž pod poJQciem Boga przywyklismy rozamíeé nie bezwiedu) i od- 
wieezii% naturQ, jako podstaw^ wszech rzeczy, lecz NajwyžBz% Istot^, 
kt6ra przez wtesn^ m^cboáč i woIq wszystko do bytu wywolata, przeto 
možnaby deistom odmówió wszelkiej wiary w Boga, a pozostawió im tylko 
jak%á istotQ pierwotn^, albo raczej jak^ najwyž8z% przyczyn^. Ale dla 
tego jož, že ktoá czego wyrainie nie twierdzi, nie godzi si§ jeszcze obwi- 
niaé go, jakoby 8i§ tego wypierat; žatém sprawiedliwiej b^dzie, ježeli po- 
wiemy, že deista wierzy w jednego Boga^ a teista w zywego BogaJ^ Deizm, 
jak wyžej poiviedziano, powstat i rozwin^i si§ nigpierw w Anglji. O de- 
istacb angielskich, Bloant i Bollingbroke, mówiliámy jaž pod wtaáciwemi 
artykulami. Tu podajemy nauk§ trzecb innych przedstawicieli deizmu: 
Cberbnry^ego, CoUins^a i Chubb'a. Wiadomoáci o póžniejszych deistacb, 
jak Hobbes, Locke,' Mandeville, Morgan, Shaftesbury, Tindal, Toland, 
Woolston, ob. art. Pierwszym gloáaiejszym deist^ w Anglji byř lord 
Edward Herbert Oherbury (czytaj Czerbóri)^ potomek starodawnej 
rodziny, wywodz^cej swój pocz%tek od Henryka Fitz-Roy, nieprawego syna 
króla Henryka I, ur. t58i r. w Montgomery, w Walýi. W pierwszyck 
latách žyda chorowity, tak szybko pod wzgl§dem umyslowym síq rozwijař, 
že jož w 12-tym roku bral udziaí w publicznych rozprawach o logice^ 
oraz pisal greckie i laciňskie dysertacje. Sam Bi§ nauczyl j^zyków; fran- 
cnzkiego, wloskiego i hiszpaúskiego, a nast^pnie podróžowal po Europie, 
nigdhižej zaá przebywal we Francji i Wloszech. Powróciwszy do krajů, 
qedna) soble wzgl§dy króla Jakoba I, który nadal mu tytu! rycerza i powie- 
rzyl klika urz^dów, póžniej zas mianowal nadzwyczéjnym poslem we Fran- 
cji, celém wyjednania ulg pewnych dla tamtejszycb protestantów. Karol I 
wyniósl go do godnoáci lorda. Podczas wojuy domowej, lord Oherbury 
t^tymal strong parlamentu. Kiedy wojska królewskie zburzyly zámek lorda 
Cherbury, parlament w nagrod^ przeznaczyl mu roczn% peu8j§, któr% 
wszakže niedlugo pobieral, gdyž umarl w Londynie 20 Sierp. 1648 r. 
Z polecenia Karola I napisal: The lift and reign of King Henry VlU 
(žycieipanowaniekr.Hcnr.VIlI),Lond. 1649,1672, 1682 foL; jesttoapo- 
logja Henryka YIU. Drugiém jego dzielem bylo: Expeditío ducis de 
Buckingham in Ream insulam. Opus posthumum^ quodpubUci jurta fecit Tim, 
Baldiiinusy Lond. 165 6. Syn lorda Cherbury wydal pozostale po ojcu 
poezje 1666. Jego autobjograO^ oglosil Horacy Walpole, w drugiej pó- 
lowie XYin w.: The Ufe of lord Herbert Cherbury^ wriUen by himselfand 
published by Horace Walpole^ 1764, 1778. — Wigkszego znaczenia byly 
filozoficzno-relig^ne utwory lorda Cherbury. Jeszcze 1624 r. napisal tra- 
ktát O prawdeie^ drukowany w Paryžu (De veritcUe^ prout diatingvitur 
a reveLatione^ a veriaimili^ a poaaibili et falaoj. Tenže traktát wyszedl pó- 
žniej (1645) w Londynie, pomnoženy dwiema rozprawami: O przyczynaeh 
bl(dáw i o religji ludzi éwieckick (De cauaia errorum, una cum tractatu de 
reUgiane laici et appendice ad aacerdotes), 1645 wyszlo takže najgloáuiejsze 
dzielo Cherbury'ego O religji pogan (Liber de religione gentiUum errorum- 
gw apud eos cauaia)^ z dopelnieniami, 1,663 i 1700 w Amszterdamie; na 
angielflki przeložone 1705 r. W dzielach wyžej przytoczonych zawiera 
st^ pewien systematyczny wyklad deizmu, którego szerzenie autor zada- 
niem žycia swego uczynil. Cherbury utrzymuje, že wszystkie reiigje možná 
do pi^ciu nast§puJ4cych punkto w sprowadzič: i) istnienie Boga; 2) po- 



108 Deizm i 

ataszeústwo Bogu; 8) bogobojnoáé i cnota, stanowii| niywažniejsz^ ct^ié 
esci Božej; 4) ježeli csiowiek žaloje popetnionych grzechów, to Bóg m* 
je przebacza; 5) kary za zře nczjnki, a nagrodj za dobře, zarówno w tém 
jak i w przysslém žyciu. — Pankty te nietylko Dle sprzeciwiigii si^ Obja- 
wienia, lecz w nióm dopiero znajdtg^ g}§bsze ugruntowanie i naležyte 
wyjaánienie. A i to jest prawd%, co twierdzi Herbert, že niektóre prawdy 
religijne nie dopiero przez Mojžesza, Proroków i Apostořów byty swiatu 
objawione: rzeczywiécie plynuly one z dalszego jeszcze žródta, cz^áci^ wy- 
pisane one na sercu czlowieka, cz^áci^ pochodzity z objawienia píerwo- 
tnego. Cbrystas nigdzie nic stará si§ przekonywač Indzi o tém, že jest 
Bóg; jego nauka wsz§dzie wspiera si§, jako na niezachwianej prawdzie, na 
wierze w žycie przyszře, w nagrod^ za dobré i kar§ za zle aczynkL 
Wprawdzie przemawia on do ladu, który jož poprzednio mial naukg 
objawion^, lecz i Pismo áw., od pierwszej poczynaj^c stronicy, presuppo- 
nuje juž owe prawdy i nigdzie níe uczy icfa, jako czegoá zupelnie nowego 
i nieznanego. Apostot tež narodów mówí o poganach, že mog% oni dojéč 
do poznania fioga i že prawo zapisane jest na ich sercach, Oherbnry 
w dziele o religji pogan wyražnie oáwiadcza, že bynajmniej nie ma za- 
miaru szkodzič „najdoskonalszej reliéfu'* t. j. chrystjanizmowi, ani tež awla- 
czaó y,prawdzvwej wierze^*" lecz že wřaánie pragnie j% popieraé. Jak wi^ 
objaánió napaáci, wymierzooe przeciwko Objawienia? Tu i owdzie aator 
daje do zroznmienia, že niektóre nauki Chrystjanizmu slusznie wywot^j) 
W8tr§t uksztařconych ludzi do wszelkiej sřužby Božej. I tak, religja chrxe- 
ácjaúska pod zbyt tatwemi do speřnienia warunkami obiecaje przebaczenie 
grzechów, i nie doáé stanowczo zniewala do speřniania cnoty. Wiara, 
którcj Písmo áw. ž^da, ma byé tylko prostém zgodzeniem síq na gloszon^ 
przez niego naukg. W ksi^žce O religji éwiechch ludzi Cherbury stará 
8i§ dowieáé, že každý czlowiek može zroznmieó prawdg owych pi§ciu zá- 
sad, kiedy tyroczasem niepodobieústwém jest przekonaé si^ o zupelnej 
prawdzie tego, co bywa podawane jako Objawienie Bože. Autor powohýe 
8i§ pod tym wzgl§dem na mnogoáé sekt chrzeácjaáskich, lecz glówny za- 
rzut zt^d bierze, iž religja chrzeácjadska jest wyiqcznqy a nie powszechnq^ 
nie podobna wi§c z niej naležycie poznač Opatrznoáci i rz^dów Boga w spra* 
wach tego éwiata. — Nie trudno dostrzedz z podanej przez nas treéci pism 
Cberbury'ego, jak niezbyt gí§boko si§galy jego zarznty przeciwko chrys^ja- 
nizmowi i jak^ jego form§ mi&t on glówuie na myáii. Anglikanizm, le 
swojemi od Kalwina požyczonemí 39 artykatami, ze swoim czczym, zimným 
i martwym kultem, nie mógl zaspokoió gor^tszych pragnieú duszy hidzkiej. 
Nic wi^ dziwnego, že kult, pozbawiony wewngtrznego žycia, w gl^bszych 
umyslach budziř wstr^^t do religji i czci Božej w ogóle. Nauki o zupel- 
nej grzesznoáci czlowieka i przej§te tylko opowiadaniem m%k piekielnych 
na skraszenie grzesznika, nie mogly wywolač sympatji do anglikaúskiego 
chrystjanizmu. Dogmat koáciota anglikaúskiego o usprawiedliwienia przez 
wiar§, bez uezjmków, czynil praktyk§ cbrzeácjaúskich obowi^zków zbyt 
lekkii, a nawet prawie niepotrzebn^. Owa wiara bez milošci jest t]rlko 
prostém przyj^ciem dobrej nowiny, že grzcchy zostaj^ czřowieko^ nie 
poczytane, choé pozost^% w nim po dawnemu. Trudno wi§c mieó sa de 
lofdowi Cherbury, že odepchn^t od siebie martw^ i gi§tk% wiarQ angli- 
kaňsk^. Istotnie, jak czřowick rayál^cy mógl uwierzyč, že 59 artyknlów, 
samowolnie ogbszonych przez kilku przemewierczych koáotolowi bisknpów, 



Omnm i MUL 109 



hjé pxmwdnwém Objawielliem Božém? Wisdomo, jak dasao pojao- 
nfi T^orwuAiJTzy chiys^iaiiízin, ^MxUjfc álepjch pogan i batwodiwalc^fch 
jnpístów* Da wieczne pot^ienie i mýá pieldelne. Tego znpebMigo opu- 
« r »n ia pogaa i predestynacji kalwiásldej w žáden sposób nie motna 
bjlo pogodzič z pojgdem Opairznoád, oganiúÚJ|cej miioéd^ swoj^ cal% 
Icdzkcéč, i z relig)4 powssedm^ Deizm wi^ Herberta, z tego pmikla 
rozpatrywaoy, jest reakcj^ pizeciwko doktijnom refomiacji. Wedlag nieh 
briviem, czlowiek przed przjj^iem chrzta tylko zle wszystko cesvÁt nioie^ 
i nie posiada žadoej zdolnošd do poznaoia i mitowaiiia Boga. Stroani* 
cze namigtnošci zaálepialy reformatorów do tego rtopnia, že nie chdeli 
zvTÓcíé Qwagí ani na fakty, z dochowej natoiy cďowieka wyptjiraj^cé, ani 
3a 'ívíadectwa historjczne, ani na samo Písmo áw. Toč przecíet jož 
iii^-tjtnqa katecbomenatn, jaki w pierwszych wiekach odbywač trzeba bylo 
przed otrzymaniem chrzta, dowodzila možliwoád wiary i miíosci przed 
-KTzjnaiiieni sakramentn* Badykalnym bl^em refonnatorów XVI w. bylo 
cknznawanie aniwersalnošd Odkapíenia, przez które Zbawiciel z každým 
cztawiekiem zosbýe w pol|czenÍD, zanioi nawet pelna laská dokonanego 
odkapíenia zleje si§ naú w saknunende. Befonnatorzy w sekciarskiéiii 
nogoriczkowania nie chdeli tego widzieé: czlowiek jest dU nich przed 
dmten tak obcy rzeczom boskini, jak .drzewo i kamieú," a rozam csto" 
vieka jest tylko ^nierz%dnic§ czarta." Deízm wi§e byl poniek^d reakcj^ 
przedwko sfálazowania kardynalnych poj§6, i refaabilitaej% rozamu i sonúe- 
xúa, sponiewíeranych przez ,^onnacj$/ Z drogíej wszakže strony deizm 
poďedl dalej jeszcze niž ipreformacja." Kiedy reformacja zachowala wiaiD^ 
w Zbawidela, lecz odrzacila nniwersalnoéé chrystjanizoiii, deizm obstawal 
za nmwersalnoád^ rcligiii lecz wyparl si^ wiary w Objawienie i Odknpie- 
aíe. Deišd ntrzymig^ že každý czlowiek, bez poárcdnictwa Zbawidela, 
posiada zdolnoáé poznania i miiowania Boga, wbrew reformatorom, ktár^ 
wí^knej cz^ád rodzsgn Indzkiego znpďnie zaprzeczali zdoinosci i možnoáei 
poTiiinia i miiowania Boga. Odepchn^wszy chrzescjaástwo, na ktéie 
w zaauui^ch i díažonych formách anglikanizma zgodzič si^ nie mogli« 
AéáKi wpadli w ealy szereg U^w, jako logiczn§ konsdnreni^ ich do* 
ktrjaj: zanegowawazy wiellde iakty Objawienia, zeszli na chwiign^ pod- 
stavy Ciktów wewn^trznych »wyrytych w dnszaďi wszystkich ladd.* Star 
ložyloe pogaástwo dowiodlo przedež, jak stiasznemg skaženin uiegaj^ Jut 
vrodzone dnsz Indzkich dané," w jak potwomych rozmiacadi zapaaowaé 
aad nemi može b}%d i gřapstwo. Widocznie wi^, wrodzona dnszy Indz- 
kíg jdolnoáó pojmowania i miiowania Boga potrzeboje Odkupienia, aby 
■npnaé i wzmacniac fsk% mogla. Pomimo to deišd, a na ich csďe 
Oberbory, zopeln^ doskonaloáé tak nazwanej naturalnej religji Qwažiý% za 
kaadeá w^gielny swojej doktryny i nsuwaý^ jako calkiem zbyteczne »nad- 
pnyrodzone Objawienie." DsJsze wszakže losy deizma za nowo wykazaly 
to, czego jni poprzednio dowiodlo pogaástwo. Twierdzenia deizma akgly 
powflpiewania: „natoralna rdigja" rozwiala 8i§ i rozplyne we mgle filo* 
zoficzDycb rozpraw, a deizm przerodzil 8i§ w natoralizm i atdzm. — Te^o 
przeiadzania si^ deizmo przedstawidelami s^: GoUins i Chnbb (cz. Ciéb}^ 
AstOBÍ CoDins pochodzil ze szlacheddego stana, ur. w Haston, w hiab- 
fciwíe Middlesez, 2 1 Cz. 1676 r. Odbyl naoki w Eaton i w Cambridge^ 
gdzie gtównie pracowal nad starožyto^literatar^ i filozofj^ póžni^ atrzy- 
mýval korespondencj§ z Lock'em. Jako s^ia pokoja odznaczal si$ roz- 



110 Deizm i deisci. 

tropnoád) i be»troniioáci%) kilka rázy obierany byl na posla do parla- 
meota, umarl 13 Grád. 1729 r. Z pocz^tka GoUins wystQpaje w doáó 
umiarkowany spoBÓb przeciwko martwej formalistyce „rz^dowego koáciola 
anglikaáakiego,* w obrcoie rozuron i volnoéei smnienia. Do pierwszych 
jego prac liczy si^ E^say cancerning títe use of reason in propositíont the 
evidenee where of depends upon human testimony, 1707 (Stadjam tycz%ce 
nžycia rozama w twierdzeniach, których pewnoéé polega na áwiadectwie 
Ittdzkiém). Drugie písmo Gollinsa takže bylo wywolaae dowolnošciami, na 
jakie sobie pozwalalo dnchowieústwo anglikaňskie. Dzielo to ma tytol: 
Najwyiůze oszusttoo ksi^ze (Priesťera/t in perfection^ ůr a deUction of ihe 
fraude of inserting and continuing this elause [the ehurch had power to de^ 
cree rke$ and eeremonies and authority in contrwersiea offaith]^ in the i2th 
artíclů of ihe articlee of the ehurch of England^ Lond. 1709. CoHins roial 
tu na myáli i2-ty artyknl koáciola anglik., w którym powiedziano, 2e 
košciól ten ma prawo stanowienia obrz^dów, ceremonji i decydowania 
wszeikich sporów religijnych. W rok póžniej wyszly dwie jeazcze edycje 
tego piema. Ažeby zwrócič wi§ksz^ uwag^ na powyžsz% ksi^žk^, sam 
autor napisal pozorný jej refntacj§ (On a latě pamphUt intitled: Priest-eraft^ 
Lond. 1710). Odparcie tego nápadu bylo trudné, bo na co mógl sig po- 
wolywaó anglikaúski koációl, oderwawszy síq od Koáciola powszecbnego, 
od jego zásad, nauki i tradycji? Nast§pnie Collins posunul bí§ jeszcze dalej 
i to, co pisal o duchowieňstwie angiikaúsidém i 39 artyknlacb, rozsze- 
rzyl do calego chrzeácjaástvra, oraz Biblji, w Z?/«{;oi/rje on freethinking^ oceasio' 
ned by ihe riee and growih of a sect^ caUed freethinkers (Rozprawa o wolno- 
myélnoéci, wywolana wzmoženiem síq sekty, nazywanej wolnomyálicielsk)), 
Lond. 1713. Autor dowodzi tu, jak potrzebn^ i nieodzown^ jest wolno- 
myélnosč, oraz utrzymuje, že stronnicy Objawienia l§kaj% síq i nie lubi% 
krytyki, tém dla nich niebezpiecznej, že, z powodu rozmattoáci waijantów 
Nowego Testamentu, nie wiadomo, jak pierwotny tekst wygl%dal. I pod 
tym wzgl^dem Collins wymierza sprawiedliwoá6 anglikanizmowi. Kier angli- 
kaúski czynil Kosciolowi kat. zarzuty bl§du i fa^szu, a wszakže^od tego 
Koáciola wzi%l Biblj§, dla czegoby wíqc Koációl powszechny nie mógl si§ 
porny lič w przyj§cin niektórych cz§áci Pisma áw., dla czegoby mial si$ 
okazaó sumiennym w jednej tylko rzeczy, t. j. w przechowaniu nieskažo- 
nego Pisma áw.? Chrzeácjanin „refonnewany** može síq tylko powolywaó 
na kilka starých r§kopismów, których wiek, stan, a žatém i powaga do* 
ayó w^tpliwe. Ile to omylek zawiera pospolitý grecki tekst, wspieraj^cj 
8ÍQ wlaánie na owych r^kopismach, a przez protestantów wyžej od ko- 
ádelnego stairiany! Podejrzewaniem i odrzuceniem starodawnego laciňslde- 
go przekladu, oslabiono powagQ samej Biblji, a pocz9tkuj%ca dopiero kry- 
tyká, w obec mnóstwa warjantów, musiala glowQ tració. — Nastupme G. 
zwrócil swój or§ž przeciwko podstawom chrystjanizmu w dziele: Ďiseourse 
on the grounde and recuons of the ohrietian religion^ in tu>o parte (O pod- 
stawach 1 dowodach reiigji chrz.), 1724, 1739. Tu usili^e poddaé krj- 
^ce proroctwa Starego Test; zdaniem autora, cuda nie mog% služyč za 
dowód prawdy nauki chrzeácjaňskiej. Dalej rozbiera cztery czypiQópro- 
roctw, które w alegoryczném tylko znaczeniu áwiadczyč maj^ o Chryata- 
aie; Žydzi, wedlng OoUinsa, dopiero w ostatních czasaeh przed Ghrystnsem 
zaczgli spodziewaó síq Mesjasza. Wreszcie, poniewaž nznawano powsze- 
chnie czystoáč i doskonakoáč moralnoáci chrzaácjaňskiej, stará si^ C. 



Mzm i deiiQt. 111 

\mt wiele jej ajemnjch stron. Zadanie zaiste tradne. Wszakže znalast 
on ogromny niedostatek jeden, który haňbič ma nank^ cbrzeécjaňsk%. 
.Epiknr, mówi C, zafftngnje na uwielbienie, z powodu wygloszonej przez 
niego nauki o przyjažni, która jest ze wszystkich cnót najwíQcej Boski|. 
My chrzeácjanie szczególnil za to powinniámy mieč ku niemn wdzigcznoáó, 
gdyž oigdzie nasza religja nie ž%da wyražnie od nas spelniania tej cnoty. 
Wyrazu przyjažú nie spotykamy nawet w Nowym Testamencie. Dzieío 
to miaío wielki rozglos i znalazlo licznych przeciwników. Na odparcie 
tych przeciwników, C. napisa} jeden jeszcze traktát, takže zwrócony prze- 
dwko nauce cbrzeácjaňskiej: The acheme of literale prophecy considered tn 
a view of the controversy occasioned by a latě hooh intitled: a discourse of 
tíu grounds etc., Lond. 1726. Autor dopomina si§ dostownego tlnmacze- 
ma proroctw i dochodzi do wniosku, ' že žadne z nich nie sprawdza 8i§ 
na osobie Ghrystusa. Zárazem wykJada wszystkie argumenty, jakie tylko 
zebraé mu si§ udalo, przeciwko powadze ksi§gi Daniela. — Pomimo pózo- 
rów erudycji, Collins jest bardzo powierzchownym badaczem i znawc% 
nanki chrzeácjaňskiej, co zreszti^ iatwo da síq objaánié, ježeli zwrócimy 
nwagg na czasy, w którycb žyJ, i spóteczeňstwo, z którego czerpal swoje 
poj§cia o cbrystjanizmie. Protestantyzm, zerwawszy zwi^zek z przesz!o- 
fci|, atracií zmysl historyczny: istota žycia, jego nieprzerwana ci^gtosó, 
przechowuj^ca podanie z pokolenia w pokolenie, staly síq dla niego nie- 
irozumialemi, zarówno jak žywa tradycja chrzeácjaúska. Protestantyzm 
pr^dzej lub póžniej dojšó musial do odrzucenia cudów, gloszonych przez 
£waDge]j^; nazwawszy bowiem legendy to, co podaje Košciól o cudach 
ludzi vybraných i áwi§tych, cóž protestantyzm mógl wystawié w obronie 
nadzwyczajnych wydarzeň, opowiedzianych w samej Biblji? Ozy tej samej 
broni, której „reformatorzy" užywali przeciwko žywej tradycji Koáciola, 
sie možná bylo zwrócié przeciwko faktom opowiedzianym w Piámie sw.? 
Protestantyzm wydaj^c IMsmo šw. na lup dowolnego tiumaczenia jedno- 
itek, tém samém podkopal wiar§ w cuda. Ježeli wszystko zaležy od oso- 
bistego, podmiotowego rozumienia Biblji, cuda nie mog% w rzeczy samej 
niczego dowodzié. Wiara katolická zaá w zupelnie odmienném, w stosun- 
ku do cudów, znajduje sig položeniu. Dia niej odwieczn% prawd^ jest to 
wszystko, czego rzeczywiácie nauczal i co zalecal Zbawiciel. Pytá wi^c 
ona o to, co jest nauk% Zbawiciela. Chodzi tu wi§c o to, aby byé pe- 
wnym Božego poslannictwa w opowiadaj^cyra poselstwo Bože, Cuda tedy 
bardzo naturalnie wyst§puj^ tu, jako pierwszorzgdny zn^ Božego uwiorzy- 
telnienia. Juž to wi§c jedno pokazuje píytkoéé mniemania, jakoby Obja- 
tienie opieralo 8i§ glównie na spelnienin kilku proroctw Starego Test. 
Do osoby Zbawiciela síq odnosz^ i z niej pocz^tek swój bior% wypadki, 
vychodz^ce w cályeh dziejach póza miar^ rzeczy ludzkich. Nadto, Chry- 
rtnaa wlasne proroctwa, trwaloáé i wzrost jego dziela, w sposób z niczém 
porównac 8i§ nie daj^cy, boskie znamiona tego Chrystusowego dziela, 
lujwyžsza czystoáé, wzniosloáé i prawda jego nauki i calej jego postaci, 
wreszcie, caly nieobliczony szereg faktów, wewn^trznych i zewn§trznych, 
dawnych i nowych, stalých i przechodnich, dokonywaj^cych si§ to w losach 
pojedyúczych ludzi, to narodów, szereg faktów zbiegaj^cych w jednej oso- 
We Zbawiciehi i na ni% wskazuj^cych: wszystko to rázem wzi^te wytwa- 
na przekonanie, któremu, pod wzgl§dem jasnoáci i gl§bokoáci, žadne iane 
równač 6ÍQ nie može. Deista nietylko nie ma poj^cia o tym wiellcim we- 



112 Deizm i 

wn^CrzDym zwi^zku wssyslkich íaktóir, lecz naweC sbjt ciasoo po|miúo 
znaczeme proroctw, jednej tjlko z tych podstow. Nie ronuniat on zapet- 
nie perspektywy prorockich opisów, í tém si^ objaánia jego .allegoiTcne 
wsz3'Si2nego ttamaczenie. Thunaczenie zaš Ukie, jakkolwiek pr^jrpnazttttlne 
do pewnego stopnia, z powoda pewnego ^ewa^trzaego zwi^zlro nátury 
dncha, wszakže wj2^cznie atosowane psige znaczenie wlaádwe i podrywa 
podstaw^ wyroznmienia tekstn. Nadto, niepewnoéé niektórych dat cJiro- 
nologicznych, a mianowicie w proroctwacfa Daniela, zdawida 8i§ CoUinsowi 
byó wieUdm argumentem przedwko retigji dirzeácjaňskiej. I na tak cia- 
snych podstawach zwalczyé j) usilowal. Przyjrzawaacy sig uwaániej áo^ 
ktrynom Cherburego i CoUinsa, przekonywamy si§, o ile dal^ ten ostatní 
poson^^ 8i§ od swego poprzednika. Collins wyražnie wypowiada wojof 
chrys^nizmowi i napadá na glówne jego podstawy. Pokazí^ 8i§ to, 
mi§dzy inneroi, w przechylaniu si^ ku natoralizmowi, gdy wysiawía Epi- 
knra i przecenia natnralne uczncie przyjažni, któremn deista wy2sz^ dije 
wartoáč od cnót chrzeácjaňskich , od dndiowej miloéd nieprzyjadóL 
W CoUinsie rozpala si§ juž namigtny wstrQt do chrysijanizmu, nie do- 
zwalaj^cy deiácie ani naležycie ocenié, ani poj%é zásad naoki chrzeácjaá- 
skiej; nie tedy dziwnego, že nie chce on widzieé, jak Boski Mistrz nie^ 
tylko w slowach, lecz w nigpi§knicjszej rzeczywistoáci podniósl i uéwi^il 
nczucie przyjažni! — Z owycb pi§ciu punktów, do których Cberbnry wszyst- 
kie reJigje sprowadzil, ostatnim byla wiara w nagrod^ za dobře i w kar^ 
za zle uczynki, w tém i wprzyszíém žydu. CoUins wszakže jož zaczyna 
pow%tpiewaé o nieároiertelnoéci duszy. W pierwszóm z wyiej podanorch 
dziet rozwodzi si§ nad brakiem dowodów za niemateijalnoáci% duszy, a wi^ 
i za jej nieómiertelnoáci%. Ježeli zaá odrzuci ú% nieámiertelnoáé daszy, 
doktryny deizma trac% racj§ bytn, gdyž cnota pozbawion% zostanie roza- 
mnego celo. Na co si§ przyda wtedy cnota? GnotUwym tak ci§<ko žyc 
na tym ówiecie, tak rzadko nawet znajdiy% oni nalezne a éwiata nznanift, 
a czysta, bezcelowa cnota niektórych szkó) filozoficznych jest wprawdzie 
równie jak ánieg biala, lecz podobnie jak ánieg zimná i bezplodoa. Nadto, 
Collins w%tpi o moralnej wolnoáci czlowieka. Cnota zaó bez morain^ 
wolnoáci jest zhidzeniem. Gdzie nie masz wolnoáci, tam mowy byó nie 
može o ^u, a wi§c upadá znowu jeden z aksjomatów deizmu, že za 
grzechy žalowaó naležy. Pozostige tylko wiara w jednego Boga, lecz czóm 
jest znowu ta wiara bez wolnošci woli, bez cnoty, bez nieémiertelnoáci 
duszy?! Deizm wi§c koniecznie dojáé musiat do zaprzeczenia Boga i ubó- 
stwienia áwiata. Collins nie wyprowadzi! wprawdzie ostateeznycb wywo* 
dów, gdyž i.wolnomyálni*' czuli to bardzo dobrze, že možua ignorowaé 
fakty i zásady, lecz že pomimo to istnieč one nie przestanii; že možná 
targn^ sí^ na niewzruszone podstawy wiary, lecz, že na korzyéé niewiary 
powažnych dowodów przytoczyó niepodobna; že nawet prawdopodobieástim 
nie masz na to, aby osobowe žycie ze ámiercii| fí«yczn% si§ koúczy)o» 
i že nie masz bezzasadni^szego twlerdzenia, jak odrzucanie bytu B^ga* 
Collins tež przy émierci, zapomínajíc o swoich filozoficznych naukách, mial 
powiedzieč. „Poniewaž wedlug si) moich staralem 8i§ jak nígl^pí^ alažyč 
Bogu, królowi i ojczyžnie, s%dzQ wi§c, že pójd^ w to micgsce, które Bóg 
przeznaczyt dla tych, co go miluj^. — Najwyžszém pr^^kazaniem powaze- 
chnej religji jest miloáé Boga i bližniego/ — Dalazy rozwój deizmu atwier- 
dza tf prawd§, že upaác musi nawet wiara w Boga, jak tylko usuniemy 



Daizfli i iMsd. 113 

pojede o Optlmioéá i biegii i^mr i losów hidi&kli. ^iglepk(j lus o tém 
pa«konjw»j% doktryny deísty Tonuszft Clivbb. Byi on synem knpca 
sboAovego, .nr. w malcj wio6ce w okolieacli Salisbniy 1679 r. . Z pocz^tku 
a^Mowal ú^ TfkawiczniGtwem, póžni«g liandlowa} konopuoii i wyrabuit 
áwieee. , Um. beziennym 9 Lot. 1747 r. w Salisbory. Ňie otrzymat on 
winicivcgo wyksiUlcenia nankow^go, nie znal joqrków starožytnych i sla- 
bé ^Iko posiadaí wiadomoáci z histoiji i jeogra^i, lecz od przyrodzenia 
obdttoooy zdolnoéciami, celowal nmiej^tnoáci^ jasnego i pi^knego meezy 
pneditaviania. Wynoezono UlOe j^o nczdwoié i skiomnoáó. Ghobb aa- 
ktžyt male stowarzyszenie, którego zadaniem byio rozbieranie pnedmio* 
tów religijaycb. Pierwsze jego dzíelo traktowtío o wyžszoáci Ojca: The 
ai^^remuiq/ nf faúier a$$erUd on eight argumenU from Seripture etc., Lond. 
iiiá. Byla to praca w dncbn soeynjaáskim napisana. R. 17S0 ogloaíl 
ZhiÚT trakiaiów o tozmaUych przedmiotaek (CoUectton of trocU toriUen <m 
rariomě syiJeeU), Nasl^pnie wyražnie wyst%pil przedwko relígji chrze- 
scjaáski^, w dziele: „Obrona prawdziwej £wangelji, gdzie pokazano, co 
jett, a eo nie jest t% ewangeU^"* {The irue gotpel oj Jema Chriu osterted^ 
mherm is shewn^ what is and wheU ik not that gospel etc., Lond. 1738). 
Bziela Cbobba wysziy po jego émierci (The poétkumes icorks o/ T. Chubb^ 
\jbmL 174a, 3 W; zaczynf^ si§ one od .Uwag nad BibJj^/ a wi^ksz^ 
ieh ci^ z^imiýe ^ožegnanie autora z czytelnikanii, zawieraj^ce rozpra- 
vy o najwažniejazych przedmiotacb reHgUnych.* — Chnbb w wywodach swo* 
icb doazedl do natoralizmn, t. j. do abóstwiania natnry, a zaparcia si§ 
Boga. Wedhig lúego «B6g j^st takiego rodziga istot%, która nic nie ma 
wqpólnego z tém, co indzie czyni% dobr^o lab ztego.*^ „Opatrznoáé za- 
pelaie sif nie troszczy o to, jak ludzie mi^y sob^ žyj%.'' Opatrznoéó 
«i^ nie jest Opatnnoácíf ; nadzieja na pomoc Bož% w spehúania dobra 
jest zhidzeniem, gdyž i^e posíadamy iadn^o árodka do odróžnienia Bo- 
iei0o wptymi od dzialania nasz^ duszy/ Takiego Boga wi^, który obo- 
j^tBÍe przygl^da síq zarówao dobrým jak zlým postrkem Indzi, który 
Jadnego uplywa našich losy nie urywiera, niepodobna wyobraziósobiejako 
iwiadom^ siebie, sprawiedliw^ istot^, jako Stwórc^ miluj^^ego swoje stwo- 
rzeaia. Takim Bogiem, jak go sobie Cbnbb wystawia, može byó tylko 
iycie wszecbswiata, ^de nátury, które samo w sobie áwiadomosci i oso- 
bistoéci pozbawione, podnosí sí^ do éwiadomoáci dopiero w zwierz^iu, 
a do oeobistoód w czlowieku. To tež w zupelnej zgodzíe z těmi kon- 
■ckweoejami pozost^^ inne zdania deisty. Logiczn% jest z jego punkta 
wídienia nwaga, že Bóg nie okazuje ludziom pomocy w czynieniu dobrze. 
Žyde wazechéwiata samo przez 8i§ spelnia dobro i cnot^ w nas i przez 
aaa, tak, 2e nie možná odróžnié owego wplywu Bož^o od dzialania wla- 
ia^ ónsMf calowieka, i w žydu wewnQtrzném czlowieka przejawia si^ 
itffíalanie powaaecbnej istoty. Teoija ta nie dopuszcza istnienia jednostek 
jako osobifltoád, a žatém i wymiaru sprawiedliwoáci po ámierci. Cuubb 
«yd0 z cbneácjaáskiej nauki o karach i nagrodacb na tamtym áwiecie, 
i purówoywa pod tym wzgl^em ludzi do koni, z którycb jedné dostaly 
m§ w řece dobiym, drugie zaá zlým panom, nie troszca|c síq i nie spo- 
dzíev^j^C 8]»ainedliw^ wymiany w dmgiém žydu! W co wigc zamienily 
m^ owe pi^ punktów, które patijarcba deistów angielskicb podawal za 
istotQ i tre^ wszystkick religji, szlacbetniejsz% i czjstsz^ od Objawienia? 
SaeykL T. lY. 8 



114 Úmtm i MM. 

Leci wewn^trzna kons^weorja i prosta logika musialy dtoístów doprowa- 
dzió do tsMách wniosków: kto bowiem wystQpQje z Koádola) pr§dzej lub 
póžniej ¥ryprze6 si^ mnsi wiary w Ohrystosa. Czyt GhrystHs raógtby byč 
Synem Božym, gdyby dzieto jego, podobnie jak wssyBtkie dzí^a ladzkie, 
b}§dowi i zepsudu ulega!o? Ježeli Bóg níe objawit síq w Chiystnsiei to 
nie objawii síq vcale w przebiega dziejów. Bóg, który od csasów, jak 
pami^ indzka zaáQgii^ može, žadnego áwiadectwa o swojém istnienia nie 
zložyl, nie istnieje dla nas. Do takich wniosków doktryna deistów za- 
WBze dochodébS mnsi, choó nie chc^ síq oni wyražnie do tego przyznaó. 
Glówne panéfy ich nanki možná sprowadzió do na8t§paj%cych kilku twier- 
dzeú: éwiat jest odwieczny; caloáó rzeczy, áwiat ten skladig^cych, jest je- 
dněm žyciem, które jest wszecbáwiatem; cnota i wyst§pek, byt i niebyt, 
s% ir istocie swej jedno i to samo! — Dotarlszy do tego pnnktn, bl^d roz- 
b^a síq o nieprzezwyci§žon% zápory dziejów lodzkoáci i o wewn§trzDe 
przeáwiadczenie cziowieka, a negujíc róžnic^ cnoty i wyst^pkn, sam 8i§ 
moralnie zab^a i sam sobie wymierza kar§ za odst^pstwo od Tego, który 
jest žródtem wszelkiego istnienia. Zt%d taká chwiejnoáó i sprzecznoéé 
yf wywodacb samego Ghubba, który np. w jedněm miejscu powiada, že 
gtównym jego zamiarem byto naležjrte wyjaánienie wielkich prawd, a mia- 
nowide tej, „že Bóg karze lub nagradza ludzi w przyszlěm žycio, w miar^ 
ich postQpowania na ziemi/ W koácu swego ^Požegnania z czytelnikami* 
wyraža nadziej§ „irspóinczestniczenia z nimi w láskách Božych, w spokojn 
i szczQéciu, które B<^ obiecal na tamtym ávriecíe cnotliwym i wierz%cym/ 
Jak wielka musi byé pot^ga nanki chrzeácjaáskiej, ježeli nawet wtedy 
nie možná si^ jej wplywu pozbyó, kiedy si§ odrzaci niezbite jej dowody 
i nieuniknione konsekwencjef Lecz može deistom szío glównie o awodze- 
nie prostaczków pospolitemi frazesami? Pod tym wzgl§dem, zdaje 8i§, 
že sprawiedliwoáó im wymierzymy, twierdz^c, že ladzie ci nie zdawali 
sobie dokladnego racfaunku z teorji, jakie wyglaszali, i že ich zawziftoáó 
glównie przez npadek chrystjanizmn w ich wlasnym kri^a zostala wywo- 
lana. Chubb nie przyznige 8i§ wyražnie do tegoj že czlowiek tak samo 
koňozy žycie jak zwierz§, zwraca on tylko uwag§ na brak dowodów na 
to, že dusza nie ginie rázem z cialem. Wiemy o těm dobrze, že žyde 
fizyczne zamiera, lecz wiemy równiež dobrze, jak usprawiedliwioném jest 
przekonanie i wíara w osobow^ niešmiertelnoáó, skoro duch ludzki jest 
odmienn^ od nátury delesnej istot^, bezpo^^nim i nieámiertelnym two* 
rem Boga. Objawienie w stauowczy sposób mówi o osobowěm istnieniu 
po ámierd, lecz Objawienie w pismach Ghubba wyst^pi^e w tej zeszpeco* 
něj i skarlowaoonej postaci, do jaki^ je doprowadzili anglikaúsko^prote- 
stanccy teologowie. Bibl^ae cuda znowu s^awiaj^ si§ tu jako oázy na 
olbrzymiej pustyni siedmnastu wieków; sama Bib^a stáje ^ jak%á staro- 
žytn^, przypadkowo powstal% ksi§g); jej osnowa jest niby oblok jasný, 
rozplywaj^cy síq w niewyražne ksztalty, z powodu zupelnego braku histo- 
rycznego pojmowania religji chrzeácjaáskiej. W nastQpig%cych wyrazach 
Chubb dobrze malige ówczesne religijne pojQcia spMeczeústwa angielakie- 
go: „Galkiem niepewn^ jest rzecz%, co Ghrystus chcial zwiastowaó áwiftta 
i na czém wlaádwie ehrzeá<jaň8two polega. Nauka chrzeácjaúska zostala 
tak niedbale i nieokreálenie wyložon%, že od pierwszego jej ogloszenia 
až do obecnej chwili panig^ spory i zamieszanie. Ksi^gi Nowego Test. 
nietylko nie przyložyly sig do zmniejszenia tego zamieszania, lecz owszem 



IHMzmJ cl»iácL 115 

je zwi§k89j]^."--Pow8tluiie i waarost deizrau tetwo dadz% gi§ objaánic r^ 
íorfflacj^ i jej skutkami w žycbi religijiiéin spolec^eústwa, wszafcže napa* 
iá deistów na chrysijamzm, nawct takí, o ile poznaó go jnožna 2 samej 
Biblji, wspieny^ sig ,^ówme na.; umyálnéin przejj^rgcaniu Písma áw. F&U 

i szywíe pojmuj^c Nowy Testament, odrzticono Starj, jako opowiadaj%cf 
o wielu wypadkaeh i zwyczajach^ nie maj%cjohy zdaniem deistów, žadnego 
zwi^zku z cbrzeácjaástwem* Qstatni zairzat zt%d pocbodzi, že nie chciano 
widzieé w kú§gacb StaregQ Zak. znamion zapowJedzi i przygotowania 
chrystjanizmu, co ^nowu tém da 8ͧ wytinmaczyc, že^ ko&ciól anglikaňski 
spelnienie tjpów Starego Testamentu tylko ulamkowo i niczupehiie mógl 
wjkazaó. . Ale i tak jeszcze ^ obec Biblji^ której wyražnie nie odpychali 
od siebie, jak mogU utrzjmywaé deiáci, že Bóg Abrahama, Izaaka i Ja- 
koba, Pan wszeebrzeezy, Stwórca nieba i ziemi,^ który wszystkim ludoví 
rozkazuje, nie jest Najwyžsz^ -Istot^, že jest tylko podrzgdnym bogiem^ 
bogieiQ podlug pogaá^icb wyobraže4? Z oburzeniem tylko možná czytaó, 

, jak Chubb przekr§ca najáwi§tsze nauki chrysijanizmu. Przykazanie np. 
miloáci wzgigdem nieprzyjaeiól; nwaža on jako »ž%danie, abyámy w sklcfa- 
miágch nas^ego $0ita žadnej< xóisúcy úie czynili Qu§dzy dobrými i zl:ymi 
iadzmi." Ghrzeácjaúska nauka upomina nas, abyámy zdali ziemskie tro* 
ski M naszego W$zechpot§žnego Ojca i abyámy przedewszystkiém Króie- 
stwo Bože i jego sprawiedJiwoió mieli na widoku. Tym sposobem zmniej- 
sza sjg bolesny Gi§ž^r žycia i czlowiek odzyskuje swobod§ úmyslu, nieod- 
zom% do prawdziwie lud^iej dzialalnoáci; za wykonywaniem tego prze- 
pisa iá%: roztropna- pracowitoáé, i^miarkowanie i wszystkie inne cnoly, 
o szcz§édu naszém sUuiowi%ce; jego owqcem wi§c jest m^droáó, gdyž 
sprawiedliwoáoi ^ towarzyszy blogosíawieústwo Bože, kiedy doczesna. zabie- 
gliwošč bez spi^awiedljíwoáci prowadzi zawsze do zguby. Deista wszakže 
o tej uaace Zbawicieia inaczej s^dzi: „Cbrystus, mówi Gbubb, zabraniaj^c . 
pilnoáci i przezornoájQi, wychwala tym sposobem nieogl§dnoáiS i apatJQ!'* 
Takiém przekr^caniem ducha i tekstu fismsi áw. doktryny deistowskie 
s^e nad sob§ sj|d wydaj§. To tež deizm nawet w Anglji nie puáciř 
gífbszych korzeni i, pomimo r^ormacji, chrystjanizm byl tam jaszc^ zbyt 
silným, aby ust%pié z póla przed tak slabým jak deizm przeeiwnildem. 
Dopiero pod, koniec XVIII w. utworzylo , 8i§ w Londynie stowarzys^senie 
<i^8towskie, pod nazw^ „przyjacipl mor^lnoáoi," jednoczeánie ze zv(j%zkiem 
filantropów w Poryžu. — Deistyczne doktryny znalazty dobré przyj§cie we 
Francji. W AngUi deizm cbeial 8tan%é na gruncie rozumu^ we Franeji 
fozwijal 8i§ on przewažnie w sferze^ ^ntazji : poezja, drwiny i sarkasm 
My jego narzigdziami, walka przeciwko cbrystjanizxi^owi zamienila si§ 
v íanatyczn^ nienawiéé nauki cbrzeácjaáskiej; francuzoy deiáci otwarcie, 
^madomie í czdnie zaiiarli ,si§ Boga (ob* ÉncykliQpedyáci). — Z biegiem 
<*»su deizm przeniósl sig do. Niemieq, gdzie przybrat formy uczonego 
*ra6joQa]izmu.'* Baj^gonalizm przerodzil si§ pófoiej w systematyczQy pan- 
teizm i atelzm, i w ten sposób negacja cbrystjanizmu przebiegla cykl sto- 
pniowego wzmagania si§ i wlasnei nad sob% krytyki.— O angielskim deizmie 
Púali: Lelanď^ A view of tbe principál deistícal writars in England, 
Loud. 1764 (Przegí^d glównych deistycznycb pisarzy w A.); Thorschmidt 
^ Bibíjotece angiels. woteomyslioieH, Halle 17 65; Trinius, Freidenker- 
Lexicon, Lipsk 17 59; Fr. Chr. Schhaaer^ Arcbiv f. Gescbicbte u. Lite- 
wtur, Frankf, I83i; Gesch. des 18 Jahrb*, Heidelb. 1843; LeohUr^ Gesch. 



116 Deizm i deiici.— Dekalog. 

des engl. DeisrnuB, Stnttg. 1841. — Roswój deízma anglik. przedstawiá wj- 
bornie Busche^ Die freie re)ig!58e Aníkl&raagy ihre Creschichte, ibre 
H&npter, Darmst. 1846. (V. C. Mayet). /. N, 

Dekaiog (SexáXo^oc), od déxa (dnesí^) i Aó^oc (slowo), 
znaczy to samo co o( iéxa X^fot, xk déxa Xó^ta, t& 5sxa jSi^ata, dzie* 
8i^ 8!6w; ostatnie wyraženia spotykamy cz§sto n greckích Ojeów Košciola, 
na oznaczenie dekaloga. Wyraz dekaiog nžywany byl pospolicie w for- 
mie žeúskiej (i^ ÍsxocXoyoc) i možná go nwažač za przymiotnik do latwo 
daj^cego si§ domyéleé rzeczownika vo(io^oía, dzie&i^cioalowne prawodawítwo, 
Wiadomo, že i^yrazem dekaiog oznaeza 8i§ „dziesi^ioro przykazaň/ ze 
wzg^da Ba Exod. 34, 28. Dent. 4, is. 10, 4. gdzíe nazywi^§ si^ one 
prosto „dziesi§cia slowaroi." W Pi§eioksi§ga dwa rázy jest powtórzony 
dekaiog, w odmiennej cokolwiek formie, a míanowicie wExod. 20, 2 — 14 
(Valg. 2—17) i Deut. 5, 6~18 (Vulg. 6— 2i). Praedewszystkiém wy- 
jaánié naležy, jakie 6% tn pojedyúczo brané przykazania, gdyž pod tym 
wzglQdem od najdawniejszych czasów róžne wypowiadano zdania, i tak 
w jedném i tém samém wyrzeczenia, jedni — jedno tylko, a dnidzy egzegeci 
dwa znowa przykazania npatrywali. Podamy wiec ta rozmaite zdania pi- 
sarzów koácielnych, aby nast^pnie dojéč do ostatecznej konklazji. FUon 
(Philo) dzieli Exod. 20, 2 — 6 na dwa przykazania: l) že naležy vrierzyč 
w jednego Boga i 2) žé nie naležy sporz^dzaé batwanów. Ga!y zaá de* 
kalog dzieli na dwie pi%tki, pentady (icevtddsc) i nazywa pierwsz%: lepszq 
pentad^ (&{i6rv(úv iceviác), gdyž pigé w niej zawartych przykazaú obej- 
mnje obowi^ki wzgl^em ^oga, a míanowicie, oprócz dwóch wymienio* 
nych: nie braó imienia Božego nadaremno, sabat áwi^cié, czció ojca 
i matk^ (ostatnie- szczególnie v stosunku do Boga, jako pierwotnego Ojca 
wszechrzeézy, którego rodzice w pewnym wzgl§dzie s) wyobrazicielamij; 
druga pentada obejm^je pi^ó przykazaň, odnosz%cych si^ do czlowieka: 
niepopelniania cndzolóztwa, zabójstwa, kradziežy, niesktadania falszywego 
áwiadectwa i niepož^dania (De decalogo § 1 2). Zt%d okazi^ si§, že Filon 
zákaz cndzo!dztwa stawia przed zákazem zabójstwa, i zákaz pož^dania žony 
bliániego }%czy z zákazem pož^dania jego mienia. Z Filonem zgadza si§ Józe/ 
Flawjusz (Antt. III. 5, 5), i na píerwszy rzát oka mogíoby síq zdawaé, 
že by) to tradycjonalny u Žydów podziař dekalogu. Jednakže rzecz 8i§ ma 
cokolwiek inaczej. Jalmud bowiem pokazuje, že dawni Žydzi Exod. 20, 
2 — 6 dzielili na dwa inne niž Filona przykazania, a mianowicie: l) Jam 
jest Pan Bóg twój, którym ci^ wywiód} z žiemi egipskiej, z domu nie- 
woli, 2) nie b§dziesz mlal bogów cndzych przedemnqr, ani sporz^dzař so- 
bic baíwanów. Orygenes (Homil. VIII in Exod.^ nr. 2) zna! ten podziař, 
który nast^pnie wszed) w powszechne nžywanie n Žydów, i zganil go, gdyž 
nr 1 nie jest przykazaniem (Oeiger, Wiss. Ztschrift for jlid. Tbeol. t. III 
p. 147). Masora, w której dekaiog dzieli síq na krótkie paraste^ prze- 
konywa, ;&e dawni Žydzi nwažali Exod. 20, 2 — 6 za jedno przykázanie, 
zákaz zaá pož^dania na dwa rozkládali. Nie možná 8i§ wi§c opieraé na 
žydowskjej tradycji, która sama z sob% nie byia w župehieg pod tym 
wzgl^em zgodzie. Z pisarzów chrzeácjaíiskich KUtnens Ákksand. przjjmige 
przykazanie o czci jednego Boga i niesporz^dzaniu balwanów, jako jedno 
(Strom. YI nr. 16); Orygenes zas, id%c za Filonem, jako dwa, aby, jak 
powiada, otrzymaé liczb§ dziesi§ciu (Homil. VIII. in Exod. nr. 2). J7e- 
šffchiiu Jeroz, (ca. 600) przyjmnje oba wyžej podané žydowskie podzialy. 



Dekalog. 117 

iecz, aby nie pnsekroczy4 dziesi^in, nie przyjmuje xa pnykazaiáe wyrze* 
ezeoia o áwi^cenia sabatu, gdyž niekooiecznóxu jest, aby je zawBze lita- 
. nloie zachowywaó; podlug niego cztery piecwsze przykazaiúa s§: i) Ego 
sam Dominos Deus tuus; 2) Noa habebis deos alienos coram me; 8) Nou 
íacies tibi sculptile; 4) Non assum^ nomen Dei tai in yanum (c£. Thom, 
I, 2 qa. 100 a. 4). Zds^e síq, že Hesyehios oie zoalad naáladowców; 
tt Oryiteuesem zaá pciszedl Stďpiqjuaz Severus (gacra ^ist. lib. I c. 30) 
i prawdopodobme Hieronim (który 14 Os. 10, 10 mówi: Haec duae 
iniqnitates contra duo decalogi erupere praecepta, in quibus dicitur: Ego 
Dominas Deus^ taus; non erunt tibi dii alii absqoe me), a može i inni 
pisane koádelni, którzy wszakže, jak Tertuljan, Cypijan, Grzegorz z Na- 
ziaiuy etc. wjxažuie pod tym wzgi^dem zdania swego nie wyrzekU 
(G^ckm, Ueber die verschiedene Eintb. des Dec., Hamb. 1838 s. 163). 
Sw. Angastyn mýdokladniej mówi o dekaloga i jego podziale. Gani oa 
zdaoie Orygenesa, gdyž zákaz sporz^dzaaia balwanów mieáci si^ juž w za- 
kazie bsďwocbwalstwa, i zt%d nie može byó braný za oddzielne przyka* 
zanie (£t revera quod dictum est: Non erunt tibi dii aliter praeter me: 
boc ipsum perfeotius explicatur, cum. prohibentur colenda figmenta). Po- 
dhg áw. Augustyna, D. zawiera 3 przykazania wzgl§dem Boga: 1) wie- 
nyé w jednego Boga, 2) imienia Jego nadaremno nie užywaé, 3) swÍQCi6 
sabat; przykazaá zaá wzglgdem bližniego jest nie 6, jak Orygenes i inni 
Btrzjmywali, Iecz 7, gdyž zákaz pož%dania žony bližniego jest oddzielném 
pRykazaniem od zákazu pož^dania jego wiaanoáci (Quaest. in Exod. 
nr. 71). Podziaí sw. Augastyna wszedl w powszecbne užycie w ealym 
Koáciele, nawet Lut£r trzyma síq tego podzi^Ju w malým i wielkim ka* 
iechizmie, a Melanchton w Locis tbeoJogicis. Dopiero Kalwin. powrócil do 
podzíalu Filona i Orygenesa, gdyž potrzeba mu bylo osobnego przykaza- 
nia przeciwko, od najdawniejszych czasów istniej^cej w Koáciele, czci obra«- 
zów, któr% genewski reformátor nazywa balwochwalczym kultem (Inst. 
re% christ* lib. I c. 11). W obronie kalwiňskiego podzialu stan^ 
w nowszych czasach Jan Geffcken^ kaznodzieja przy koáciele áw. Michc^a 
w Hamburgu, w^wyžej przytocz. dziele, gdzie nazywa go Jedynie dokia- 
(bym." Ernest Meter zas, choč zgadza siig na rozumowania Gefíkenfr, 
&ie przyjmuje wszakže rezultatu jego badaú, Iecz idzie jeszcze dalej i na 
tej niby podstawie, že pierwotna forma dekalogu nie przechowala síq 
v Pi§ciok8Í^gn, usiluje odbudowaó pierwotny tekst yr dziele: Die ursprQu- 
gliche Form d. Dec, Mannbeim 18 4,6. Podobnie jak Filo odróžnia on 
w dek. dwie pcntady przykazaú, jedn^ wzgl§dem Boga na jednej tablicy, 
^g^ wzglgdem ludzi na drugiej tablicy, obie zaá tak uložone, že przy- 
luzaoia jednej zupélnie odpowiadaj% przykazaniom drugiej. Jego dek. jest 
tald: 1) Ja, Jehowa, jestem Bóg twój; 2) Nie b^dziesz mial bogów cu- 
^ch przedemn^; a) Nie bgdziesz czcil balwanów; 4) Nie b§dziesz bral 
úmenia Jehowy, Boga twego, na áwiadectwo klamstwa; &) Pami^taj, abyá 
éwi^ dzieú éwi^teczny (pierwsza pentada); 6) Czč\j ojca twego i matíc§ 
t«oJ4; 7) Nie . cndaolóž; 8) Nie zab^aj; 9) Nie skladig falszyWego áwia- 
dectwa; 1 0) Nie kradnij (druga pentada)* Pomimo uczonoáci, której autor 
složy) dowody, widoczoém jest, jak Jbypoteza ta odstgpiye od pierwptnego 
teic^ zaanego jeszcze dawnym tlumaczom. Pomin^wszy wi^, jako oczy* 
viácid U^dny, podziaí talmudystów i póiniejszycb 2ydów, . obaleny jui 
przee Orygenesa, oraz twierdzenie Hesychiusa, który usuwa przykazania 



118 Dikalog. 

o éwi^niii sabata, pozoe^e tylko do rozstrzygníQcia pytanie, aj po- 
ómJt Filona, czy tež áw. Aagustyiia, a wi§e czy kalwiáaki, esy katolicki 
sastuguje na inerwszeústwo. Ck> síq tyczy tradycji egeegetycsnej, aleksan- 
cbyjskie tíumaczenie, m^fdawiiiejszy tej tradycji wyraz, przemawia wí§oej za 
poiteiatem áw. Angastyna niž Kalwina, gdyž w Exod. 20, 14 (17) wy- 
mienia ono riujpieTw kobiet§, a potem dom, który w pierwotnym tekficie 
stoi wprzódy, czego wszakže za brak dokladnoáci awažaé nie nalafty, jak 
to Cžyni Creffcken; poniewaž dekalog, z wyj^tkiem para meznaczDych roz- 
szerzeĎ, šciále i dosJownie jest przethimaczony, i ani jedno zdanie lab wy- 
raz nie jest postawiony inaczej niž w tekscie pierwotnym. Bozmaite pod 
tym wzglQdem zdania dawnych nczonych Žydów áwiadcz^, *e jož wtedy 
nie mieli oni pewnej, co do podzíahi, tradycji egzegetycznej. Dáš cbodzi 
tylko o zestawienie tych zdaú sporných z masoretyckim tekstem BiMji. 
Zestawíenie to przemawia takže na rzecz áw. Augnstyna: rzecz bowiam 
jest zapelnie widoczna, iž w zakazie okazywanía boskiej czd pos^om 
* mieáci síq zákaz ezczenia obcych bogów, jak równiež, že ten ostatní zákaz 
zawiera 8i§ Isam przez si§ w przykazanin ezczenia jednego, prawdziwegoBoga. 
Orygenes zapewne nie robilby z zakaza ezczenia pos^gów oddzielnego 
przykazania, gdyby nie by) w kJopocie co do liczby dziesi^ciu. Nazapy- 
tanie, dia czego raczej zakaza pož^dania nie podzielil na dwa osobné^ 
pro8t% možná daó odpowiedž, že pod tym wzgl§dem poszedl on za swymi 
poprzednikami, choé nie zdawaío mu si^ to slnszném, o czém wnosié 
0iožna z zastrzeženia, jakie przytém czyni, že inaczej nie wypadteby liczba 
dziesi^ó. Z dragiej zaá strony niestusznie ganiono áw. Angastyna za. to, 
že znajdowal on w dekaloga dwa zákazy pož%dania. Za éw. Angostynem 
przemawia tekst hebrajski, bo zarówno w £xod. jak w Dent. zákaz pož§- 
dania na dwa osobné przez eetumf (Q) fii§ rozkládá. GefiEéken utrzymuje 
wprawdzie, že setumy nie ma w ^/^ porównanych przez Kennikota manu- 
iritryptach, lecz Salomon Norzi (w Masor.-kryt. komentarza) zapewnia, že co 
do Exod. 20, 4 setuma znajdaje si§ we wszystkich poprawniejszych manu* 
skryptacb, a mianowicie: w aleksandryjskich, jerozolimskich, palestyliskich, 
ormjaňskich i w ogóle we wschodnicb. Przykazania zaá wzgl^dem jedne- 
go Boga i zakaza sporz%dzania pos^gów, masoretycki tekst nie oddziela, 
lecz przyjmuje je za jedn^ caloáé. Ježeli póžniejsi Žydzi nie stosowali si§ 
do tego tekstn, to zt^d nie wypada, aby nigdy go nie zacfaowywali. Za- 
petnie zaá to nie oslabia powagi áw. Augustyna, že w Exod. zákaz pož%- 
dania domu stoi przed zákazem pož%dania žony, gdyž w Deat. porzyiek 
jest odwrotny; ostatnia ksi§ga Pentateuchu póžniej bylanapisana niž draga^ 
póžniejsze wi§c miejsce wskaz^je, jak wczeániejsze rozumieé naležy, ježeli 
do ostatniego nie wkradla síq pomyfka. Co do miejsc Nowego Test., które 
cytowano przeciwko áw. Ang.: Mat. 5, 2 7. di. 19, 7. 18. Mark. 10, 
5. 19. £uk. 18, 20. Rzym. 7, 7. is, 9. nawet G^kan pt;^znaje, že 
z nich nie da si^ wyprowadzié žáden stanowczy dowód, co do podziahi 
dekálogu na przykazania, i nwainia nas tym sposobem od wykazywania, 
že podziiď áw. Angastyna nie jest w negmniejszej sprzecznoáci z wyžej 
przytoczonemi nri^ami Nowego Test. Go si§ zaá tyezy przedmiota 
i wzajemnego stosunka przykazaA, zupelnie nataraln§ jesi izecz^, iž zákaz 
pož%dania podzielono na zákaz pož^dania cudzej žony i zákaz pož^dania 
eadzej wlasnoáci, podobnie jak hjl oddziélny zákaz cadzotóztwa i od« 
dzielny kradziežy; widoczne tedy, o ile dokíadniejszy jest podzial áw. Anga* 



Dikalog. 119 

5^a od kalwiňskiego. -^' Znaczenie dekaloga dla zákonu mojžeszowego 
jnž z tego okazuje si§, jak zostaf on nadaný i jak hjl przechowywany. 
Po nplywie 40 dni i nocy sp^dzonyoh na górze Synai, Mojžesz otrzymat 
przjkazania,. r§k% Boga na dwóch tablioaoh kamiennyďi napisane (Exod. 
31, 18. 32, 16. Dént 9, 10), i kiedy je po zst^pienin z góiy rozbit, 
nmesiony gniewem przeciwka czcieielom ztotego eielca (Exod. S2, 19), 
mnsial nowe sporz^dzió tablice i na nich powtórnie dekalog zostat wy- 
pisany (Exod. 84, l sqq.). Tabliee byíy ztožone w Arce Przymierza (ob.). 
Dekalog wi§c nwažano za bezpoáredniejsze stowo i rozkaz Boga niž po** 
zostaly zákon mojžeszów, na co jnž áw. Tomasz zwrócil uwag§ (I, 2ae 
qn. 100 a. d), i stanowi, nawet pod wzgl§dem formy, najwažniejsz^ 
cz§éé i érodkowy pnnkt áwi^tyni. Dekalog nosi nazw§: ^éwiadectwa** 
(Exod. 81, 21. 84,21^, „síów przymierza" (Exod. 43,28), „tabliey ♦przy- 
mierza" (Deut. 9, 9. 11. 15), czém wyražnie oznaczony jego stosunek 
do calego prawodawstwa Starego Test. Wyraženia étviadectwo i przymietze 
84 jednoznaczne : pržymierze nazywa si§ áwiadectwem, gdýž przez nie 
Bóg éwiadczy o sobie, jako o prawdziwym Bogu i jédynym Pann swego 
Indu, i podaje warnnki, przy których jedynie pržymierze trwaé može mi§«' 
dzy Nim a Jego ladem. Jakkolwiek w innych miejscach cate prawo, albo 
caly Pi^cioksi^g, nazywa si§ dokumentem tego przymierza (Deut. 29, 20. 
31, 9— 13. 24 — 26. Joz. 1, 8), powyžsze wszakie wyraženia, odnosz^,ee 
8i^ do dekalogu, przekonywaj^, že nwažano go za treáé i wyraz catego 
zákonu. Nie naležy go wi§c (jako Ux morediš) stawiaé na równi z inne- 
oi cz§áciaiiii prawodawstwa mojžeszowego (uwažanego jako lex caeremo- 
Díalis), jak to czyni^ Witsms (De oeconomia foederum Dei lib. IV c. 4 
§2) i Graveson (Hist. eccl. vet. Test. II 82, 100). Ddcalog jest wla- 
^cíwie érodkowym punktem calego prawodawstwa, wzgl^dem którego po- 
zostale przepisy %% tylko dalszém rozwini^ciem i uzupdnieniem, i w takim 
do dekalogu s% stosunku, jak znowu wszystkie pozostale przykazania 
do dwóch najwyžszych : miloáci Boga i bližniego. Šw. Augustyn tak síq 
o tém wyraža: Omnia caetera, quae práecepit Deas, ex illis*decem prae- 
ceptis, quae duabus tabulis conscripta šunt, pendere intelliguntur, si dili-* 
genter qnaerantur et bene intelligaotur; quomodo baec ípsa rursus decem 
praecepta ex duobus ilHs, dilectione scilicet D&i et proximi, in quibus 
tota lex pendet et prophetae (Quaest. 140 in Exod.). Zgoduie z tém 
Glossa ordinaría (Mat. 5, 1 1) mówi: „Moyses decem praecepta proponens, 
postea per partes explicat," i Katechizm rzymski powtarza slowa áw. Augn* 
rtjna (p. III c. 1. nr. i). Dekalog zawiera, podlug áw. Tomasza, illa 
praecepta, qnorum notitíam homo habet per se ipsum a Deo. Hnjusmodl 
vero šunt illa, quae statím ex principiis communibns primis cognosči 
possunt modica consideratione; et iterum iMa, quae statim ex fíde divini- 
t«8 inťusa innotescunt (I, 2ae qu. loó a. 3). Przepisy dekalogu da- 
WBiejsze s§ wi§c od Mojžesza i wyplywaj^ z nátury czlowieka i jego 
przeznaczenia; zk^d áw. Tomasz nazywa je prima et communia praecepta 
l<^s naturae (1. c). Dia tego Katecfaizm rzymski zaleca kaplanom i nau* 
czydelom religji, aby wiemym wyjaániali, že Bóg daj%e Mojžeszowi 10 
przykazaú, nie nadaí nowego prawa, lecz odnowit dawne, wyryte w duszy 
cilowieka, a w skutek grzechów i zdrožnoáci, z biegiem czasu skažone 
(p- III c. 1. nr. 5, 6). Dekalog jest wi§c ňieodwolcdnám i na zawsze 



120 Dekal«|.--Oel(art. 

obowi§ztj%cém pniwem i, pomimo uraiii§eia innyeh pniepisów prawa moj- 
žeszowego, pozostal niessmiennym, w skutek czego Katecliisiir rzjmski od- 
nuca jako CeJsz rozumowanie, ze zniesiema prawa mojžeszowego wypro- 
wadzaj]^ Bíeiražnoéó lo przykazaú (III. i, 6). Pozostale bowiem prze* 
pisy nie byly bezpoáredniemi konsekwencjami dekalogn, lecz tylko wa- 
rnakowemi, odpowiednio do pewnych okolicznoáci i stosonków, mogicemi 
8ÍQ wiQC zmienió z biegiem czasn. Co zaá w ovrém prawio by^o konie- 
eznym wynikiem dekalogu, to otrzymalo, równie jak sam dekalog, obo- 
wi4zijg%c% sil§ po wszystkie czasy. Tak np. zákaz czczeaia codzych bo- 
gów, skladaoia dzieci na ofiar^ Molochowi, jest nieodzowném oastQpstwem 
igo przykazania i na równi z niém zawsze obowii^zywaó bgdzie. — Po tám 
wszystkiénif co wyžej powiedziano, zbyteczn^ byioby rzecz% dowodzič, ja* 
kie dekalog xoa znaczenie w nauce chrzeé., i sobor trydencki rzaca kl%tw^ 
na tych (sess. YI, can. 19), którzyby utrzymywali, že dekalog nie sto- 
flige sí^ do chrzeáejan (decem praecepta nihii pertiaere ad Chrístianos). 
Jakie zi&á ma on znaczenie w zakresie nauki, wiary i moralnoáci chrzeá., 
okazi^e 8i§, mi^dzy innemi, z Kátechizmu rzymskiego, który prawie cat% 
'naiik§ o obowiqzkach na dekalogu opicra i z niego j^ wyprowadza« Nie 
tu jest wszakže miejsce wchodzié w pojedyácze wywody i stosowania, po 
które do wlaádwych artykulów odsytamy. O sekciarskkh napaáciach prze- 
ciwko dekalogowi ob. AntyBomizra. (Welte). J, N, 

Dekftpol (AexáicoXic» DtcapcUs^ od Ss)ca-ďn>«if<f, \ aoki^-ndoMto)^ 
powiat w pólnocno-wschodniej strome Palestyny, na granicach Syrji i Ga- 
lilei, skladig^cy 8i§ ze zwi%zku lO (czy tež wÍQcej) miast, zost^^ych pod 
bezpoáredni^ wiadz^ Rzymian. Miasta te ležatý po wi^kszej cz§áci za 
Jordánem, ludnoáé ich byla przewažnie pogaósk%. Wedlag Plir^jusza {HiiL 
nat. Y 16, 17), do zwi^zku tego wchodzity miasta: Damasz^k, FiladelQa, 
Baphana, Scythopolis (ob. Betsan), Gadara, Hippon, Dion, Pelia, Gerasa 
(Galasa) i Ganatha; wedlug innych, nalézala do D. Cezarea Filipowa (Gf. 
Lightfoot^ Horae hebr., Decas chorogr. Marc. praemis c. L; Mannert^ 
Geogr. YI i,- 316). Przez D. przechodzit P. Jezua i nauczal (Mat. 4, 25. 
Mar. 5, 20. 7, SI). 

Dakart (Dtacartes Rent^ Renatus Gartesius). 1. 2ycie. 2. Dzieřa. 
8. Metoda. 4. Teoija poznania. 5. Metafizyka, filozofa nátury i antropo- 
k)gja. 6. Uwagi ogólne. I. D. ur. 81 Marca 1569 r. w LaHaye, w Tou* 
raine, uozyt síq w koUegjnm jezuickiém w La Fleche, gdzie juž odzaa- 
ozal 8ÍQ 2ywoéci% urayslu i pragnieniem wiedzy. Przebywal póžniej po- 
wíQkszeJ cz§áci w Paryžu, zi^^ty matematyk%, teologie i fizyk^. Praoe te 
jednak nie zaapakajaly jego umyshi, udal 8i§ tedy na w^drówkQ po áwie- 
de i služyl wojskowo^ niýprzód pod kai^ciem Oraigi. nast^pnie pod Tillym. 
W czasie diužszego pobytu w Neubnrgu nad Dnniyem powziq^ pian wy- 
stawienia zupelnie nowego systematu filozoQi, i zrobit w tym celu álab 
pielgrzymki do Loretu, jak% tež póžniej w lat kilka odbyl. R. 1624 po- 
rzQci} wojaczk§, czas jakiá jeszcze podróžowat, r. 1629 uda! síq do Uol- 
landlji, i tam odi629doi649 napisat swoje najwažniejsze dziela. R. 1649 
na wezwanie królowej Krystyny udal síq do Szwecji. Wezwanie to bylo 
mu tém milsze^ že poprzednio doáwiadczyl wieie nieprzyjemnoáci ze strooy 
teologów kalwiáskich, którzy go za jego filozoQ^ atenszem mianowali 
i przed s^y wodziK. C.G. J.Jacobi (DešcoHěs Leben^ Berlin 1846«8. 8) 
mówi: „Naležy oddaó czeié duchowieňstwu katolickiemu owych czasów, že 



Ditaurt. 121 

popteralo <mo nauki w wjsokim stopniu. Stanowilo ono w tym wzgi§dzie 
Biíe prz^ciwieústwp z owjwí zelotami protestanddini, przed którjch krzj- 
Idem zftmilkla w Niemczech nairiía. Kiedy jmryzka akademja dawala 
Dekartowi przywilej dmkommia wszystki^o, coby on napisaí, protestanccy 
teologowíe nowego uniurersytetu ntreehtskiego z wáciek}% potwarzali go 
zawzi$toáci§/ Zmiana klimatu na delikátně zawsze D a zdrowie wply* 
n§}a szkodliwie i przyspieszyla ómieró, która nasupila il Lut. 1650 r. 
D. byl pobožným chrzeá(janinem. Modlil si§ i przystgpowai do sakra- 
mentów šw. .(Gf. Emery^ Yie řeligieiise de D., Paris 1811; BaUUt^ Yie 
abregée deD., 169 i). W ezasie pobyta swego w Szwecji, krajů prote- 
stancldm, codziennie ehodži} na Msz§ do k^licy poselstwa francuzkiego. 
W ostatniej cliorobie przyjmowat sakramenta áw. w obeenoáci calej rodzi- 
Bj posla; zbližig^ych ^i% do jego íoža prosily aby o niczém mu nie mó« 
wili, jak tylko o ndlosierdzia Božém« Umarí na r§ku ksigdza Viogue, 
swego spowiednika. W 17 lat po ámierci cialo jego przewiezione do 
Francji i zložone w kosciele áw. Genowefy. 2. Z prac swoich D. wyda! 
oajprzód Diacours de la methode (po lacinie De tnethodo)^ rázem z IHoptnfk^^ 
MeUorami i Jeometrjq^ p. t. Ena^s philoaophiques^ 163*7 (w thim. l:aciú- 
skiém ks. Stefana Gourcelles, przejrzanem przezř D-a, ma to dzieío tytul: 
Síptmina philosophica^ 1644); nast^pnie dzieía ladúskie: Meditaticviee de 
frima philoeophia^ uhi de Dei eaistentia et aniv^ae immortaUtate; his adjun" 
ctae wnt variae objectúmes doctorum virorum in istas de Deo et anima de* 
mnttrationes cum reaponeionihus auctoris^ Paris.^ 1641; Prineipia philosopMae^ 
Amst. 1644; jest to systematyczne przedstawienie o^^ doktryny karte^ 
sjaáskiej; Epištola Rmati Carteaii ad Gisbertum VoeHum (glównego fiwego 
przeéladowcy, professora teologji kalwiáskiej w Utreckde), Amst. 1650; 
Depasmnibua anmi^ Amst. 1650; De hornině et formatione foetua^ Par. 
16(4, po ámierci D-a przetium. na íaciúski j§zyk przez Ludwiha la Forge; 
Epistolae M, Carteaii. Po ámierd ^lydano: Le monde ou traité de la lumié" 
^; Begidae ad direetionem ingemi^ i Inquiaitio veritatia per lumen naturae. 
Wszystíde dziela D-a po íaoinie wydane zostaty w Amsterdamie 1692 — 1701, 
9 t.; franc. tlum. Par. 1722—29, I3 t.; wyd. Cou8Ín'a, Par. 1824—26, 
11 t. 3. W piámie De methodo opowiada D. dzieje wewnftrznego swego 
žywota. Z w^tpieníei^i opnszcza szkol§, w obcowaniu z ludžmi i badania 
iycia chce szukaó prawdy. Nie údaje mu si^ to jednak i dla tego wy* 
eof^je 8ͧ ze áwiata, skupia si§ w sobie, aby próbowaó, czy z siebie, 
> ezystei} áwiadomoáci samego siebie, nie uda mu si^ dqjáé do niezawo- 
dnego poznania prawdy. W tym celu wszakže zdawalo mu síq nieodzo- 
wn^ rzecz% odrzucié wszystko, co dot^ uwažaí za prawd§, aby inaczej 
prawda nie zmieszala 3i§ z fatszwn. Stauowi tedy przechowaó w tercu 
viaF§ relig^n^, jako skarb áwi§ty i nietykalny; stanowi nadto zachowač 
poshszeústwQ nalezne ojczyznie; zreszt% zaš zrywa ze wseystkiém i roz* 
poczyna drog§ do poznania prawdy, wychoda^c z samej tylko áwiadomoáci 
siebie. Stanowisko to usprawiedliwia D. tém, že poznanie osi^gnigte zwy- 
tí% drog%, przez zmysly lub przez rozum, nie jest pewne. Zmysly bpwiem 
o§8to íadz%, a žatém nigdy ufáé im bezwarunkowo nie možná, tém bar- 
^j, že we ánie róžne jakoby .zmystom naszym przedstawiaj% 8i§ przed- 
nio^, ehoé to czyste 8% zludzenia, a nie mamy pewnego sprawdziaua 
zde(7dowaiiía, czy w danej chwili we ánie, czy tež na jawie si^ zni^a^ 
j«niy. j^Zreazt^, mówi D., nie wiem, czy nie jest to džinem Istoty Najr 



122 Dtkail 

wyžSMÚ) ^0 chociat v rzecxj sam^ nie ma iadsej siemi, žadaego mebA, 
žadnego roid^ego pnEedmiotu, ja iiszakte mam wraienia smyatowe, 
które mi istDienie tjch rzeczj przed8tawiij%, že nawet hidxQ si^ w do- 
dá waaiu dwóch do trsech, w Uesenia boków kwadratir, w robieniu wnio* 
ftków najlatwiejszycb." Slowem, poznanie wszelkie, zwyk)% otnsymane 
^rog^, jest podlug D-a w^tpliwe: kto chee ibzoíowaé, powinien síq 
oprzeó na stanowiskn pawseechnego ivqtptemat powinieii w%tpi6 o bycie 
Boga, o istnienin áwiata zewn^trznego, o istnieniii wlasnego ciala, nawet 
o prawdzie pewników matematycznych. Wszakže wi|tpieiiie to ma byi 
nie dla w^tpienia, nie dla ci^gtego odžywiania go i przebywania w niém^ 
jak n sceptyków, ale dla zwaJczenia go i QsaoiQcia. W%4>ienie to shi 
tyč powinno do vyzwolenia 6i§ z przes^dów szkoiy i áycia, i do pewne- 
go daiej pochodu ku prawdzie. Ale pomimo wszelkiego w^tpienia, mówi 
D., pozostige mi jeszcze coá takiego, o czém w^tpió nie mog^ a miano- 
wicie, že w%tpiQ, czyli, poniewaž w^tpieoie jest myáleniem, že myélQ. 
Skoro zaš w%tpi6 nie mog§, že myél§, przeto nie mogQ w%tpié, že 
istniej§, poniewaž gdybym nie istoiaí, nie mógtfoym myáleó. Jedyn% 
tedy, pomimo wszelkiego w^tpienia^ niew%tpliw4 prawd% pozostaje ^anie: 
myál§, wíqc jestem. Cogito^ ergo sum ma byó podstaw% nowcj filo* 
zolQi, archimedesowym punktem, z którego duch zdobywaó ma poznanie 
prawdy. Przedewszystkiém, wraz ze zdaniem Cogito, ergo sum^ D. otrzy* 
muje sprawdzian wszelkiej prawdy i zasad§ wszelkiej pewnoáci. Ježeii 
bowiem pytám si§ siebie, mówi D., dla czego jestem? niew%tpliwie pewien 
prawdy tego zdania, przyczyn§ tego widz§ w tém, že z niyzupetniejsz^ 
jasooáci^ i wyrazistosciii widz§, iž myél§, i že, kiedy i poniewaž inyál^, 
konieczBíe istnieó musz§, bo pierwsze zawiera w sobie dmgie. A žatém 
i wszystko, czego prawd§ tak jasno i wyražnie poznaj§<t jak prawd§ zda- 
nia cogito, ergo swn^ musi byé równiež prawdziwe i pewne, jak to zdanie. 
Powszechnym tedy sprawdzianem prawdy i zasadí^ pewnoáci jest jasně 
i wyražne poznanie prawdy zdania. Opieraj^c %\% na tym spra- 
wdzianie, przechodzi D. do poznania isioty swojego ja. Skoro ze ówia- 
domoéci mego myélenia, mówi D,, dochodz^ do pewnoéd mego istaienia, 
widz^ jasno i wyražnie, že moje jáy które myáli, musi byé suhsUmcjq^ 
bo myálenie jest czynnoéd^, a czsmnoáč presupponige substan<^§, jako 
swoj(| podstaw^ i swoje žródío. Nadto, z równ% jasnoáci^ poznaJQ, že 
ya, które myáli, nie innego w sobie nie zawiera, jak tylko myálepie, 
a žatém nie ma w ntém ani rozciiígloáci, ani ksztaUu, ani ruchu; owszem, 
poznají, že ja móglbym myáleé, choóby usnni^te bylo wszystko, co ma 
przestrzeé, ksztalt i ruch. Z tego wynika, že owa substanqa, która 
we mnie myáli, róžn^ jest zupehiie tak od mojego data, jak w ogóle 
ed cíelesncij uatory, a žatém jest &ubstanoj% bůzcieletnq i niematerjalnq. 
Nareszcie, niemniej jasno i wyražnie widz^, iž istnienie moje o l^yle od 
mego myálenia zaležy, že ježeii rzeczywiáde nie myá)§, nie mam žadnej 
podstawy do twierdzenia, že w tym czasi^, w którym nie myélQ, istniej^ 
rzeczywiáde. Z tego zaá muezQ wnioskowač, že istota owcg substan* 
cji we mnie na royáleniu polega, i tylko oa myáleniu, poniewaž, jak 
jnž widzieliámy, wyi^cza ona wszystko, co nie jest myáleniem. A pneto 
od pierwszej cbwiii swego istnienia musi byé nieustanuie czyau% myéle* 
nfiero. — D. tedy konkludqje, že pozuanie nátury duazy jest pierwsae, 2a- 
twiejsse i widoczniejsze, niž poznanie wszystkieh innycb rceczy, pome* 



DlktrL 12a 

wtó beepoárednio wywodsi sí§ z myfletiia, którego áwiadomj jestem. 
Plá tego pew&oáci^ prtewjžsza ono wszelkie inne poznanie. — Dia zro* 
bienia druffiégokrtiku w poznanin, dla poznania fioga, z«?ráea 8i§ znowti 
B. do samogo siebié, do swojej éwíadoiiioáci eiebie, znajdoje tam róžne 
idee^ a pofiii^dzy niemi íůe^ nfésfeoáczeni^ doskonalej istoty, B o g a. 
Rozpatnó^c bližej tQ ide^, poznaje jasno i wyražnie, že musi byč ona 
koniecznie prxedmctowa^rzeczywista^ t. j., že w rzeczy samej jest Istota 
nieskoňczenie doskodala, poniewaž wynika to z samego poj^cia istoty 
nieskoňczeiiie doekonaiej (ob. tej Enc. n 42'S). Tym sposobem doszed}* 
sz}' do poznania byttr Boga, zrobiliámy bardzo wažne przejácie z podmio- 
towoéd w dztedziňig przedmiotowoáci; pozostaje juž tyiko upewnié síq 
o pewnoáci iatnienia swiata zewn^trznego. Zmysty tej pe^nošci 
nam aie daj^, bo B. twierdzi, iž nie možeroy wiedzieó, czy czasem dn- 
sta nid ma šity wytwarzania z siebie samej wyobražeá zmyslowych; mu- 
súDjr tedy zásady pe^oáci istníenia lii^iata cielesnego szukaó wyžej 
i zDajdnjemy j^wboskiej prawdziwošci. Že Bóg jeat bez- 
w2gI§dDÍe prawdziw>, poznajemy zt^d, že Boga poznajemy jako Istot§ 
nieskoáczenie doskoDalq,. Skoro zaá Bóg jest bezwzgl§dnie doskonaly, 
Dieinožltw% jest rzecz^, aby nas w nieuniknioném trzyma} ziudzeniu, co 
nhkm mialoby miejsce, gdyby nie istnia^y ciaia, jakie naszym wraže- 
Dioin zmystowym ódpowiadaj^. Tym tedy sposobem i tym tylko je- 
dojm možemy byó pewni rzeczywistego istníenia naszego ciaia i cial 
iMjch. — Tak wl§c z Cogito^ ergo sum^ dochodžimy do poznania istoty 
naszego ya, do poznania Boga, a nareszcie, za poárednictwem prawdzi- 
wošci Boga, do pewnoáci ístnieiría ciaL Týni sposobem catkowieie i za- 
sadniczo nsuni^te w^tpienie. Wi^eej jeazcze. Pewnošé naszego poznania 
o tyle tylko jest niezachwian^, o iie w boski^ prawiiziwóáci znaležliámy 
jej najwyž8z% -przedmiotow^ podstaw^. Boská prawdziwoáó nie- 
tylko npewQÍa nas o istníenia cia^ lecz nadto na niej opiera si§ osta- 
teczDíe pewnoáé nasza podmiotowa. Bo wkšnie dla tego, že Bóg jest 
prawdziwy, wydaje nam si§ rzecz% niemožliw^, aby mógl níis ludzié 
wówczas, gdy co jasno i wyražnie poznajemy; možemy tedy i mnsimy 
aa tej zasadzie byé zapeinie pewni prawdy tego, co jasno i wyražnie 
poznajemy, Tak% jest owa gloána metoda Dekarta: widocznie kr§ci 
si§ ona w kotku wadliw^ém. Zw%tpiwszy o wszystkiem, wyjfwszy .tylko 
prawdy zdania eogito^ ergo aum^ rosspoczyna niebawem wnioskowaé, 
przyczém, roznmie ai§, opiera si§ na zásadách rozumowych, služ%- 
cych za podstaw^ každému WníoskOwaniu, gdy tymczasem wtaánie podlug 
Diego s% one jeszcze w^tpliwe. — I znowu: jasné i wyražne poznanie jest 
dla Díego zásady pewnoáci, tymczasem pewnoáé jasnego owego i wyra- 
'^go poznania epiera on na boskiej prawdziwoáci. Tak wi^e najprzód 
pewnošó o boskiej prawdziwoáci opiera 8i§ u niego na jasném i wyra- 
^m poznanin, že zawiera si§ ona w idei Boga; a potem znowu na bo- 
skiej prawdzlwoéei opiera 8i§ pewnoáé, že jasné i wyražne poznanie nie 
mote nas z«wodzié. Er^enie si§ w kótko jest tu niezaprzeczone. Na 
saiD^ éwiadomoáei siebie ^ žadina filozoQa zbndowaé si§ nie da. Trzeba 
jeszeze do tego řiktów doáwladczenia zewn^trznego i zásad rozumo wyeb^ 
iaaczej niepodobna dojáé do jakiegoá rezuKátu. Powszechne w%tpionie 
oie da ai^ užyé za podstawf fířozofji. Z niczego nie dochodzi si^ do 
czegoá. 4# W teoiji poznania D. Wychodzi z zásady, že z doéwiadcxenia 



124 Dtkart 

nie možná dojá6 do jioxnania roznmowegov poniewaž tmyúy przedslawii^ 
nam zewn^trzne przedmioty tylko w tym stosonka, w jakim do nascego 
ciaia zo8taj%. Gzém zaá ciiUa 84 w sobie^ o tém z ich zmyslowego wy« 
obraieuia wiedzieč nie moieroy. Poez%tek poznania Tocamowego objaáaia 
tedy D. inaczej, a mianowicíe przypaazezeniem idei wrodzm^. D. roz- 
róžnia trzy rodzaje idei: idee nabyté (ideae adyentitiae), po^skaBO za 
poérednictwem wražeú zmyslowych, idee wytworzone (factitiae)^ jakie rpdzi 
sila naszej wyobražni, i nareszcie idee torodzane (innatae). Do wrodzo* 
nych naležy idea Boga, idea wUsnej naazej istoty i wreazcie wezystkie te 
idee, których treáci% jest co konieoznegoj niezmiennego i wleoznego^ i co 
odnosi si§ do samej istoty rzeczy, jak idee bytu, anbataneji, zásady, 
prawdy, rozci^loáci, rachu i t. d. Na pytanie, w jahi ěposób te idee 
s^ nam wrodzone? D. nie zawsze jednakowo odpowiada. Najpníód méml 
on, že idee wrodzone s^ pewne lyty (entia quaedam), wycfaodz%ce z Boga 
i przezeú na duszy naszej wyryté. Skoro bowiem idea, przedmiotowo 
vziQta, nie jest czém inném jak 8am% rzecz%, o ile ona przedmiotowo 
jest w naszym umyále (res cogitata, quatenus objective est in intellectn), 
przeto w takiém rozumieniu uwažaé J4 naležy jako wyryt% w nas rze- 
czywistošó. Szczególniej tež idea Boga jest jakby piecz^ei^, jakby ce- 
ch§, jak% Stwórca wyryl na swojém dziele (na duszy). Tak mówit D. 
z pocz%tku o ideách wrodzonych, ale w skutek czynionych mu zarzutów, 
widzia) síq zmuszonym zmienió zdanie, i wrodzonemi nazywai idee juž 
tylko dla tego, že dusza z nátury swej ma sii^ wytwarzania ich z siebie. 
Nie 8% tedy one czémá róžném od wladzy myálenia, nie 8% ideami istnie- 
j%cemi i wyrytemi w duszy aktualnie; mamy tylko 8il§ zrodzenia tych 
idei; nie istnicý^ tedy one w duszy naszej w rzeczywistoáci, ale tylko 
w možliwoáci; nie ich rzeczywistoáó, ale ich možliwoáó jest nam wrodzon^. 
Wszakže zauwažyó to nam naležy, že, podlug D-a, owa sila nie poiega 
na pozyskiwaniu poj§ó za pomoc^ f^bstrakcji z wražeú zamystowych, lecz, 
že wydobywa je ona i wytwarza z nas tylko samých. Te idee wrodzoae 
warunkuj^ u D-a wszelkie poznanie umyslowe, przedstawiaj^ bowiem 
prawdy przedmťotowq, Zgodnoéé zaá idei z prawd% przedmiotow% opiera 
siQ na takiém urzqdzeniu Boiem^ že daj^c byt jaki, Bóg odpowiedni^ áotyl 
idcQ w nasze dnsze. I dla tego poznig%c t§ ide§, poznajemy w niej i przez iu% 
odpowiedni% jej prawdy przedmiotow%. Idee te do áwiadomoéci naezej (t. j. 
z pot§gi do aktu, z možliwoáci do rzeczywistoáci) przychode^ w skalek 
zmyslowego doówiadczenia. Wraženia zmystowe daj% do tego ohazjf^ že 
odpowiednia temu wraženiu idea w nas i z nas powstaje, i tym sposo« 
bem przez ni^ možemy myéleó o przedmiocie w jego bycie rozumowym. 
Jest tedy doéwiadczenie zmyslowe potrzebne do pozoawania rozamowe- 
go, ale nie jako žródlo, leez tylko jako okaaga, budz^ea do dzialalAoáci 
nasz% w)adz§ myálenia, która dopiero z wlasnego wn^trza awego wydo* 
bywa owe idee powszechne, w których wyst^ii^^ prawdziwy rozomowj' 
byt przedmiotów, nasuwaj^cych síq zmyslowemu doáwiadozeniu. W ideaoh 
wrodzonych znajduje zatem D. poérednie dla umystowego naazego porna* 
wania ogniwo, umožliwiaj^ce prz<gáde od podmiotowoáci do prsedmioto* 
woáci. Ale przedmiotowo nie koúczy si^ jeszcze poznanie na ntoajoh 
ideách: naležy je jeszcze zastotowaé do odpowiednich przedqiiotiw. Od- 
bywa síq to za pomoc% *<tdu. S^d zaá, formalnie btor%o, nie jest jot 
rsecz% rozumu, lecz woli. Do rozumu naležy pojmowanie i porówajrwa- 



125 

m íM, id«^ né n téia akt twierdzeiu Ivb pneeieiiia jest dzietem 
wolí, bo twierdmde i prmew&me ttmcs^ x^adumie ň% na eoš, co pozná* 
jcaj, i|;id»Bíe 8Í9 aá tiddo aaloff do rfery woii. I w tém wlušoie 
\áf moŮUMÁé M^v. Wola powteaa 8|dzlé wówezas tjlko, gáy rosiira 
jmo nan poaaje; gdy né takiego jasoaso pomaiiia nia ma, od B%da 
aitnysaé ú^ powiDoa. Jeteli jednak w tyai oatatnioi nune syln, na- 
tejwa nrej wolnoáei i w Mid popadá. Bfe|d tedy równie jak áo po- 
chodá X W4^ Onla wiedaa exiowieka polega na tém, aby ídee naležy- 
de l a ar éi ni al i do tych tylko odnoaíl je pnadaiotów, któryai one przy- 
Mieii, eo zoovn noiliwe jeet tylko pny dobrém ntydn woli w 8%dae- 
Bív. TaM jest pon%dek pozaawaida prawdy w eziowieku. W bodáim 
pootaía fxeei rif ma odwrotnie. Bóg nie dla tego poxnaje eo, jako 
pfsadáwe, pooiewat jego rotara pnedslawia ma to, jako w sobie piar 
wdawe, leča dla tego, te chce esego, poznaje to esego ehoe, i dla tego, 
fte je pozmafe jako cAeúmď, to co poanaje jest prawdq. Na wolf Bož) 
v ji^ B|dsie nie wyplywa npnednia ocsywisloié rozamowa, lecz pned- 
viie, poniewat wola Boža cIkui ciego, pneto rosnm pozmóe jako pra* 
ad( to, czego dice wola. Dla tego, podlag B-a, prawdy konieczne 
i wiecsae nie 8% samé w sobie konieczne i wieezne, ale tylko dla tego, 
ie Bóg ehdal je mieé takiemi. Nie koníecznie zaé mnsial chcieé, aby 
^'^oaň byty, lecz mógl takte dieieé, aby ich przeciwieňstwo byto pra- 
adf. Tnidno to wprawdzie poj^é, ale tmdnoáó poj§cia nie daje prawa 
pnecienia. — Gata ta teoija poznania opiera ú^ n D-a na przyposzeze- 
aia, Se ide«Mi wrodzonym odpowiada prawda przedmiotowa, že przedsta- 
wisji eae prawdziwy byt rzeezy. Ale przypnszezenie to jest niedowíe- 
^Boae, i ze staaowiska Dekartowego dowiedcioném byé nie raože. Skoro 
ni przyposaezenie to npada, D. nie ma zaprtnie drogi do pizejšda 
t psdmáotowoéd do pnwdndotewoád. Z idei wrodzonycfa, jak je rozomie 
D., aie da rif oliifaénič pozaanie rozomowe. Kto bowiem zrywa wsxelki 
fns^ swf^iiek posrifdzy doéwiadcsemem a poznaniem roznmowém, ten 
psihiwia ^ jaž tém samém wszelki^ mo&liwoáci nzasadnienia przed- 
notowcj raeczywistoáei tq^ poznania i popadá nieocfaybnie w snbjekty- 
vizm. Jak tedy metoda IVa, tak i jego teoija poznania otrzymaó rif 
sie d^ 6. W naaee swoj^ o Boga, natarze i cztowieka wychodzi D. 
I pojfda aabataaQi. Przez s«bstancjf roznmie on istotf w ten sposéb 
VTtnjief, ie do swego istnienia nie potrzebnje žadnej innej istoty (res, 
^ssa ita exiaCil, at nalla alia re indigeat ad existendnm). Zt%d wywo- 
éá, ie wlaéciwie i idále jedna ^Iko jest sabstaa^, a mianowide ha-^ 
i^ poaiewai ta tylko jedna nie potrzebnje nie innego do swego istnie* 
Bia. Wszyatkie inne sresst^ rzeezy nie' s% w wlaáciwém znaczenin t^;o 
vyraza sabstani^ami, poniewaž istnieó mog% tylko pod wamnkiem wspól- 
éiíilzaia i pomocy Božej. Ale pierwsza ta zaraz definicja snbstancji, 
sa jakiflj opiera rif metafízyka D-a, jest ftlszyw). Sabstancj% wprawdrie 
Bszfwamy to, eo nie potrzebnje nic innqso do swego istnienia, ale nie 
w tém znaezemu, jakoby nie potrzebowato niezego innego, jako przyezyny 
fucgo istnienia, lecz ^Iko w znaczenin, že nie potrzebi^e innej istoty, 
v którtjby íkwUo. Dekartowska definicja snbstancji konsekwentnie pro- 
vsdzfla do panteizma, bo éciéle z definicji tej wyplywa nie to, cz^o 
chcíat D., že snbstancje stworzone nie s^ w whišciwém i znpelném zna- 
aeria jnbstaacjami, lecz, že wcale nie s% sabstancjami, poniewaž ko- 



126 D«ilMl. 

niecsnie potrzebu^ jaki«Já pr^eeyoj éo Bi?«go kliúaiiia (ob. 8pinoxa)*---» 
Za glówD§ wlasnoáé subitanoji BoUi nwata D. me$kaňczwpié^ Ale nid* 
skoápaonoáó možná braó w znaezenitt przeczqeém i pozyigumm, W zna* 
czenitt przeczqeém nazywamy QíeskoAezoaóm to, w océm žaduy^h iií« 
pozQajemy graaic; w pozytywoéiQ zaá znactasiO' oieskoácsoiióffl jest to, 
co wszelk% granic§ pozytywsie wyt^oza. Nie w negatywaém tedy, ale 
w pozyty waém zoaezeiiiQ Bóg jest nieekoáczony* Wprawdme m ahatraoto 
nieskoúczoQoáó t§ Bož% možemy myáleó tyiko w sposób przeezfcy, a aila- 
nowicie zaprzeczeniem wszelkiego ograniczeuia; ale th úowsrHo pojQeie 
nieskoúczoQoéci, przez jakie Boga poiimujemy, jest c^ysto povytywue, po* 
mewaž treáci^ jego jest pelnia wszeUúej rzeezywietoáci, wszelkiej do* 
skonaloéci. — Ďalej D. uczy, že poj^ciowe poznanie Boga jest BiemotUwe, 
poniewaž Bóg jest nieskoúczony, a nieskoáczonoáó lezy po za granicami 
naszej wUdzy pojmotaama. Ale jakkolwiek nie možemy go poj%é, mo'* 
žerny go myál% nasz% dosi^nqéj dotknqé^ poniewaž nieskoáezoiioáó nie lezy 
po za granicami naszcó wtadzy poenawama, A to jož wystarcza do naultí 
o Bogu. Jako nieskoúczony, Bóg ma w sobie wszystkie doskonatoáci; 
nie jest tedy cielesnej nátury, poniewaž cielesnoáč prowadsi za 8ob% po* 
dzielnoáó, a ta jest niedoskonaioéci%. Bóg jest duchem. Jako duch jest 
rozumem i wo]%, które wszakže w Bogu s^jednoáci^ nierozróžnion%. Bóg 
poznsge, chce i dziala wszystko jednjrm, niepodzielnym i niezmiennym 
aktem. Nie ma w nim žadnej reidnej róžnioy. I dla tego jest on tož 
Gzy8t% substancj^ bez žadn^ modyfikacji. — Ck> si^ lyczy substaneji ztwo- 
rzonych^ poznawaé je možemy^ podlug D-a, tyiko pnsez poznanie aUryhur 
tów\ substancji bowiem bezpoérednio samej w sobie nie posnajemy, po'^ 
niewaž nas ona bezpoérednio nie dotyka. Pozni^eray j% saé z attrybu* 
tów, poniewaž w attrybutach przedstawia 8i§ ona jako to, czém jest 
sama w sobie. Každá zaá 3ubstancja ma tyiko zawaze jeden aíttrybat, 
który jej istot§ wyraža. Wszystkie ínne jej wlaóciwoáci odnose% síq do 
tego pierwotnego attrybutu i s% tyiko jakby róžnemi mody^secjami sab- 
stancji. Ghc%c tedy rozróžnió i3tot§ jednej substaacji od drugicj, ná- 
lezy szukaó istotnego jej aUrybutu. W éwiede stworzooym widzimy dwn 
rodzaje substancji, substancje duchowe.i cieleane, Ía s§ aabatancje diip 
chowe, zt%d si^ pokazuje, iž wtasne nasže ja jest substanq)^ dachow^. 
Že zaš 8% substancje cielesne^ éwiadcz% nasze zmysty, a gwarant^je nam 
to Boto prawdziwoáé.— Islotnym attrybntem substangi dnchowej jest 
vtífélenie i fylko mifilmie^ Že zaé istotay attrybnt substancji wyraža jej 
útotQ, . przeto úiot^ duchowej substancji stanowi myilenU i t^fUeo m^élzme. 
Go si§ zaá cial tycssy, D. znajduje jedné ^7^^^ ^^ ^^^ wlaéciweáó, któ- 
rej usnn%é nie podobna bez zniieniema poj^cia dala, a mianowicie roz^ 
4nqgioéé w dlož, w szersz i w gl%b\ Zt%d rozciqffhíé i tylho rozciqgioéč 
uwažaó naležy za istotoy attybut dala. — Na tych ogólnycfa podstawmch 
opiera siíg cala filosof ja nátury i antropologja D-a. W badania nátury 
wyl%cza D., podobnie jak Bakon Werulamski, wszelki w;^l%d na prsy- 
czyny celowe. Pojede celu odsyla de etyki. — Wychodz^c s przypusseza- 
nia, že istot^ materji stanowi rozdqgMé i tylho rosd%gloáó, nie prxy- 
zmge D. w rzeczach oielesnych žadnego pierwiastku dzialalnoád i ruchu. 
Formy substancjalne odrzuca zupelnie. Wszelka ci^nnoáét wszelki ruch 
w naturze pochodzi, podlug niego, z przyczyny po za cii^em lež%c^ 
i ruch mu nadig^cej, a ostatecznie z Boga. Wychodz%cy zaá ten z Boga 



127 

nch oljiáoía c^fito meehaideiiiíe. Kftwet swien^loa aie pnfnu^ ía- 

dK^o wcw aglm egp pienríaakkii žyda. Nie pnypuMeia wetle doa^ 

níen^, w laaczenra formy můmUm^ahifíi: zmienikik 19 dla níego tjiko 

iffífeem mOamatam. — Z nucAf^^Dád dat wjfitfwa ich podgiebméé, a po- 

nevai Twámg»éb ataoowi ístot^ dal, pneto naac^ bjé ooe podzielne 

4o aJeakoácMHioád. PowBtanie áwiata cidesoago ol^ainia n^ tedy n B-« 

pRypoKaHBíflBi, ie flialeija inenrotaie byla neeiywiáde poddelon^ do 

nednéaMHioád. Te| diaotycmej mateiji adzielil B6g pocsfikowo pe- 

wi| iloáé raclm^ i ta pewna iloáé rucba ntrsymaje si^ w niej d%(^ 

lieaiemoiia, ani powi^kBMBa, ani smniejnona. Rach ów od jedÍMii ez^ 

iá aataji pnediodd do drogiej, zupelnie podlng prav oMsdianicsnych; 

n t^m radm opiera a$ tak pocs^tkowe powstaaie áwiata z mateiji 

cbMijcaicj, jak i wszdka zmiana, wazeUde rodsoBie ai( i zamieramo 

w šwieeie jaž istaiejfoyni. — Prgeatrxeň jest a D-a tylko rosdq|^kiád% 

vfaikiw% mateijL Przestrzeú wi^ oioie byč tam tylko, gdzíe jest ma- 

tciji; poita ^aestrzeá jest memoíliwoád%. Jak tedy przestrzeú rozeífga 

Bf weofcreáíioe, tak i rozd^f^oéé šwiata mateijalnego jest Tikokredonq. 

2e xd de flia isdnej przestrzeni pastej, praeto mek wywotaay w jednej 

ea^íd mateiji, nnid ndzielač d§ wszystkim csfidom materji. A pome- 

vai y ierw oiu ie dzialo d^ to w mateiii diaotycsncj, przeto ruch konie- 

ode afomowaé d§ mnsiat w poniazenia wirowe, i tym sposobem, w dra- 

uk i|cz%eych d^ z sob) cs^d wing^eycb, powstaly dala niebieskia, 

íiéftt w ponszonym eterze spoczywiý^ jak ápi%cy podrútatk w ptyu|cym 

otafoe. — ^Pom^j%e dalsz^ nank^ B-a o natarze, jako nie przedrtawia- 

Jm jnft iadnege interesa filozofieznego, przeeboddmy do jego oMbřcpo- 

^. Istot^ dnszy stanowi n D-a tylko myáleaie (dúoé myélenie bierze 

01 w M^szenzém znaesenia, rosanúej^e prsez nie poxnawame i chceme)^ 

tem aie ma n aiego tadnej pot§gi zmysknrcj, ani wegetaeyjnej. Gíato 

ledy žTJe i czaje nie przez dnss^: ma ono žyde i czncie soUe wlaádwe, 

tci dnzy i aiesaležnie od dnazy. Nieprqrpaszczabifteft jest dnsza ddesna 

oddadaa od duazy roBomncj, poniewai w ogóle nie ma w natarze žádných 

w c a a^Uaa ydí pierwiastków iyda, žádných fonn sabstanejalnych; dalo 

v^e jest niexaležnie od doszy žyj^cym antomatem, odbywaj^cym wlaád- 

we toUe wylfcniie fonkcje zwierzfce i roálinne. IXnsza mieázka tylko 

v tém žyjfcém ^éíe^ leez nie zostaje z niém w žadnej wewn§trznej je- 

daoád istoty i žyda. Jest to glówna zásada antropologii karteqaáskiej. 

2f de dala objaďaia D. mechamcznie, za pomoe^ depia iychweg^^ ma- 

Jieego aw<Qe síedlisko w sercn i wanmkiq^eego nijprzód roálinne žyde 

cíals. Fankge zaá zwierz^^ powstaj% ze krwi, w skntek jej ewaporaqi 

i vytworsoBych zt%d gazáw iyáowi/ck, wznosz^ych si§ do mózgn, a ztam- 

m iplywiQfeydí na nerwy. Te gázy žydowe waninkaj% najpnód ocza- 

eie i rach dala. W iyJ4e% maszyn^ ciala roznmna dnsza wst^iqe 

twóre^m aktem Bo^ym. Do istoty dnszy nie ndežy wcale, aby byla 

s daieai ducaoaa, ^Iko možliwoáé takiego pol%czenia tkwi w jej natn- 

ne. Ale gdy dnsza jest již w dde, l%czy d$ z niém jak najéeiálij, 

Uk, iž dato i dnsza jedno stanowi^; iaacsq bowiem dnaza nie mof^by 

€tmt bóln detemego, aleby go mogla tylko rozumem spostrzegaé. Ale 

jakkdviak dnssa cale prsejmiqe dato i we wssystkieh jego cz^áeiaeh 

jeat obecaa, wanlako g^wne medUsko awoje ma w przysadee mózgowej 

(gbadnla pítcitalis), jako w árodkowém miejsm zwierzi^ch fonkcji 



128 Dakorl. 

eiala. Dossa oddsiatywa na cialo, wywohú^c w pnyaadee m6igow«j 
pobndBeoie gazów žyciowycb» poezém nastQpige, odpowiednie do tego aktu 
doBzy, pornszenie w ciele. Gialo saefaowuje síq wlencsas iHerale. Jeteli 
nów prsez pobudzenie gazów žyciowych powstaje w pnyaadee nesudé 
czyli sensacja, przeehodzi ona na dnsz§ ^o tyle, ie w niej odpowiednie 
do tej sensacji wytwarza poj^cie. Dusasa zaehowpje síq wówcsas bíernie. 
Ale wzajemny ten wpiywjaki dussa wywiera na mózg i nózg na dnssQ, 
nie jest wpíywem reálným^ fixycznym. Dnchowa bowiem substanoja, któ- 
rej istot^ jest tylko myálenie i która w ciele praemiesskuje jedynie, 
nie }%cz%c 8i§ z niém w istotn^ jednošó, nie može wywieraó realoego 
wplywu na organ cielesny. I dla tego D. oddzia^ywanie wzajemne po- 
mi^dzy ciaiem a dnsz^ nwaža jako ezysto ideálně. W tym cela ncieka 
bíq do poj§cia przyezyny ohazjowej, Gdy, w skutek pobudzenia gazów 
žyciowych w przysadce mózgówej, powstaje jakie uczude^ uczucie to jest 
okazjow% przyezyny, czyli powodem, že w doszy tworzy 8i§ odpowiednie 
pojQcie. I odwrotoie, gdy dusza dokonywa aktu woli, maj^cego na c^u 
wywolanie pewnego ruchu w ciele, akt ten woli jest okaiýow^ przyczyn%, 
czyli powodem do tego, že z przysadki mózgówej wycbodzi pobudzenie 
gazów žyciowych i przez to dokonywa ú% ruch žádaný. — Co síq tyczy 
wolnoáci woli, D. okreála j§ jako toolnoió indyffertncji. Rozróžnta zaá 
indyfferencJQ negatywnq od pozytyvmtj. Negatywna jest stanem, w jakim 
znajduje síq wola, gdy nie ma žádných pobudek, mog%cych j^ sktonió 
na jedn§ z dwóch stron przeciwnycfa. Posgrtywna zas, jest zdolnoéci^ 
woli przechylenia si§ do jednej z dwÓch stron sobie przeciwnych, odpo- 
wiednie do sklaniaj^cej j^ do tego pobudki. Indyfferencja negatywna wla- 
áciwa jest tak boskiej jak i ludzkiej woli. W Bogu wszakže indyfferen- 
cja ta jest doskonaloéci^, poniewaž postaúowienia woU Božej nie 9% aa- 
ležne od jakiejb^ž poprzedniej pobudki; w cztowieku zaá stanowi ona 
niigttižszy stopieá wolnoáci, poniewaž wola ludzka, jako wzgl^dna, wymaga 
zawsze jakiejá pobudki do swego dziaiania, i dla tego brak pobudki 
uniémožliwia užycie woli. Wolnoáč ludzka jest žatém wolnoáci^ indyfié- 
rencji, o ile przez ni% rozumie si§ indyfferencja pozytywna. Ale ostate> 
cznie i ta wolnoáé, podtug D., jest tylko wobioéeiq od przymusu. Nie 
jest buwiem wolnoáci^ od weum^trznej koniecznoáci, poniewaž pobudka, 
sklaniaj^oa woIq zawsze do postanowienia, determinuje j% nieochybnie. 
Ažeby byó wolnym, mówi D., nie ma potrzeby znajdowaó si^ w možno- 
éci przechylania si§ zarówno na jedn§ jak na drug§, ze stron sobie 
przeciwnych; i owszem, czém wi^cej stanowczo wola przechyla sí^ na 
jedn§ strouQ, poniewaž widocznie poznaje tam dobro i prawd^, tém jest 
wolniejsz^ w dziaíaoiu i wyborze swoim, byleby tylko nie zostawaia pod 
wplywem zmuszaj^cej j§ zewn§trznej przyezyny. Tak mówi D. w jedném 
miejscu (De princ. phil. med. 4 p. 42); gdzieiadziej wszakže (Epist. p* i, 
ep. 112 i 1 1 5) stará si^ zlagodzió ten determinizm. Ježeli jasno i wy- 
ražnie widz^, mówi on, že rzecz jaká mi odpowiada, ňader trudném i, jak 
8%dz9, niemožliwém jest, abym mógl ppwstrzymaó síq od chcenia tego 
przedmiotu. Ale zawsze pozostaje možliwoéé nie podejmowania odpa- 
wiedniej czynnoéd, a powtóre ów wewn^trzny przymus, plyn%cy z pobudki 
determinuj§cej wol§, dopóty tylko ma miejsce, dopóki we mnie jest owo 
jasné i wyražne poznanie. Može tedy dusza, gdy si§ ma skloaié ku do- 
brému, uwag^ swoj^ od determinuj%cych j^ pobudek odwrócič; a wówesaa 



Beteit 129 

^mole jej Bi4 mna ]iftaiiii%é pobadka, skianug^ca j% do ponaiCQttia ««- 
jDlarn, jaki jQžÁ ndala pow^é.— fAle wszelka dziaíalnoéó ladzka, nawet 
awažana sa Bwobodfi^^ wfplywa z pnyczynoyroáci Božej. Bóg, jako prsy- 
eqriia pierwssa i Bajdoskonalsza^ jeiMi sarazem eaikowitq przyczyB% Hego 
wsiTstidego, co j6st i eo sí^ éKieje w áwieeie. BozaBiie ú^ to aietylko 
o Qawiskack áwii^ mateijiďtiogo, ale i o czynňoádach in^kidi. Dusza^ 
ladzka aie može žadnej powzi^áó rayáli, me moie choieč liib srobié nie 
oajdrobsieijszego nawet, czogoby B4g nie cbeial: od wieków. Wolnoéei 
to wszakže ludzklej nie znosi, poniewaž przyozynowoáč Boža nie wywiera 
pr^usa na dziatalnoáé Indzk^, a týlko przymos przeciwi siy woloo*- 
éei,^Co fá% tj&sy wreszcte etyki, X). dotyka jej tylko lekko w kilku 
iistaeh; ez professo jej nie traktowal, poniewaž, jak 8i§ vyrazit, nowa- 
torstwo w t^ dziedzinie jest niebezpieczae. Najwyžsze, jego zdaniem, 
siczfácie ezlovieka polega na cnocie i na wypiyw^j^cym z niej pokojn, 
pokoJB dnszy. Moralném tedy zadani^n ezlowieka jest d^ó do enoty, 
a fl^wyžsz^ a&ot§ jest miioáé Bo§^, poniewaž daje ona doszy pok^i najr 
wjžKj.— W filozdgi natary i antropologii B-a nikt juž sznkaé nie može 
iTTOEiimienia natnry i poj§cia Indzkiej istoty: z natary wýb|C2ony ta 
wsielki pierwíasték dziaialnoéci 1 žyola, a wszystko martwym zas špione 
mechanismem; w czh)W}eka zerwana jednoáó istoty, a žatém nionožltwe 
jest tu zaspakajajfco wyjeániéme wzajemnego stosonku ciaia i doszy. 
6. B., jak widxiďišmy, osobíácte dobrým byl cfarzeáejaninem i w filozofji 
swojej bym^msáej nie aamiorzal: wyst^powaó przeciwko Objawieniň. Roz- 
róžniat on trzy rodzaje. prawd, a mianowicie: prawdy, któro možná po- 
rno tylko przez wiar§; prawdy, ktdre nadto možná poznaé i roznmem; 
i aareszcio pirawdy, które mežna poznač tylko rozumem. Dwa ostatnie 
rodzaje prawd <zostawia! filozofji; pi^awdy zaá pierwszego roďzaja aznawa} 
28 flaiaííce do sféry wyžszej niž fiiozofíczna, i dla tego nie pozwalal 
fiiozo^ji.o aick pow^tpi^wáé, a przyznawal jej tylko možnoáé dowieflze* 
n», že prawdy te nie s% roznmowi przeeiwne. I>alej pržyznawal, že 
jakkolwiek taiemniee wiary nie s% dla rózomu Indzkiego oczywiste, 
wsakíe praez nadnaturalne wowa^trzne áwiatlo wiáry jesteémy najzupei- 
ió6j ichprawdsiwoácipewní. Sam težo sobieX)..zapewniař, že nie dotýká 
sfeiy teologiczBOj, poniewaž nie cznl w sobie la^ki konieeznej do tego 
fodaju praey, a wszyatkio swoje zdania filozofické, o ile dotykač mog% 
dogmata, poddiýe bezwamnkowo s%dowi Koádoia. I osoba } tíowa D-a 
oddawaly hoid religji. Nie tedy dziwnego, že filozofa jego zyskala sobie 
zwolemiikáw, nietylkp pomi^dzy jansenistami, ale i pomi^dzy katolikami. 
W obec ówesesnego npadkn znaezenia seholastyki, nowa filozoQa zdá- 
vala bíq £wiaatowa6 odrodařenie myáli filozoficznoj. Oratoijftide prawie 
wszyacy przylgn^li do fiiozoQi JO-a. Bossaet idzie za nim w swojém 
dlziele: Connaissance de Diea et de soi^méme; podobnie i Fenelon w dziele: 
De ťdziatence de Dien. Pomigdzy jezuitami, obok antagonistów (G. Ba- 
oiel, Boordin, Yalois), mial: takže zwolennikáw (D. Mersenne i Ant; le 
Gnuid). Katoliccy teologowie, sprzyjaj^cy filozofji kartezjaáskiej, nie- 
bezpiecznym nast^pstwom nowej metody zapobiegali rozróžnieniem w%t- 
pieaia metodyeznego, czyli naukowego, od wí|tpienia rzeczywistego. Ale 
po za Koáciotem, gdzie nowa filozofja wlaáciwy dla siebie grunt znalazla, 
n)2win§l si§ bujnie jej sceptyczny i destmkcyjny pierwíasték. Z wlasne- 

Encykl. T. IV. 9 



130 Dikftrt 

go systema D*a nic dztf nie f^ozostelo, csegobf jego póániejsi.wielbi*' 
ciele nie odnsaealiy ale jego antaigo&izm, z jakíiii on wfst^pit praseeiwko 
panujicej w koáciele fílozoQi, i nowa podstawa, jak% cfecial daé swojej 
filoit>J5i, znaiaz}^ ticznych naáiadawcáw. Zásada swobodnego badania 
i w^tpienia zostala odt^d jak najszerz^j stosowao^. Go tjlko ozlowiek, 
€0y to z doáwiadczenia, czy z wiary religijnej, ozy z jakiegokoliwiek inne> 
go žródia ma jako pewne, wszystka to, zgodaia jož z duchem metody 
dekartoWskiej, nalézalo poddawaó najzupďniejszemu zw^tpienitt i dopóty 
za falsz, Inb preynajmniej rzeez w^tpliw^ uwažaó, dop4|áby .nie dato 8i§ 
ádáLe dowieóé za poáredniíctwem badania £lozofícanego* .Zt%d powatat 
IV Ang^ji sceptyoyzm, a w Niemczech idealizni krytyczpy. Jak tedy pro- 
testancka swoboda badania w teologji. przywiodla do zaprzeczenia wazyst- 
kich prawd teologiczaych, tak kartesganizm w filozofji przywiódl do za- 
przeiczenia wszystkich prawd filozoficznych. Ostatni potoalfiowie owej, 
tak slawionej rewolncji filozofícenej, dokonanej przez D-a, pnysali na* 
reszcie do tego, te za dowiedzion% rzecz m^j^, iž ozlowiek albo nic po* 
znaó z pewnoáci^ nie mo&e, albo tež, že poznawaó jedynie mo£e 4<^wi- 
ska áwiata zmystowego. Bossuet^ jakkolwiek kartoaganin, pnewidywat 
fatálně te nast^pstwa nowej fílozoQi, Rozumie biq, przypisywal je mo- 
žliwemu jej nadožycin: ,,WidzQ, pisze on w jednym zswych listóvr (Let* 
třes diverses t. II p. 109 ed. w Pantheon), jak pod nazw^ fílocoQi kartě- 
i^aúskiej gotoje síq wielka vrojoa przeoiwko Koáeiolowi. Z tona tcj 
filozoQi i jej zásad, zdaniem mojém, žle.zrozumianych, widzQ powstaj^ce 
herezje; przewidnj§, že wyprowadzone z níej nast§pstwa przeciwko oa- 
8zym dogmatem zohydz% j% w ocsach wiernych i po^awi^ Koáoi61 tyeh 
korayéci, jakieby z ni^ oái%gn%č si^ daty, pczez utwierdzenie w nmy* 
šlach filozofów prawdy bytn Boga i nieámierteinoáci doszy. Pod pozo- 
rem, že tylko to naležy mieó za prawd^^ co jasno roznmiemy (i co 
w pewnych granicach jest rzeczywiáoie prawd%); pozwoli sobie kaftdy 
mówió: rozumiem to^ a tego nie rozumem^ i na tej jedynie zasadzie od- 
rzncaó b^dzie, co mu síq nie podoba, nie poBm%c na to, že prócM poj^ 
Jamech i wyraznychy sq jeszeze pojídá nietvyramů i ogóbu^ ktáre tauňetajq 
wszakie w sobie prawdy takisMme^ ie zaprzeczajqo je^ teywraca ti^ wsz^zt- 
ko. Pod tym pozorem. powstanie fiduroboda s%dn, nie.ogl%dig%Ga at^ na 
podanie i plocho wyst^i^^ca ze swemi pr^widzeniami... tfol^ cíq zdzi- 
wi% te moje slowa, ale nie mówi§ ich na próžno. IIówíq w obec Boga, 
z myál% o jego s^dzie straszliwym, jak biskup, obowi^zavy cznwaó nad 
przediowaniem wiary.'' Przewidywanie Bossueta sprawdzila najaopelniej 
hlstorja filozoQi nowožytnej. Zerwanie znpc^kia z prze8itoéoi%, plocha 
i zuchwata pretensja wysnnwania z siebie colej prawdy, musialy konie* 
oznie do tego doprowadzié. Wszakže i w naszydí jeszeze ezasaoh wy* 
BtQpowali niektórzy myélieiele chrzeš^aňscy w obronie karte^anízmn. 
Poujoulat w swojej Bistorji iw, Auyustyna^ zapowiada}%c wieils% przysztoác 
kartezjanizmowi, usihije dowieád, že D. jest uczniem áw. Angnstyna, 
i že ten tym tylko sposobem jest ojcem filozoficznej szkoly XYII wieku. 
Antoni Gttntber (ob.) i jego szkola holdowala fílozoQi D-a. — Wiele bardzo 
pidano o D. Wymieniamy tylko: Fr, Bauillicr, Hist. d. 1. phitosophie carté- 
sienne, 1854; //;^/ť/(?r,UeberdenEinflussde8Carte6iuBauf dieAnsbildong 
des Spinozismns, 1 8 iB;Sokaar8chmi<U^ D. u. Spinoza, urkondliche Darstellong 
der Philosophie beider, 1850; Lówe^ Das speculative System des R. D. scto^ 



DaIiár1.^-4éKretý IHíjIiMAir * ' ^ 131 

Tonfige \i. HSngel, TH&; X. Sehmrdt, D. u. sehie Referm der I^hftoso- 
pfaíe, 1859; St^kí^ D. tk. seiňe B^fonň d.Ph.; Vósprawa W Katolíku mo- 
gtmekhn i8«o t. ..... jy 

Dekiaracfe kongregacfř sóborUt Ojcowie soboru trydenčfiiégo na 

ostatBÍej sessji 4 Grud. 15^8 r; wyraziH papiežoifi Piusowi IV žycz^uie, 
aby w 'wypadku powstania W4,tpliw(»sci, lufo trudnoáci w zastosowauju die- 
kretów soboru, zaradzilt tému, czy to zwotaniem aa nara<l^ ireprezentautów 
prowincji, w 'których powsta!a trudiióáé, ezj zwofamem nowego soboru 
poffszecfanégó, czy tei iňnyúl jakhn sposobem. Najodpowiedniejszém usmál 
Papiež ustanowió w tym celu nieustaj^c^ komi8j§ z doáwiadczofiycfa, do- 
stojników koácielnycli, w'R25rmie. ^ Jakož prípez motu proprio a d. fi Sierp. 
1564 t. wybralt 8 kardynálów dla czúwania nad ácialém i powszecfaném 
wykonaniem dekreitów soboru tryd. Papiež Sykstais V nietylko to zgroma- 
dzenie potwierdzil, ale jeézcže r; 1587 delegowal mu wJadzQ oglaBzania, 
po poprzedniém snřesiertiú si§ z Papiežem, autetrtyczny^ wyjaéniéň w vý- 
padkách w^tpliwyeh o znaczetíi6 í zastodowaniu d^retów dyscyplinarnych 
soboru, skoro o to pyťaňie zajdzie. Co 8í§ tytjzy decyžji^ odnosz^eycli si§ 
do dogmatów, imrezerwówa} Je wy})|cznie Pal^ežoivi.* Od tego czasu nieu- 
staj^ce to zgromadženle nazyvra 'ši§ éw, kongregacja thmoózy aohóm try- 
denckie^o^ S. Congregatlo interpretům concilii tridentíni (ob. Kongregaeje 
kardynalsMe). Děcyzjě, resdtOiones^ i deklaracje, deelaratiumei^ tej kongre- 
gaiji, og}oszone w fónnie aiuténtyczi^es, jakfej prawo^irymaga, iiiaj% zna- 
czenie prawdzh?ycb przepiséw prawa powszeúhnego; lecz ježelij ják sif to 
zwylde dacge; s^ tylkó odpowiadzf% na zapytania bp6w pojedyňczych, lub 
innych px^c^žoiiycfa koácieln^chj 'w rzeczach dotycz^ych jednego krajů, 
proimie^) lub 4Jocesji, albo tež na ža^^ytáňia g§dziów i %tron ^ w jakiéj 
spra^rie, wtedybrak m. charakterů powszechiiosei i ržeezywiáde maj^tylko 
moc prawa prywatnego, lub čzfstkowego, t. J. itanowi^ prawo dla krajů, 
piowincip, djecezji, í lub sprawy, dla których byly wydane. W pierwdzej 
pólowie wiektt przesžlego pocz^o' zbjíeraé te deklarace i ogtoszono je 
w dziele: Thesaurus řeédútitAmm JS. Congt^egationi$ Conc, Trident, Romae* 
17*5 — I8ťř6 toteót^ '85 in 4. Prawuík rzymski J. Fórtunat hr.^^Zaai- 
boni zrobil z tego (Mela alřabetytóny wyci^g, t). t. CaMeétío deelatatiomm, 
S. C&njp^ěgíOknis €aráměiiuw Sr' €(mcit. Tridént, ť/iřeřp^-eťam, 1 1812-^1816 
t. 8 íb 4, Z których pieřwsze s wyázly. w WJedniú, IV i V t. w Mode- 
me, VI w Budzie, Vfí i Vlil w Ráyfaie, {Fermaned^). X S. 

Dekrety páptézkie: Jest to ogólna naízwa pism, w którjvh Pápiéž 
wydije rozporz%dzenie, šwoje ždanie^ s^d, lub wol§ objawia. W miar§ tegb, 
jak przedmiotem ich jest dogmat wiary i moralnoáci, hib przepis karnóád 
košdelnej, flekřety przybierají| tíazw^ doJctrynfalnych, lub dyscyplíBarnych. 
W doktrynalnych álbo ^Pgiiiátytónych podajé Papiež, jako niéomyluy thi- 
macz Objawiema Božégo, naukg dotycz^c^ jakiego artykulu wiary, lub 
przepisu moralnoáci ehrzeácijáňskiejj i takie dekrety nigdy zmiiuiie nie 
uieg2Q%. W dyscypHnarnych, jako traktuj^cych pržedmiot dotycz^cy kar- 
noéci kóácielnej, može byó zaprówadzona zmiana, czy przez tegož samego 
Papieža, który je wydař, czy przez nast^pców jego, czy wreszcie przez na- 
stgpne sobory powszechne, w-miarg tego jak zmiana tzasów, rzéczy i osob 
budzie wymagala. Ježeli dekret papiezki jest rozporz^dzeniem stalém, dla 
calego Koáciola wydaném, przybiera nazw^ konstytucji^ constitutio. Ježeli 
nie ž^no od Papieža wydania jakiego postanowieniaf ale sam, uzuawszy 



132 Dekrety pa|^kie,-*D6legowMy. 



potnebQi takowe z wlasnego pop^a wydíúe, dekret wte^f prqrlnera na- 
živý ^ motu proprio. Jeteli JPapkž odjíÚRiúo BA proib^, ž|djgfcf objaioíenia 
i wskazówek, dekret przybiera muw^ decreiab'* epištola^ albo rfsponfum. 
Ježeli dekret wydan^ jest do wszystkich patrjarchów, piyiiiMÓw, arcjbi- 
fikupów i biskupów calego katolickiego áwiaU, nai^wa n^ lutem okólmjfm^ 
ůpUU>la eneycUea. Ježeli wreflzcie Papiež rozstrzyga interes prywatny ja- 
kich 08Ób, lob lask^ im udzieia, písmo Jego zowie si^ wted/ reakrypteoi, 
reMcr^ium^ który b^dzie rucriptum jtutíUae^ ješli jest w mateiji prawa 
i sprawiedliwoáei dotycz^cej, a rtéctiptum gratíoe^ jeteli jest wjáwiades^ 
niem tylko laski pro8z%ceina. X & 

Detaile Ludwik August, bp 4jece2ji Bodez weFr^cjí. Ur. 1800 
roku w &e?in, w górach Ardedskich; byl kapelaaem pulkowym, kapelanem 
domu iuwalidów w Paryiu, 1830 r. admioiatratorem paraQi St Germain 
de Pres. Gorliwoáó, z jak^ zawsze spelaiai swoje obowiyki, okázat 
szczegól^ej w czasie cholery. Nadto, przez 6 lat swego pierwszego po- 
bytu w Paryžu pisat pko lameueizmowi; bnú udzial w pracach ks. Migue; 
w /Vfcťtt Uitachy które niebawem zamienily sIq na ksi^ik^, awalczal zwy- 
cíQzko Letroniie^a. Powolany przez Donaeta bpa do Nan^, zostal pro- 
boszczem w Toul przy dawnej katedrze, która odrestanrowal. Obok prscy 
pastersldcij, wydal r. 1837 fi. i. Kurs Kontrowersji katotíctí^ (Conn de cou- 
troyerse catholique) 4 tomy, dožone po wi^kezcj cz^áci a ^yd^gów znig* 
znakomitszycb pisarzy, a zawieriú%<^e prawdziwy kurs fllozoQi chrzeécjaá- 
skicij. Pisal w dzienaiku Univers, w obrooie wolnoéci nanczania, a zostaw- 
hzy oficjatem za ks. Meigaud, nowego bpa w Naacy, przycqruit si^ gló* 
wnie do založeaia slawnego w owych czasach stowarzyszeoía traara i iwia- 
t/o. R. 1852 zostal pierwBzym jalmuinikiem kaplicy cesarskíej w Tuilieriea» 
ale bylo mu tu za dasoo^ wíqc po s miesí%cach wrócil do. Naocy. Boka 
1856 zostal miaaowany bpem w Rodez. Wierzyl on poczetkowo w ca^- 
sto zamiary relig^ue Napoleona III i stal stanowczo po jego stronie; p6- 
iniej zachowywal sí^ oglQdniej. Pisal w FrxeglkdMis rsUg^jnym^ wydawa- 
nym w Bodez, a gdy pismo bylo pod^ni§te do B|dow^ odpowiedzialno* 
áci, sam zasiadl na lawie oskaržonycb. Kweslja áwi^topietrza, syllabosa^ 
mialy w nim wymownego obroác§, a minister Durqy znalazl wnimjedno- 
go z pot^inych przedwników swojego systematu oáwieceúa we Fran<ýi. Ni&» 
kiedy zarzucig^ mu w polemice zwroty sarkastyczne i zbyt twarde. Jako 
pasterz zwiedzal ci^gle cyeceq^, a gdzie w góracb nie mógl dotježdžaó, 
dochodzil piechot). D. f 6 Czerw. 1871 r. Kazania D*a ^wydal Migne, 
Orateurs sacrés, 2e série t. 18. Akuardy Notice biograpbique aur M« 
Dela)le« Bodez. i ?. 

Delany (csyt BiUm) Patry k, ur. 1680 r. w Irlandiji, nano^ciel 
w kolegjum N. Trójcy i antagonista wolnomyálideli. Um. 1768. Napiaal 
mi^dzy innemi: BevekUion esamined toUh candor (Objawienie szozerze ba* 
dané), Lond. 17S2 — 35, 2 t. (tlum. na niemieckie i>mX:«r, Loneb. 1788}; 
Hist, accóunt o/ Ufe and reign of David Idng of Israel (liistor. opoviada- 
nie žycia i panowania Dawida), ib. I7i0, 3 t. (po niem. tlum. WindAeim^ 
UannoY. 1748). 

Delegowany nazywa sig ten, kto od po8iadfig%cego przywi%zan% do 
jego urz§du wladzQ otrzymtge, mQiejsz% lub Mfigksz% cz§áó takowej, z mo* 
žnoici^ wykonywania jej, nie w imieniu deleguj^ego, ale w swojcm wlu- 
aném. DtUgowany róžni ú% od pelnomocnÚca i komisarza^ albowiem de- 



Megowany. 13S^ 

iefowany, wykonjwajiic wladz§ w SYrtýém iraieniu, stanowi instancj^, tak, 
le od niego do delegcj^cego apellowaó možná; pelnomeenik ' zaá dziařa 
w ifflienni matidanta i nie stanowi instanqi. . Co do koniisarza, može on 
bjé Qwažany jako ddegowany, i czfsto obiedwie te nazwj za jedno 8i^ 
biori; ale iáSie bior^, komisarzem jest ten, komn pewien rodzaj czyn* 
Boéei stale pornczony zosta?, tak, že može přzechodžié od jednej do dra* 
giej sprawy tejše samej natarjj nie potrzebnj%c na to nowej del^acji. 
Ju^ykejá (ob.) delegowana nadawan^ bywa albo przez ezlowieka, albo 
pnez prawo delegatu9 ab hornině^ a JurSy t. j. albo przez zlecenie wla- 
% szczegóhxwym reskryptem, albo pitez rosporz^dzenie prawa powsze- 
«hnego i zwyczaj. Przyktedem delegaeji a Jure mote byó rozporz%dzráie 
sobora trydenckiego, pozwalaj^cego dziirfaó Iňskapom w pewnych rasách^ 
jako delegowanym Stolicy Apost., a skntkiem czcgo od ich Wyroków, w tym 
chsrakterze wydanycb, úatj apeúai^a jož tylko do Papieža, a nie do me- 
tropolity. Innoceniy III przepisa!, aby SQdziowie delegowani nie byli na-* 
2Baczani w miejscach od zamieszkania střon odl^fych, i dla t^o chciali 
aby najdalej o dtva dni drogi od granic ^jccezji stron bylo zamieszkania 
fi^dziego delegowanego (G. NonnuUi %9 de RěBcrip. X 1, 3). Tegož sa- 
nego i sobor trydencki wymaga (ses. l a c. 9 ď« R^f.). Nietylko dele- 
gowany przea StolicQ Apost. vinien byé w bMskoáci djece^i stron spor 
inodfcjTch zamieszkaly, ale powiniem jeszcze zostawaó w godnoáei koácieN 
nej, Inb byé przynajjmniej kanoniUem k^edralnym (O. J^atutum ii de 
Etwip, in 6, 1, s), a s^sič ma w mieácie, lub miejscn znakomitsiém, 
gdzíeo prawników Ititwo (C. Etn 2 de Beěcríp. in Glem. i, 2). Jetelí 
Ukn przeznaezono ddegowanych do 'tej samej sprawy, ale niezidežnie od 
fiiebie, to jest bež zastrzeženia, al^ rázem si|dzili, trtedy ten sprawQ přo« 
iradá i 8%dsi, ktéry pierwszy zaczi|l, a inni do tego mieszaó rí§ nie mo- 
g) (C. Quum pbirěš S de Of. ei potett. deUg. in 6, 1, 14). Odyby feaá 
poleoono kilku ddegowanyra wspólnie sprawQ os^zíé, powinni wszyscy te- 
go rázem dokonaé, cbyba že reskrypt delegacyjny pozwala 08%dzié sprawQ 
tym, co zeobe^ atQ nii| zi^é, bez ndziahi nie cbcincyeh Inb przeszkodzonyeb, 
o czém jednak klanžnl^ wyražn% reskrypt zawieraď powinien, a wtedy mo- 
te nawet i jeden ezynnoici dokonač (G. Pntdmitiam %% de Of. et potest. 
ddeg. X 1, 89; G. SeiseUaiuš 18 de Reecripí. X 1, 8). JežeH reskrypt 
^ol^acyjny okreála czas, w którym sprawa ma byé zalatwiona, wladza 
^elegowanego z vplywem tego czasu nstaje, diyba že strony di€% ptoro- 
gowaé termín (G. De caueU 4 de Of. et potes. Jud. ddeg. X, 1, 29). 
BeSegowany winien Mále 819 trzymaé osnowy reskryptn delegacyjnego, 
pod kar% niewažnoáei tego cozdziala, ježeli przekroczy granlce reskrypta 
(C. Qtmm dikeeta de Reeenp. X 1 , 8). S^zia delegowany ma prawo sp^- 
niaó wszelkie akty, odnoszi|ce si^ do sprawy, dó której wydelegowany 
zostař, i s aii| koniecznie pol%czone. Dia tógo zbieraj^ dowody, može 
przed Bieble zapožywaé áwSacftów i zmnszaé do stawienia si^, przyjmowáč 
od nich przy8i§gf , rozsfdzad ezýnione wy2%czenia, wyznaczaó bieglydí i t. p. 
(C. Praeterea 5 de Of. eie. deUg. X i, 39). S^a przez Papieža dele- 
gowany, jego zast^i^e ndejsee i w tym ebarakterze ma joryzdykoj^ nad 
Wflzystkimi, do sprawy nalež%cymi, nawet naď wfásnym biskupem (G. Qumí 
qttaetiíum 1 G. Saně qtda 11 dí Of. etc. déeg. X 1, 29). Jeéli sQdzia 
delegowany potrzebnje raé^, može przybraé jednego Inb wi^cej adolnych, 
którzyby wraz z nim sprawy prowadzili (G. 1 1 Statulum §. 6 AsHeecrem 



134 D^kigMNUiy.. 

de Seteripís ia 6, i, s). Jednaký ddegowany nie maie anbdelegowaó, 
CK^rli wliuizy» i»k% i^twz delegacj-^ oúzjmBl^ pr elewaó w caloáci lab w cz^ 
iá na kogo innego; jest to zásada stanowifca pewoik praw^j^ od którc^í 
#íyjoHÓ% si^ tylko delegaci Papieža i monarohów (w zakresie ícb ,jfiryz- 
dyk<úi), gdyi cl sabdelegowač mog^ (G. Qfium causám SZ de AppelUu, X 
2, 28, G. <Sit9>«r quaestíomtm^ 27 §. Si vera. ch Of. etc» <Msff. X 1, 2d). 
Skoro delegowaoy wyrok w ^ravie przez siebie wydaoy w wykonanie 
wprowadzi, lub do wjkonaoia komu nale^ pnekaže, wladza jago unHaje 
(C. In UUriš 9 de Off. ete. deUg. X 1, 29). Bówaiei, jeteli delegowany 
fiie yospoez^} jeszcze koraysta^ z uddeloBej ma wtadiQr, to jeBtpierwszyck 
pozw4w nie wyda), a delc^j^y go nmarl^ wladza del^owanego nstaje, 
0dyd» jak BÍ9 «yTažai% kanpniád* sprawa nie jest rozpoci^ta: res adkuo 
mtegra; prsedwnie, skoro pozwy wydane zostaty, czyli gáy res non esí 
ampliuB átegra^ delegowany praez émefcá delegiQ^c^o • wJtadzy nie traci 
(C. Belatum 19, C. OrcUum 20 de Of. ete. deleg, S. I, 29). Jedna z re- 
gnt kanceUaiji (ob. art.) wskaanje, ^ nowo obraní P^eto awykle za* 
twieidziOi wszystkie delegecje, wydane w ostatním foko íyeia .poprzedni- 
ków awoich. . Przy rozpoezQcin sprawy, czyli przy wydaaia pierwazycb 
pozwów, delegowany powinien dc^^ossyó ko^j^ akta delegaeyjaegOt dla wy« 
kgitymowania si§ przed stronami, Ap posiada wladz§ (C. Cwfa in jur.e s i 
de Offm etc ddeg. X. 1, 29). Wladza praez delega^gg nadaná nstiye ze 
áoiierd% delegowanego,. jeteli byt jeden, lub ježeli wspókiie z innymi miat 
9prawQ prz^rowadzió. Jednak, ježeii reeki^pt wydany zpstal nie na imi§ 
delegowanego^ ale na tytnl jego godaoáci, t. j. jeAciJi di^cig«\í%agr nie wy- 
mienil nazwiďta delegowanego, ale zlqcil nrn ezyanoáé. i wladso.poniei^*) 
jako ofiejdowi) pndatowi i t p., wtedy, zdeltijSowMia wladza przeahodai 
na na8t§pa^« t^ godnoáč po za^ym ob<úmflJ4«fig^ (G. Unp 42, G. Quo- 
iMm 45 de (>/; e<p. dekg. X 1, 29). Ježeli delegowaoy jest podejr^anj 
stronom, mo£e byé weniony (G. Stupicimde a 9 d$ Off. etc. dÁeg.y 
Miewa to mi^see wtedy zwlaszoza, gdy idzie o .wprowadaenie w wykona- 
júe pewnjřoh reskryptó^w Stelicy - Apo8t»« które zwyklo; miejscowyia biskn- 
pom .4)0<)^Qjň do wykonama bywij%- przesylane. Po mám^ delegowa" 
nego ndawaé síq naleíy do datarji/ Sobor tryd. (ses. 26 c. 10 deMef.) 
aal^ea, abjr na synodzie prowkKýonalQyin lab- cki^ce^alnym wybrai\ycli bj- 
lo najmníej aztereob . ducbownyďi, poaiad^t^y^b odpowáednia kwaUfikaqje 
do pelnieaia obowi%zków delego.wanych .S^olicjr Apost.* Ážby ich Aaswjaka 
do Rzymv praegylane byly i abyr skoro. z«nioh, któ^y^ umrze, hiskap z ze- 
zwoleniem kapiíity inaego na jego mi^see przeznaczyl^ d^páki nástiny 
synod newegQ wyboru e^giéw ^nod^Jn^ nie dokopá. . Gdzie epnody si§ 
4ie odbyw^j%t Stolíea Apost. • apowažnia Uskvpów do wybcania BQdziów 
Bynodalaycb i tgrm, oprócz biiknpa, zalatwianie spraw deWgiú^ Popiewaž 
kaády jnrysdykg^ dtti;howii%,- 4o urz^da swego stale pj:^grwi%zan%, posia- 
d^4oy (eidinartye), .m^te j^ innj^nivdelegQir«4, zt%4«rOpr6oz deleflOW|ui)(ch 
przez Stoliae Apost, s§ 4 ddegowani przez.biskopa. Lecz g^y Papiež 
^wykle ttdaiela detegowwiym.pirvezr siebie wiadz^ nictylko pnseprowadzeoia 
i rozposnaaia spnawy, e^ i .wladz§ j^ os%dzeaia, <a mvfit wprowadaenia 
w. wykonanie. wyrohn, biskiipis jako hUiei stron iQtoresowfnycb b^dfcf , 
xzadko perucziú^l deíegowa^ym swoim wydfiniQ wysokň w sp^^wie, ale 
poprteslaj^ swykle na- lubieleniu im wledsi; do ^ebrania idoweMolów, ros- 
.pocnanta i zaopiiijowania sprawy,:.wyi:oksUnowo2y spbie «osUwíají& Ni^- 



1% 

afkki mft to mUisowaiiie w dwóch todaóadt spnw, t. j. w áysofpA^ 
nmjtk i mattfmskicfa. W katdjm z tirch ladn^óv spnnr, ddegowAOjr 
povmieB prae d ew MjaUii éDi flnosmueó domoaloié swej viadi^, a miaao- 
wiciei, cqr nm polacono praepiowadzié éledatwo informacyjiie, txy lež ko*- 
aoflicBMw Jeieii ddegowaoj i biafluenia reakiypto delegie)fjiiQgo mo 
BQie poznaó, czjr do pneprowadanúa éladztwa iofonBai^yJAigo, uy tel 
kaMaúcDego irydfilofoiuuiyiD xosta^, xwUbxcbl w sprawie karnej o ei^ikie 
pnenaieiie, povinien o to apytač biaknpa, gfyů me wolno jest prec^ 
sen Qishmmé dnchomiego inonego, ale dcÁfej a Inda ehiwy iiž7w^%oegei» 
eo Bogiobf ai§ idangr^ fdybj dďegowanj áiedstwo fonnaloe ioswíd%I, 
aie ^aepgomwáúwwy pienrcg iDfonnacyjnego. W áledatimt czjH prooesia 
mfomaqflDyBí (ob, Piocea), éékogomnj poprzeslaé powinieD na pneko* 
noni si^ cxf jest podstava do áledatwa fomalnego, csKyli proeeeo káno* 
okmege, i o tén bwknpa poniadonié. Bíianoiiicie aaá w spranach kar* 
ayvÉ pneciwko dndiovaynL, powinieii abadad ladxi powažnych i viaro- 
lodnyck, csj iatnieje poéród wieniych wieéč o wystgpném žydn docho- 
lacffo i o Ue ta vleéč jest aaaflaďnkwiy w qirawaďi laá malteáskich, 
aj zvaámeaie malioBkáw dosdo do tego stopnia, iž znikla nada^ja ich 
posodnala, i €tj podampia pE»a nich przedwko požycin iBalžeáskiema, 
hib watQoáci jnalteDStwa zásady, neczywiáde Í0fciiicj%. W procesie káno* 
BíeoiyB, na ktárym wyniik staaowcsy jna byé opar^, detegowaoy do wy« 
FTmrfarnín áfedztira powinieii ádáie tnymač si§ pioo^dnzy kaooiúczaiá 
íok) i únfenikicgi od hiskapa^lub jego koDsyatoiza, otrzymaocj. Jeteli in- 
itnkqa aie umeok žádných szcaególowyGh -édeánieá i ograniczeň, déle* 
sowsay pomnien dopehdc wszystkiego, caego proeednra pr^ prowadzenia 
Mitiia wyinaga. BhL tego winien doprzeprowadaenia každego áledztwa, 
t j. tak .w karn^ jak matteáski^ spratne^ przybraé sobie pisarza, jeieti 
n gD U^np me pizeKoacfeyl, wimen stron^ lub střeny ^zed sidúe pi* 
ánoneBi pocmmi ireswaé, éúhifomi^/c kopJQ reskrypta deLegacyjaego, 
i tenaía do stawíenia sí§' naznaezyé. W pozwie wyiazié powioien swc^e 
m^ i nazinsko, charakter delegowanego, dat^ readoTpta del^gn^jn^o, 
pnedmiot wgamjy nazwiaka stron sporných, wezwanie dostawienia si§, 
i eranapniem dnia i nneijsca, w którém oastfpió powiano, oiaz z wymio- 
fflODeoi akto, jaki ma byé dopetaicny (op* pogodzeaie malionkówy zawi^* 
aaie ^ora, badaaie swiadkéw i t. ^.); w koúcn zaopatrzyó winien pozew 
dst4 i podpiseia i poalazaé fli§ o otraymaoie aotentfcsnego dowoda vrQ« 
cnaia. Skonto v; temiiiie nazBaczoaym stiony wezvane si§ slawi^, de« 
Icgoiiany raspoayna ezyaneáá aktem odpowiednim natone spiawy. W spra* 
ňt haEsej, dochodzonej z anag^u, astanawia n^przód £akty, o ictóre po- 
nsay obwiniony aoetat, i ž^da, aby pozwany kaftdy szezególowo z tjch 
hktím pnyznal faib aapnsesyi. Tym sposobem dodiodzi do ostaoowíeBia 
Och išktím^ które b^d^ pkaedaiiotem áledztwa, gdyž pizyznanych nie ma 
potneby doAodzié. Jeteli spnwa toczona jest v skutek oskazienia ja* 
aicfoi, wtedy delegp^aoy' badá akarftfcego na zasadzie podaaej praaz aie- 
Sa akaigi i natanaipia iakty oskarleaia, ádsle je okr^lsói^i onz .2%da 
aikanaia na kaii^ £skt ówíadkáw, Inb kmych dowoddw« Po czém badá 
m kaidy iikt obmáon^gD.i, slosownie do jego pEsyzaania lab zaprse^ 
oeaia, astamnn jak vytej Idcty do átedztwa. W spcawach maiteáskick 
» stpaiai^Q i aifwažnoéč- malžeúakwa, jeteli s^downe nsílowame pogodze* 
sia maftloiBhúv jesacae miejsca aie^nii^lo, delegowany tego dopetnia. 



136 M at owa a y , 



zdola idi pogodzié, spsíýů odpoviedm c^ynnoád tej pratokót i an%dn 
árodki wlaádwe, celém acqmieiiia wažném malžeástwa, jeMi niewiiide 
bjlo sawarte, i na tém kaécxy swój obowifzek. Leez jetefi pogodxenie 
do skatkm nie dosdo, a sprawa jeat o Biewažno§6 malteástwa, delqgowany, 
fineá wssellai dabz^ czynnoád^ odUera pnysi^g^ od obroácy sakrameii- 
ta mafóeĎsfewa, chodažfoy on byí stalým wszystkich apraw taldeh obroúc% 
i ehoeiaiby na vrz^d ten pny obj^n go pnyn^g^ og61n% wykoaal, albo- . 
wiem ponawian^ byó winna przy ka^ej sprawie (ob. Obroúea Sakram. 
Malteň.). Naat§pnie delegowany przyjmige aěmama i objainienia akar- 
2%cej strony, ezyli powodowej, dla nstanowiema fiktów, od ei^go takže 
w Bprawacíh separacyjnyeh (bo do tych obroáca aakramenta jnalieástwa 
nie powinien byó wzywany) rospoczyna prowadsenie éledatwa. N^jcacidcg 
delegowaaego zadaniem bywa zbadanie éwiadków: powinien praeto z t% 
cz§ici% procesa by) dokladnie obzniýmionymf a mianowide z pnepiiami 
o wyl^czemn áwiadków, z form% badania, róžn% od formy sfdów áwieckieh, 
i z xaaadami zestawiania i oceniania zeznaň. Co do formy badama ka- 
nonicznej, zale^ ona na tém, aby wiarogodnoáó iwiadka przedewszyatídém 
natalon^ byla, zt%d ž%danie nielrtórycb 8^w duchowiíych, aby áwiad^, 
oprócz {k)8iadania innyeb kwalifikaiji, wiarogodaoéó jego 8twierdzaj%^eb, 
áwiedo odbyl spomedž, nie jest przedwném, iecz owszem zgodném z da- 
ebem kanonicznych przqúsów. Šwiadek z nstalon^ wiarogodnoád%» po naa* 
niQda wy)%czeá, jeéU jaJde przeciwko niemn wniesiono, powinien zloiy6 
przyziQgo w rode wyražq%ccj, že prawdQ mówió b^dzie bez przemikaeá 
o tém, o co w sprawie zostanie zapytany. Przyaiega ta odbiera ai^ 
wobec Btron, a nast^pnie, po ich nánni^in, badaé áwiadka naležy zamego 
na hktj i artykaly, czyli pytania poprzednio nložone, nie zapomini^i%e, te 
wakazaé ma zawsze žródto, z którego posiada wiadooioád i takowe zema- 
je, a zt%d objaánió winien, jakie atozankí mi§dzy nim a atronami zpome- 
mi zaehodzt, od jak dawna, kiedy £zkt, który zeznaje, speteionym zostat, 
Gzy on zam to widziiď i z^^szal, esy si^ od kogo innego dowiedzial. 
Odpowiedzi jego w i^oiokóle winny byó notowane kolejao, na každý iakt 
i na každé pytanie krotko, treáciwie, i powinny o ile možnoéci byé ata* 
nowcze, to jezt twierdz^ce lab przecz%ee. Zwykla poprzedza je opia oao* 
Ustoáci áwiadka, do którego on pod^e awe imi^ i nazwisko, wiek, ztán, 
miejsce zamieszkania i rodzig zatmdoienia, dat^ OBtataiej spowiedid, ato- 
pieú pokrewie^stwa Inb powinowactwa ze atronami, oraz czy káraným za 
przeatQpztwa nie by}. Przy oceniania zeznaú nalel^ pami^^, že nieza* 
przysi^one zeznania, žadnego nieatanowi^ dowodn ani na potwierdaeoie, 
ani na zaprzeczenie faktów: pr^mowaó je tylko možná dla informacji, 
to jest, ižby byiy BQdziema Inb delegowanemn W8kaz6wk%, ji^ ma w abie- 
laain dowodów poatQpowač. Po áiedztwie i badania dowodowém, to jaat 
po przeatnchanin áwiadków, przez skarž%cego lub powoda pnedatawionych, 
delegowany powinien dopelnió dnig% cz^áé czynnoáci, to jeat przeprowa> 
dzié tfledztwo, lab badanie odwodowe. Tntiúi bez wymienienia naawizk 
iwiadków w sprawie kamcj, winien oskarženema przedatawié &kty, kt6re 
przeciw memn odowodnione zosti^, przy}%6 jego ni^rawiodliwienie si^ 
i obrong do protokóhi, przestochaó w teijže aamiý jak wyžej íormie áwiad* 
ków przez niego podaných, a wyl%czeaitt nie oleg^j^cych, nztanowiWB^ 
pierwcj fakty i pytania, na które badáni byé m«g%, przyj%é inne dowodj, 
Jakie obwiniony na 8w% obrong zlo^, strzegfe tí% Jednak w post^owanfa 



PélagiuMy,— Mrto, 137 

odwodowe nieszač ki&ej sprawy, próei tej, która hfbí pnedmiotera post$- 
povania dowodowego. Po ukoáceemn ti|j dnigiej ce^áci, która w q>ra- 
wach maliQáakich na iastancje i za WBkavówkami utrony sapozwaBej, czjU 
dragi0go wafiólmaitonka, albo tea olxroácj sakramentu maiÉetfstwa prze- 
pR)wad<on% byó winna, delegowany w apiawaeh o niewatnoáé malžeástwa 
pnyjmie do protokóla wnioaki olnroúcy sakiamenta- malieňstwa, a potem 
krotko zbierze tro<ó dowodów i wykažo, o ile kaldy fakt aiemi po- 
twierdzony Inb zaprzecaony zostat, i dovozy zdaoie o tém swoj^ coby 
noglo byó jeszeze w sprawie tcj dopetnione, a to waAog tego, jak jej 
bliisae poznanie, w skatuk przeprowadzoaogo áledztwa, delegowttiema 
wskaraje. X. A, S. 

Delfín. Pomi^dzy róžneiai rybaná, uiywanemi w starotytnoácí chrze- 
ájaáakÍQJ na symboliczno oznaczenie obrzeácjaaina, dosyó cz§sto spoty- 
kamy delfina, int to samego, jož w pol^czcoitt* z kotwic^. Starobní brali 
delíiiia za emblemat szybkoáci^ z powodu wieikioj žywoád tej ryby. Ghrze- 
8(ýanie tedy uAywali go jako emblemat usiiaoáci, z jak) spehiiaó nálety 
(Úela zbawienia i dti^yé do naznaezonego oela. Na grobaeh ebrzeácgan 
ipotykamy w tém znaezeniu delfina, z rozwinigtemi pletvami, d4ž%eego jtA 
to do mon(^rama (ob.) Cbrystosa, jiiž do inaycfa znaków i postad sym* 
bolixiq^eyeh Zbawkáela.-«Plii\ja8a i Aelian opowiadi|J4 o delfinie rótne 
nadzwyczigne i ezato rze<^y; zt%d delfia awažaoy byl za symbol niiloád. 
Dwa obok ziebie delfoy na grobaeh oznacza{y wkmoáé mal20ňski|. Po« 
2|ei6oie delfioa z kotwic%, napotykane osobliwie na pierácíeniach, ozna- 
CZIÚ4 ádsty zwii|zek ChryBt^nsa (kotwica) z ehrzeácsanlnem (delfin), zgodnie 
X tém co m6wi Pa. 78, 27 i áw. Pawet l Cor. YI 17. Cf. Martígny^ 
Diet. d. antiq. chr. Delphi ni nazywaly fil§ takže lampy, mig^oe keztait 
delfinówi 

Delitzsch Franciszek, protestancki egzegeta, nr. lais w L^akn, 
gdzie nczyt ai^ teologii i jeiyków wsohodaich; r. 1846 zostal prof. teologji 
w Bosfcodía, a 1850 w ErkmgeiL Napisat: €kw^. der ýňd. JPoeste^ Leipz. 
1836; hoffoffe in grtnn, et lemeogr. tínguae kebr,\ ib. 18^8; Jemrun^ ib* 
18S8; BeiMíge zuř miUelalUrUel^n SehoiasUk unter Juden ci. MoaUmen^ 
ib. 1841; Dob Saeram, ď» wahrmí Leihea ti. BhOea J, Chrítti^ Ihresd. 
1844, 4 wyd. 1864; , Vier Búnher u. der Ktrche^ ib. 1847; BiUUeh> 
prophtíiaohů Theologie^ Leipz. 1845; Vom House OoUn^ Dresd. 1848; 
EmMaiTM: na Habakuka^ Lpz. 1848, na Puéňnad Pifiimami^ ib. 1851, 
tu Qmůz^^ 1852, 8 wyd. 1860, na P^abny^ 1859-^60, 2 t, na Joha^ 
1864, na Lkt do Eábr.^ 1857, nalzd^za^ 1866; BSbtí9ck4kůoiogÍ9diš «. 
vpfil/^etiBohr^krUkoke Studim (wospét z Oasparí^m), Bert. l845-*48, 2 t.; 
SjfUmdtr bibUschen Ptycholúffiš^ Lpz. 1855, 2 wyd. 1861; Neua UnUr' 
mnkungen íAůr EnUMwog u. Ajáage der haněn. Evangeliem^ Lpz. 1858. 
WydaL* Handeekrtftíiehe Fimde^ Lpz. 1860^62 (przyezynek do krytyki 
teksta Apokalipey); Jeeut mdBiUel^ Erlang. 1867 (odpowiedž Renan'owi); 
Panítts dee Ápaetde Brief an dU B&mer in dat hthr. ůhereetxi und am 
Talmud und Midraseh erlOfflerí^ Lipsk 1870 . 

Mrio {JhPJHo^ Debrme) Marci n Antoni, z laszpaiski^' rodzi* 
zy, ar. ir Antwecpji 1551; czloiriek nadzwyczajnej emdycji, pracyirzad* 
kieh adolnoácli nanki poUerat w Paryia i LouTain, w Salamanca otrzy* 
nal stopieá doktora praw <1574). Wltwíwszy do ahitby rzfdowej, zo- 
ttat w koáoa podkanderzem i pn^nratorem jeneral&ym ni^wyžzzci) rady 



133 IMriiiL--OwÉ>ltolu> 

BrabaotD; r. 1580 w6t%pildo Jezuitáw, wykiwU filOM^íj wDowd (ifi»89)t 
aatiki teologiczne w innjeh koUagjaoh sivego zakonn; f 19 Paáds; 1608 
r. Oprócz filoiogrcanyoh prac, jaUe wjrdal . w mfodym widni {€. Mtí 
Solim ih7Í^Aúe»rv Antverp. 1572; Ad CL Cl&uáiavi i»peiřaNoU$e^ ib. I6r2; 
In If. Annaei JSmmeoě Tragoěáku adversark^ ib..l57S),iubp6ÁúC(j (iSok<h 
íia hrevia in TiU Lim Epitomén eU^ 1806), D.napiM! F%rida Mauřimut 
sm de UmdibuÉ SS, V. JMfmrae pane^rtci i3 (Aniierp. 1588); Optu Ma* 
rkamrr^ aive de laudih^ €t vi^tiM. Mariae V, in 4 partes dhíiium (Lng- 
diini 1607); In Cantícum dmtíoer, commentariue UtUruUe et ecáena ingstí^ 
aer (Ingoistádii 1<04); . Comment. Ut. in Threnoe Jerrnn^ (Lugd. 1868); 
Vindiciae Areopagitícae advers. Joaephum ScaUgerum (Antyerp* 1607)| 
Pharus s. Scripturae^ komentáre na Genes. (ItUgá. 1608); Adágídliasa- 
cra V. etN. Teet,*pare Jet II (Lujgá. 1612--18) ma ^rlko ot()afoienia 
na St.. Test.; pod psendonimeBi ^otandi MMei Onatíni** (hmmentďnue 
rerufh in Belgio geetanim eúh' guherncAwibue: Mmsftído^ Arohiduae Enteekt 
et Petro Hsunquez de Auvedo (Mbtriti 1410). Najslawnle^Jieém jest Di9» 
qvmti<mum fnagieannn Uhri 6 in 3 Umo$ áiMtínwti (Mogunt> 1598 f.f Lo- 
tanii 1609**-10, MoguDt. i«08, ib. 1606, Ln^dimi 1604, iwide innyeh 
wydaú), gdae rocprawia o T6žnego rodza|fi czarnoksi^stwie, o proroctwie 
i ivróžbíarstwie, o obowi%zkach 8§dziów i spowiednikdw pod tym ynif^ 
dem; faktów i aatorów cytnjo' ogromnq, iloáé, leez cs^sta bes kzytyki. 
Wydal nadto: S. Orientu epiecopi iůiberitani CommMtarium (Antverp. 
1608); Aldhelmi Prieci oecidentaUum. Scueónum epine^pi poetíów nonnutía 
(Mogant. idoi), i in.' Cf. ^iir^«r, Nomenclator lit: I 848. 

DembotfOki Wojeiech, zKenojad, poěhodzi} ze^szbKďity pruskiej, 
keiibn . Prawdzic, wgt^pit do ^onu fraociízkaBów w Krakowie; r. tei7 
by} gwar^janem chelmiňskim (Pami§tn. rel. moral. Ví 70), r. i6i8^prey-> 
l^czyl si§ dO' stówarzyszenia ehrreéofcn^ekiej žoMerki, zaklaKbfttéfo w Oio- 
ttnáeii przei trablego-Adolfa* Altbao'a, popierat zad§gí lisowskie dla ce* 
/^arza auatijackiego i< ozas jatiá byt kapkaném l»owczyk4w, tf^rezkazv 
OJca ów^, jak sam^poiriada o solrie. ' R. 1628 wródwB^y z wyprawy, na« 
pbat jej historj§ p. t. Prsewagi deáráw ^ptdékick^ co' úh niegdgé lieow* 
'czykmni taanoy ktáre csynili w paňůtwach ceeareJdeh prteciwke heretykom^ 
ja czasów. mezvryai^zofnfch monarchéw: ^erdynanda 11^ eeearka chřzeétjaá'^ 
sMega, i ZggpiuvUt III^ hrála polekiego^ ete.; w l^eiech peMdch ed í€i9 do 
l&2Bi krótíco má prudce tgr^madscne^ Požnaá Í62S, 2 wyd* 1680^ 8 wyd. 
w Pulawach; iBao, 4 wyd. Tnrowskíega -wKrak; 1859. -Kiedy-toczyla 
síq kwestja o tfneůmél obszernej ppowincji frariciezkaúskt^ w PoIbcq (ob. 
F]»nci9zkania), D. irfi takAe wezwany do Reynin i^ wespót^ z nowysi pro* 
wfaMJáiem rtiskini) etmpaetimes 29 Mi^a 1625 WsRzyinie podpiaat. Pro- 
ninejalem wybraoy^^epráwowa} I>. ten obowi%Eek praez miesi%6 tylko: my* 
prQ8il.-si§ odioiego,- przeaiésf eig do prowinoji ruridc;^^ sosCal g^ar^ýamea 
w Kamion m Podolu. Ale D* przyzwyM^ony do- w«#6^i ' i (Aycia 
WQdrówaego, jáě smakowat jnž w 'cíobym* dywooie vzakonayai. Wyrobit 
sobie komisarstwo jeneralskie w zakonie, úo pofewalato na áa ci|gie od 
kUsatora do Uasztora podrófte. * (Jako: czloiek tbwaii^krt;^ ehtaafiiS.. žol- 
nierki, D.aostpí (1626) peinomoeaikleii* w stronaob' mehodAídi do wy* 
fcnpywaniai iviiQžmów z r^kpogaňikit;!!^ i f^Awivy^jBkartaikian^' a ijak aif 
ezfsto pásal: ,JenenileHi spoteczooáot wybD}>yirania"in{žiiiéi«.'' Dl^* sloiva- 
tsyszenia tego aapísai straty: Sammnh fStmuiařmn •oommumiemn kkrat-' 



f\ 



tmtbtífíML .t.r:á 189 



pUfdtudmě a^Miě J^^ gtío wedmfiptkw eap4isW9inj^ mtíMtm^ pro. cf^ 

jakie z tego jotam ^«§i pneeiwwtjF .<i>tH V. SarJtomtiiQg^ Jí». Moim^h 
D. ti7 ^»)2. (farftr« 18(54 r. Maraec)i. V.sbardE<^ jiietoonor^iaién. á^iet^; 
wystawii^ DemboHpkíegp.. D. .vyi^iidft tam.iía^ujBsfiMrftagQ^ JHibonAM^,. 
któiy korzyBm%e se «woi«h tytattw «fo tniastáoh, ^rnktnii wiocej^ siOi' 
8znlu9%c jitoiiiay* oho4, j«k ikftigi m megabrani^^ „ani' jflKlaidgio^iUě wj;^ 
kupit j0áea, a sam dwotno jeádzit^ i traynuil MmJioiBi i ďažb^ :é9ri0cki|^ 
Bie w klasztoraob, ate h éwieddah (dumách i i^atdaobi pi!aemi6iskiwa}| 
i wiele ii^patw a inelic% sBeoai9>i maakiem luía i szlaéhlj^ wyx^biat.t' 
Dt^pe flpory a lego pawoda je ?nipiHbiaémi.tocaoBef 8bQll|6zyl^^ si§.<i«4a 
r.) dosyó.kolsyBtme dla.«I)0mbot^Uago2 jenai^ rsakoimiVzi^}, jak si§ 
zfibQe, lagodiiidi^aH apsawQr ]X^ kž; :a wyMgaú.fSwiHch do pienniK^twa 
pomióday Oj«amL tiat§|Mt$ ^aakyM 'Poki»:nie,í,0lAroóó'^woj%,*^ jak inQwi% 
wspomniaiie aJcUi« ftnM kUka iat figiu^wa) w.aktach |>omi^d0y!. de^Ho^ 
rami; ale láe sp^yka fo ai§ Aaa. jttž!«d i.«4i^, btáxy praw^opQdobme 'byl 
rokiem jega áudierci, Nejwi^^ fozgiesii w iÚteraUirae avolni sojbi^ • Di» 
dáwacznéin sffcjém daielM; Wifwd'Je<i^inoUfhmegú*'paMt0aéwt^^ 
rym pokazuje hi% Wtgtíei^h DšmMfeki >á JQpfxyV^ franmsk<wm, dokUn: 
teologji' é.i^> ajenert!^ yěpoieeanoM Vfi^h^wania .wi^iouh»^^ UiJ^t^ro^ar 
wmýue w J}wi^Qpi9i' króUÍh»0ii^oUciei^ MSc^íMů^- samo tyUcQ na. immid 
ma prawdmo^ ůuíscešě^ • t/adhrnaf 'Se$a.i Ja/jfta, w panmoamiu imata od 
Boga to rqfu p^tímwmom^ iii$ leUti ^Q'.Mífk4 SšrrtMiamp w^ Ágml( 
Umu i to $i§ poh^gtíje^^ -iů j^iyk ahmiqňeki^pkrvíptny je8t\ýfíJif^<émí^ Nte 
gaá aé prteczytassii ba uifféa^ jeH Z0 ^pím»oléniem ^J^go .króletmhi^ '^fioéci 
i pú prujrjBůnm wffeacUmyith na 4o,.f€tU(^, ihhisiorykáu)* 'W.WarsK. 16.3^« 
i]|-4« etr. lil, dfink glMdtí^ ' I^sMd- to^i^lo byé jakoby wysnu^e z in? 
oego daitf a . tegtii ^airi^ratu Bvitůria^ ůmeáňMmjma^ jaWe on itiial pieaó w. c^?r 
aie svego pobyto W: B^ymie^^oíktéiéiav .wsa^akže nii».me vtedemQ, cofaj 
gi§ z.júém sMo, jedelí::ktMy bylo jraiee^nviácie /pijane '^i>4?&ďu«fjr^'« K^r^ 
tki lysd^Jów i apvaw .liaoifiiivkóvs' U. 184). BMkotoski w. sfwfúcij PUt; 
IHerátury s^daf, žq JX.a^é^if^ytoikf pifiA >,»Wi.oeli» wyscytenia o^jfeb. ^fiůt 
jopisareéw^ któr^foa xj^iítá^ trtab|ickL dateodAeh, twierdscnia .aivioje^^^ie* 
ng^" Wq^oki wJhá^nch IHératwey^powtait^a >;ía:BeAikowakíixiL, ^e íf ant 
ciazkaaie- wieli J))wnbQlookieg!>Aaa osQblhii^utei éMoaíll)^ i,>.aa8Mliyt tzakji^níu 
J/a«ttf^'l8cr0Jb9 (Hinnen9Íi^|«Q.|UI' 7a4){ tm cako^p, d/^ 

którego D. Datožat^ mieU-tak .n^^lokie). wy^obcátaiiet o jegDlBaiíOe^/ž^,:go 
awolníti.. od vrmltíA .oboxfúiaków kbeztomyck^i J^t stíat •esfiS' dostate** 
oasy do fi^pl&eaeiiii^ a^iroapoca^!^ (i«'ji.;date^.4iJ»toryazno-fitola#qzQ^^b), 
Powtorea to' moa» Turowki .(.pxzj sWqjéu^ wyd. ii^e^iwi^ £ÍGarów^ ij^a^)^ 
i Encykl. Oi|^eIbriN(i8a4)9'jii« po spuostoiímDíaQb ppdaaylbb praeK^fiartoi 
aaeidcza (^8(44 !;;.€«,).. Tymcai^av raeisfíímiatai.s^izuiMBtltte. ina^a^^ 
pnekonywi^^ wjdej vniDoivtiiafte- .iditfti pxÉe;S^.Bai:tQ8a»incsa:4[>Qi'yitkow^Q€u 
Pamh^ňs^ patifctani obfriai6Dia;j*8lawi<nego> pjckeaiwko* Dembot^^ktonu na 
kapitole w Mi^ymeeu} (w%PAádz^nlfia!iX, zastnc^ W .ksti^ b^a^ir 
aakaiua i^f[7dMáo . pwiigift< d^ttotas ^ífT^^ft^^^-v in^wriit-o.m* iksi^žebab^ .^zy^ 
ncaej f^pfltwQ (W^a^ew) akíatoiďi^piíaedpotopoirfiii^ wrktórfii .Way, M 
J9zyk.flbiineA8ki>je8t:«aijdaw]ifejtoy .ae..wiflaystí8ek jti0ik4wi'io.i^ da tego 
pmei»».a klÝregOtiiwe iBJ^m^aytyň si^ mraga.. Alej,t^ie J9aykiaiii;^loiPiaíW- 
flkíB i polsklm jiÁwil. Bár i*.Adamiw*r^ii.p^pkití.!vieieiiaa]«b7*na 



140 Deniboleokl;V4.|iiM»owski 



siliwych dsiedňstw, ktáre wsfyd pnynosty cHa mQft6w rott^nych. Ma 
též i idele ^ytacji iryd^gni^t^eh s PiBina áw., ale zepuájA i fataiywie 
vytožonych... Tq k8i%flecsk^ .wsffgdJde mstsiíM i aakoii bardio obydaa, 
tak dalece, že wieta panów i sslacfaty gatšMj eift i ddwi; ^k mo2e byó 
aakon francisskaúrici tak bardze rospnsfezoDj, žebf jednege brata waga- 
bvndQ nie tnógi poel^omió i satrqrmaé w klasstone pod fart^* Wcale 
wi^ fráneiB2kanie nia zacbwycaM ú^ Tiefoiiolei% Bemb<^4ekiego, ani go 
od ehóni awalniall, bo bíq od niego sam awalnial, nie dla llteratary, ale 
dla zbytnej mcbliwoéci swojej, dobrej w •Usowezykii, ale niezgodaej c žy- 
wotem zákonným. 2e D. byl zdolny, doire^y i dosyé oezytany ctlo- 
iviek, nie ma wi^tpliwoácl, ide powolanie jego zákonné, |eieli byio jakie, 
rozbilo 8i§ o stnžbf elear^ D. iMlkazéje tí^ nam z tydí daných, jakie 
o nim mamy, nie cicbym i pokorným iiiczáiem éw, Fráneinka, ale bn* 
tnym i rabasznym wejakiem. Aatoretwo Jege r6wnle jakáywot byloele- 
arskie. Jedno Jego dzielko opiewdo przewagi nkoehanyeh jégo llsow- 
ezyków, drogie« z elearaUm zamacbem, zdobywalo aarodowl siawQ podio- 
dzenia z m^jdavniejszego na áwiecie gniazda. Slysziď D. jak wieln za 
graniC4 wy wodzilo swój j^zyk od stworzenia éviata, pozazdroádl wi^ tej 
inryžszoáei innym, i zti|d powatalo drogiejego gloéne dziilo. Jak eleary 
byli vojakami nad wojaki, machabeaszami, zaetigpem Boiym »od DloAym, 
^hharowiej tíbo dla zwyczi^niejszego pospólstwa ^ymówieDia e/Mroime, 
jakby bozcy wojennicy," tak Pola^ mmielt byé dhá národem nad ná- 
rody, a žatém mnsieH mieó przywil^ pierworedztwa przed Innemi. N, 

Defnhowaki Antoni Sebaatjan (z D^bowej 6óry), herbn Jelita, 
bp knjawski. Ur. 8i^ w Zambroiiie na Podlásiu 2 Lat. 16 as r., zdwa- 
naáclorga dzieci m^ztarazy syn Floijana, z^dziogo ziemi plockiej, i Ewy 
z Ciecbanowieckieh. Uez^szczal do 8zk6l jezníckiek w Pnltnskn, zk%d na* 
st^pnie przeszedl do Warszawy na 'dwnletni knrz reloryki, a j9k dodaje. 
W. Gawareeki CPwnift. rd. mor. ia4d lY ea), ekoáeryt je w akade- 
tnji krakow< Zapragn^ wtedy irst^pté do zakenn jeiaikMr, w eaém mu 
bynajmnicj religQni rodzice nie prsezAadsalf; o|éiee nawet odwfóz) go do 
Warszawy i oddat w r^ce Barttomteja. Tariy, misjonaRa, póániejszego bpa 
pozaaú., aby na rekoMcjaeh sbadat daaha mloMeáea 1 wyroznmiat wo* 
Iq Bož% w jego powotanin. Po odbyelv éwieied doiehownyeh 08i|dzil Tarlo, 
že jest to cbwikme tylko zaeheenie, i eywilni raezsj irtbab% zzj^d mu síq 
poledl. Ojciee wi^ oddat Antoniego na apttkacjt do kancellaiji ziem- 
skiej w Cterska, gdzie zostawat pod opM[§ miejicowega probosacza. Ro- 
kn iroo przeszedt zt%d na dwór bpa Andn^ Gbryz. Zahiskiego, Ican- 
derza paástwa. Ta atnif c do pi6ra, ze azezagóln% ^noM^ spehdal swe 
obowi^ki. Ody zaá kanclen popadl w podejrzenie t aietask^ krMa, D. 
byt wl^ony i badaný to w Dreznie, to w Opawie, zk^d awolaiony, do 
Krakowa odertaay zostal. Przyj^ly do kaneeilarji podkanelerzego, a na- 
stQpnie kandena Jana Szembeka, akaratBoáol%, pilnošei§ i zdolnoáei) swo- 
i% i^edniU zobte jego zanfiaie i otřayanl zlraž mjwainiejszydí papferów 
awego mrz^o. Odtfi, jako nieodtlgpny towarzysz Szembeka, bywiď z aím 
ir róžnych kaapai^jaeh w Polsee i Pomeranči, naraizj^ zwe zdrowie i žy- 
eie. Gdy r. ini krol Angast li iryprawial synm, aa^^pef tronn, w po- 
dróž za granie^, kMra miala zárazem eal aawrtcenia mM^go kftí^cia do 
iriary katoiieU<(f, D., na aaleeenie kaaelerza, przydaoy mn zoaCat za 
aekretaraa i mlanowaay kametíankrem dwom. W Kwietnia I7is roka 



Dnaktmfci. 141 

Boowtt go kanclen mjpnmú do Wiednia s Krysitofeni fisembeideoti bpem 
inflanddiB, kttey tun jecka! s osoigaueiúem eesftrzowi o nawróoeiiia síg 
królewksa i z i^oib^ r^g cirki Jóvel^ dla ní^o* Poinjálnie žala- 
twiwszy posdstwo, bp irrédl do Bolaki, a D. o koszcie kanderza powtór- 
Die 8ÍQ ndal w obc&kx^, kló^ >ivi<9dzat z Lipskim, GkceadiNrfem i Trant- 
senem, mízami zasiad^fojmii na8t§paie jstolice bpie w Krakowie, Wro* 
elawin i Wiedida, ozdobionjim nawei kardjnalski godno<oi%; a wiele zt%d 
zebnMTSzy wiadonioáci w rzaezach poUtyczajcli, tém požyteczniej potem 
wiasnej slažyi ojczyznie. Zaledwiedo Warszawy powr6d2, wyprawiono go 
z Koast. Szaiii&wakim, bpem kvjawakim, do Lablina, na tn^tat z koiďodo* 
ratami tarnogrodzkúni, gdzie noire zíoi^2 dowody swcj praey i snmienno- 
ód. Od r. 1716 zostawal przy krtlu, podaj%c mu do podpisn wažniejaze 
papieiy i spisqj^c codzieBma csQrnnoáei. Bywi^-^dla tego w Dreznie i na 
sejmacb, obecný zawaze wM^stkim spmwom paástwa. To go pobodzilo do 
nanczeaia '8Í9 francozkíQgo, iri08ki€)ge i utomiedciego JQi;yka, w kterých do 
tyla sam síq wydoskoaali), že w nich* i dzMa pizyva). Zaaozenie D*go » 
a z niém i mlente powiiskszač sif odt^d pocz^Oé Pierwaze owoce awej 
pra<^ poáwi§ett rodzicom, kapiý%c im pólow^ wsi Kosmaczewa, w Plo- 
ckiém. Wkr^Q» nabyl; Tokary nad Wi8l% z Gnlczewem. Od króia do* 
stal starostwo bendzílMkie i.^yvabarskie ze Stopnic%f a w dwa lata potem 
ivysdd urz%d resjmila kancelaiji kxMřoaa^. R. 17S4, za rad% stale iyezli- 
w^go aobifi kand^vza, oteail.šie z Salone^ Zazann^ fiupniewsk^/podsto- 
iank^ podolsk%» 8ynowie% 6pa lii^ego, dziewic% ca^ pelii%* W pi§ciole- 
tniém požycia maUfiíMém mál synów^ Fsaneiszka, Jana i St^bma, oraz 
córk^ Knnogond^y zAm^% potem Ghambek-Ossoliáskf. Po émierci žony 
<2i 6t. 1729) postanowil wi^ei^- si^ aie žeaió i. do émieroi žaloby nosié. 
W 8pnwae£ knja «dawssy 8i§ do Dreznat zoatal 15 Kwíet. 17S0 roku 
referendarzem paáotwa, a iro Wrzeáiiin togož roka i starosty grodowym 
ploddm mianovrany. Dwór kr^^levaki dawajt ma ei%gle oznaki zaufania, 
n^ywig^c go do .niúift^Bi^82y«h ^pi^w w Polsce i JSaksonJi, zt^d cati| da- 
a% pn^lgn^ on do íamMji Sasdur. Dia t^po po ámierd Augasta II roka 
1733, opierat tí% \ryb<»rowi Staiúslawa .Leszczyásddego, przez co udiodzió 
mnsiat na Sal^ak, gdzie niezadlugo wyborem Augusta lÚ podeszony, po- 
jechal do Drezna i dopiero w ^rsfsaloi nowego króla wrócU do Warsza- 
wy na poGz^tku 17M r. W6wo?aa to. po9tanowtt wst%pié ,'do stanu du- 
ehowoego, wzi§^ mnicjszo éwieceiBla i peobostwo socha^zewslsie, jakia mu 
brat Mikóla) (92 Gzei;w« 178^: r.) ustipit. IKiedlngo zrzuoač ú^ poezii 
z obovi^^i^ów i godnoáci iwi^i^kidi, U^ za zgod% krola przekazywtf 
bradom i synomr <Ao^ jespeze ai^fDÍm; w koAcu zložyl i iffz%d re- 
ferendarza^ 04 kriUa in|al ; 9o(»o JK. obiecane poprzedaio kanclerstwo 
koroane, na dudiowiMig^ wówczas pr^padaj%6e, ale gdy nal^tolo niém 
nagrodzié Andcz^a. Zalaskiago,i ktj6ry jako bp pUitcJá, wedlug u«taw paá- 
stwa, nie mé^ trzymaó pieczQci karoqoej, przeszodl dla tego po lipskim 
na katedry lack^, lubo nižsz% w hierard^i krajow^, a opróžnion% 4Jeo9* 
^9 plock% D-mu.' oddaé postanowio^o. W tym celu król August pisal 
za nim 8 Stycz 17S6. r. do Papiedia i kapituly plockiej, umieszczig^ 
míQdzy pobudkami, že przedstawiany kandydat byl w Rzymie za Klexnen- 
sa XI, 2e zna j§zyki, že jest czlowiekiem uezonym i t§skiii do áwi§ceň 
kaplaáskich, Teraz D. upewniony w swej nadziei na biskupsiwo, przyj%l 
ówíQcenia wyžsze w koáciele jezuitów T^arszawskicli od Stanisl. Hozjusza, 



142 

bp% ponaň;, fctfty mw i nmiejs^ch popnedliio ni^kM. Frjmi^ kar 
plaáskie oéptBwil f 9 Mi^ w kapliqr luOaca krttewskiefo; pnebjnval aé 
w Warszawie, oczela()%c daiszi| promoi^ e R^nmi- Tymcnaevt mm kxnť 
syétoTtu 2ů Wfzeé. bp Z^dúski soitál piieBieaknijr na 8toiíe§ tnck^ aie 
D. pomiDi§ty: król catáta nowe do Papiels ae^BílpmdstUfinia, ivska- 
tek którycli ii Marca 17S7 r. D. piHikoiii«niaay natal lipem i^oddnL 
Konsefcracja odliylft bíq w niedaielt ^ifllonyth áwiftek^ 9 Osenr. 17S7, 
a dopelnil jaj bp Hoajoss, w asy9lenc|i Fraadszka Kobielakiego, bpa k»- 
miemeeldéga, i Rostkowskiego, b|ia FiladeMS^ sof. tockiega.— Zaetawazy 
bpem, nie pfaw8(al D. zajinowač sí^ w itaftiiicjflEemi spnMnnd kniÍB. Te- 
'go2 roku adal n§ do Dresna, gdsde kilka miei^ey na dwone królenakini 
pozo9tB6> mnsiat. Wródwszy zaá do Warsww}% poérednicKyt w wida in- 
teresadi publicznycli. R. 1746 oa Bcjmie wyzaaesony byt preiesem ko- 
mici, w sprawie zammcek reUg^ych na Biaíej Rati^ w casém mn bp 
prssemyski i koadjator. wiloAski SaiMia dopomagali. W dwa kta otrsy- 
foa) order Orla bialego^ a iregl^ów DionarsKycb powny, ndat nawet na- 
dziejQ aostania prjrmasem, po^Krytetofie Ssmbekxi, w catém go jednak Iga. 
Komorowski vpeteázii. Po ámicrti bpa kojawikiogo Wal* Ouapslúego 
otr^mai na to biskupslwo e Czanr. 175S r. noraina<9^ króloirsk), 
a 'w • nástupným roku 1 6 Stycz. boUe prekontzacyjae, i po 1 5 iataeh 8k- 
-dxooych na bpstwie plockiém, pironiM aif na kiyawBkiQ, gdzie jesacse 
1 2 hvt koádoloin shižyL Mia! D» ebwalelmy' swyezi^ wpiayvmma w dnen- 
nik domowy imífstkieh ozynnoáéi swoiok Orody^Bt^d aoténtycsie. áwia- 
dectwa jego prac i obfito matetjaiy do Jego žycloiysa* Snaó plecwotne 
nrz^doiranie w kaaooHarji paásMra i pttey Isróln, gdaio m notowanie 
Bpnwr polecono, w zwyczaj 8í§ staly satatadlo a niqgOk' A jako pilným 
byi Di€^á wobowi^zkaeh uriffdQf tak i na bpotivio itaral 8i§o dokla- 
dné i porafdno ^isywanfe doJrameatAw, ktáre przy oba katadraok z esa- 
«6w swego rzi|da poeoslawir. Z dsfonnikiw wiainoxfesnycfa,. zo abiora 
listów i notát korzyrtal Jal. Bartonenticz, w Bkreékaia dokladaego tf^o^ 
rysu t^go bpa, kUnj povaieMJt m Eno^ F&wsz, ChgM. VI 945. Za 
BartoBzewiczem wi^ powtórzyiUmy szoreg Mt6w, odaotaniqreh ú% do 
osoby B-go, a daj^eych poznaó m^ tego, s r6wn% onot^. sla^ieego km- 
jowi i Eoticiotowi. Z csynnoéot bisknpUď^ D-go to mi^dsy inneni taahi- 
goje-ná wBponmloAie, i2 zaledwio obj^l rz%dy'4hMsoaji plockňú, wsi%l 
ti§ zaaraz dozbndowania rezydoneji 4ila'nast(pe6« swoidi w sto^, na 
€0 dostal placi od JÓMfo Potocki^go, hetmana i starosty warazaar. Po od- 
bydn uroczystego ingrosu^do katadry 6 llbQa 1798 r., zwMza) tUeeezj^, 
podttoszic docbowo kle(< i urabli^ go wodhig astair košoi^yeh. Uwa^ 
swoje nad stanem i poprawi| docbowie^tetwa spisy wal szczdgólowo w Dja- 
ijttsz obazemych swych rzf déw, o papiory to, uporz%énEOvawszy i wtoly- 
irsqr w-skrsyák^, oddal Dast§poy swemo bpowi 8zombokowi< o esem pi* 
sz^ w swym pami^triikn, dodajac^ imojraawsay si§ w nick, zm^dzio zu- 
pehi% o wszystkiém lnfonnačj§, a osobKwie o wszystkich plebanach i ksi^- 
£y. Non gloríor vane, dem ja tego nio znalasl, naa^puj^o na to bi- 
skupstwo." Mimo ie najwigcej przemieszkiwal we wsí Jablonnie, nalei4- 
cej do stolu bpiego, nie zapomnial o potrzebacb katedry i koUogjatj. 
W Pultu^u opiekówal si§ domem iowalidów, przy którym gdy 6i§ ro* 
zwalil koéciolek éw. Magdaleny, przez niego stawiany, kázal nowy zbti- 
dowaé r. 17 53, a zawdzi§czflj%o kapitule plockiej podzi§kowanie za dobry 



UMbomktl 143 

jBarz4d>4}ee.e^%) jakie'W6 Wř2«eáaiii ir&«"r/ odebrft}, po^á) 6,000 tjn- 
fów na restaaiiacJQ katedry. ^^W gránice 4Í6cezji knjawskiej pnybyi ai 
Mar. 1753, zlii6raj%c po drodze iviadofn«áei' o jej «ta*BÍ6j a <(4 Kwietnia* 
srobď nroczysty . wja«l éo katedry i oelebrowa}! Wkrdtee wřócf! dó Wůt- 
ssawy, dok^ gp krajowe' i koáciehie spmwy*^|iowolywaly:' dla ' prdwaďze^ 
nia tych. ostatoieb w s^daéfa i imn(\}ktuř2iie utrEymytrat staidego' • patlřoiia, 
-íSL roczB%' pen8j% 200 lynfów. W Sierpnia ^wledař d^ag% ct^ sw^ (^ece^ji, 
tojest PomeiaiiJ§, w podróžy do Gdaňská. Koseiořif ztialazi tupé wffkszej 
€z§éci muťowane I w lepsaym* stame nijl aa Knjawach, a I dacltowi^ilstwt) 
in§céj nksztatcoAe, ^cleras hbnestlor,'' ^m pfdzé. ĎoKM^^ňska 2d Siérp. 
wprowadzoay soteanie, od magistrátu míasta szcseg^^nefidi osnakafjni aitA 
wsz§dzie byl otaczany. Jego staraninm i dobro^zynndiSei 2a wdz!§czal Gdaňsk 
lrars§, czyli szkol^ dla* tibo^ch dzied, urz^džon^ ko^stem tyiskupa- i kil- 
ku pralatów katedry wtoch Demb. wzno^U rówaiež, i przywlléjem swó- 
jm wžmocDi}, fizkoř^ katolicky na i^QillaiK[zi& Zim^ sp^dzálzMrfkleiirSmap* 
dzewicach^ zk^ w Styczoiti- r. 1754 czynii • starania o przedrokonraale 
wszyatkich astaw synodaloych kosciola wiocL' (Sytiodicon YktdiBí. dioeče- 
8is). W tym cela, za poárednictwem ks. refereadarza korotinego, za^varl 
juž nawet agoď^ z drute»mi^ pijarsk^ tr* Warsza^^ie, a kosžla' wynosič 
núaly wi§eéj niž loo dířkatów. " W r. 1754 przebytřař w átoKóy, dok%d 
vezwanym hyl przez króla, do a^tsestniczenia w flpornej i klo^tliwej «pra^ 
vie ordynai^ Oátmgskiej, której szczegék>wy'DjarjQsz ' w oddžielnej k8i§- 
dze Bpisywalt. Paster8k% prawdziwie troskliwošó D-go -o daehowne 9woje 
owiecski ceckaje i ta ok^Šceaoáó, žé r, 1754 pisal z proábf| do ks. Oboť- 
Bkiego, jeoerala tryaitařsy, aby wykapilí z Algeťá dáewi^cia g:daú!szczan, 
przez korsarzy tnorskkh zabraných z fin&gat%, Kydfon^ áo Barc^ltofiy r. 
1750. Z tycb 29 juž wykuplono, na uwolmenie wi§c possdstólycfr^jeae- 
ral przyslal: do bis^pa jadnegó z kaplandw swego icakohu, z sum^ 400 
dnkatów, które^wystarczyly na awolnieaie siedmiu Wi§žni6w. :G<orHwie 
tež zastawial 8i§ za iriar§:' na proiby bowiem D-go< wyda) król wjTók 
irydalenia z Gdaňská pastora Berslínga, ktéry z ámbony Uuéníl ci%gle 
przedwko rdigji katoL i kazanSa té drukowal: w oddzielnych zeszytacb, 
aby propagandy swoj% powszeehníejsz% ticzynié. Otrzymal za to* podzi§- 
kowanie i blogoslawieňstwo papiezkie. Ezepnidci (Vitae Praea. Pol, II 
8$), a za nim Korczýňski (w Kazaniaeh na ^u^/^a, katedra kujaW.) ^spo- 
minaj^, ie D.nawrócii Godfiryda P^aen, odso lat pastora a é^;lakéb& 
w Gdaiiskn, któ^y a 'Mája 1756 w Gieefaocinku- wytsek} »I^ sWóieh bl§- 
dów i z familj% na fúndusza bpa w dobracb jégo zoBtaW^. Osoby áwie^ 
ckie, za gwaity spehiiane na kobietach, o czary po3%d^aýt;b, écigař s%^ 
downie. Konsystorz gdaňďd byl szczególnie sprawami těmi zatmdnioTiy: 
bp wi§c dař mu polecenie, aby ostrožaie post§powano, i wyznaczano 
«komisjQ z rozasinycb ksíQžy, którzyby 'roztrz%saé umieli okolicznoáči ma- 
leficji, jeéli s^ ^sznře obwSnieni, nie simpliciter powolani, jeáli co zlego 
zrobiM, qua arte, qaa methodo? bo wiele rzeczy naturalnie dziáó- si§ mo« 
te, co r/oid. prostacka za czary bierze.* Kazai ' též zwracaó uwag§ s^- 
dom, že ez§3to s% to tylko gnsla i zabobony prostých, nieoáwiecotiych, 
lab przes%dnycfa Indzi, które za czary brané i émierci^ karane byé nie 
powinny, a chyba tylko cielešnie. W takiražó duchu wydcU okólnik o čza- 
rach i gustech, który^ wydrukowawszy w Warszawie, rozeslal ksi^žom. 
Jak praktycznie zapatrywal si^ na panujíce w swoim wieku przes^dy, 



144 DMkumtld. 

pokazBiJe odioawianie ktte&om pozwoleiiia na czymeme egronomnóWi db 
tej rozomnej pn^czyny, že .gdziekoliriek pokaze m% egioroytta, zaraz síq 
. moc op^tanych nazbiera, passim iatazywyeh; a egzorcysta. nie dochodz^c 
prawdy, ozyni tylko swoje egzoreyzmy, i chod nie dokáže ich námierzyé, 
d^je jednak testimonium opgtania.* Wieé Sitno, z której zwycziúni® bpi 
opatrywali nrzQdników konsystonkich, na proáby « kapitoly od r. 1756 od- 
dal dla kanonika depatowanego jako s^dzlego na trybanal koronny. Nie 
wystarczala ona podówezas na te peMje, .>gdyž snrrogat bnl loo bitých 
talarów, instygator 400 tynfów, tylež pisarz, kanonik depntat i,ooo tyn- 
fów: gdy tymczasem bp wydzieržawial j^ zaledwie za 80 o tjBÍów. Przy 
pracach bisknpich zaj§ty byt d%gle D. sprawami paňstwa, tak, iž nawet 
dopilnowad nie mógl spelnienia rozporz^dzeá swoich. Sam na to nty* 
skuje, pi8Z%o: .ž^n jest czQsto publiczn^, Inb kréla jmd nslog^ zatro- 
dniony, pneto tak konšystorz, jako i inni offidales, negiignnt exeqni 
coaunissa mea."* Dbi tego w MŠ^u 1758 r. król proprio mota da) mn 
za koadjutora Ant. Ostrowskiego, bpa inflanekiego, mimo wieln innych kon* 
karentów, którzy 8i§ o t^ }aak§ starali. W tymže roku wprowadzit B. 
db katedry wlo^. brata swego n^mlodszego Jana, knstosza píockiego 
i dziek. pnltuBkiego; Wojciechowi zaá D-mu, synowi stolnika ptockiego, 
dal tonsur^ i kanoige, potem kanclerstwo w Knúzwioy, labo ten nci^l síq 
jeszcze w seminaijam warszaw. u mi^onarzy. Po ámierd aufragaiia Ka« 
nigowskiego, godnoáé Xq powierzyl 4 Ožer. 1759 bratu ivspomnianema 
Janoin, do czego, jak &i§ ttumaczy, „non caro et sangois, ale prezpeeta 
pietas et capacitas byla mi powodem;" nast§pnego zaá roku w nroczy* 
stoáó Oczyszczenia N. M. P. konsekrowal go na bpa lambezytaAakiego, 
n lraBCiszÍy»nów w Smardzewicach, w ai^rstencji koa<yaton swego i Mar* 
dna Ziďuskiego, sufr. plockiego. Przy tej sposobnoáci oddal Ostrowskie* 
mu w zarz%d dobra st^ bisknpiego, które dot^d w dzásržawaoh chodzily, 
oraz znpehui wladzQ w rzeczach dnchownych, z wizystkiemi aktami bK 
skupstwa. Odbyl koadjutor wi^t^ katedry, koUegjaty kmszwioki^, zn»- 
czniejszych probostw na Kigawach i Pomeranji, po czém przybyi do Gul- 
czewa, gdzie przemieszkiwiď D., i zložyl sprawozdaaie, z projektem re- 
íormationis. Zadowolony bp czynnoéd% swego pomocniiEft, ziy%l si^ tro> 
skliwiej nadw$tloném swojém zdrowiem, hibo i teras jeszcze, w osóm 
mógl, niósl ualugs Koádolowt i kn^owi. Szcz^lnie zi^mowala go spn- 
wa nawracaaia žydów, dla których zbieral jalmužny, okólnikiem wydft- 
nym 22 Listop. 1759 r., a poszedl tu za pra^kladem prymasa i innych 
bisknpów, pobudzcmych do tego przez slynnego Franka i antytalmndy^ 
stów. Kapitula wlod. dala na ten cd i,ooo tynfów, a bp, obok pieni^ 
znej ofiary 41a neofitów, przeložyl na JQzyk laciáski kontrower^e žydow- 
skie o Trójey éw., o Mecyaszu i o talmndzie, które nm r. 1756 prqr-^ 
slal brat Mikdig, bp kamieniecki, gorliwy tej sprawy mecenáš. Dzielo 
to posláno do Rzymu, dki powiadomienia Ojca áw. o stanie reSigynyn, 
zabobonach i przes%dach žydów políkicb. Od trzech lat coras bardzicj 
slabn%Ge sily zbliialy D-go do grobu. Pod koniec r. 1762 byl jeszcze 
na radzie stanu, a umarl w roku nástupným d. 1 7 Wrzeá. (wedlog aktów 
ks. reformatów wloclawskich) u syna Jana, starosty bendziAskiego, w B§t- 
kowie pod Wolborzem. Cialo przywieziono do Wloclawka 14 Paídz. 
i zložono w koáciele oo. reformatów, zk%d 16 t. m. odprowadzono do 
katedry. Žalobny orszak prowadzil bp Ostrowski. Pogrzeb z woli I>*go 



Denbaw$ki« 145 



bjji skromoj: obok kata£dka pigé tylko wieUúch áwiec gonato, pnj In- 
Idej z nkli zloiooo wi^zk^ tjlo mni^a^ch áwiec, ile kU bp przežyl (t, j. 
52); te po nkiróczoDéni nabožej^stwie abogim .oddáno koédotom. Pocho* 
waaj w katedne pod kaplic% Xajáw. Saknim., gdzie na nagrobek. Naok^ 
i cnot^ jcgo wycbwala Bartoszewkz, mówi^ 2e byl to m^ prawdziwie 
oczonj: Jliistoryk, prawnik i statjsta polski w eátém zalámu wyraso, 
znal ú^ na wszystkiÓBi. Málo mówil; chocíaž byl nunkliwy, ale wiele 
mial rozuma i Munienia. Zacny, pilný, kochal ojczyzn§. Pisal wiele 
-7 róžnycb bardzo matexjacb i w róinych j^^ykach. Alial archiwam se- 
brané z arcfaiwáw neapolilaáakkrh, Inazpaáskich i anatijackich, rzecsy od- 
:iosz%cych síq do PolskL* Korzystal z tego Dogiel w wydaaia dziela 
Cúdex dtplomathus regni PoL et m. duc, Uu (Wilno 1758), gdzie Sicze- 
solnie w t. I mieszcz^ si^ mateijaly bisioryczne od D*go zaczerpni^« 
okrom OkólmkúWf do dachowieástwa z róžnych okolicznoáci pisanych, wy- 
•irokoval D. broszor^; Becta dťoectseos říocenM viéiUmdae ratío (Yarsay. 
i;ao, in-12, 1 ark.)^ oraz inn^ ksi^žk^ pod tyt. Officium Passiomg D. X. 
/. Ck, etc Godzinki JJ^ P. y. J,Ch, t proroctw y z Pitma Uarego Te* 
tí/nmemiM zloiime^ a na wtér godzm boidebtych roziozcne (Daatisci 1743, 
tt-o 4 ark. po polská i po lac.). Z mów D-go, na sejmach i w pnbiicz- 
zkjdk sprawach miewanych, zoa^iýe ai§ kiJka w Swcuizie Daneykovicza 
I Lublin 1745). W mateiji politycznej wydat: Jdemoires sur U gouveme" 
ment dt Pologne^ S-o. !Napísal wiele komedji po polskn, z których jednak 
žádna drakowan^ nie byla; w r§koptiniie tylko przechowywata je bibljote- 
ka Zahiskicb, zk%d przeszly do cesarskiiy w Peiersbnrgn. ' Byl tamže 
innj manoskrypt D-go po lacioie, z tytolem: Q^ est liUrtasf qvae$tío ob 
<uiatíeů mvettígatoi todziež Hittarja poUka po francozkn, któr% oložyl dla 
cdodá szladiecki^, gdy byl referendantem (Janodana III 95). Pózo* 
«uwii nadto wiele not w mateiji statystyki i wspomnienia z lat nbieglycb; 
púane byly pod staroéé, z których 'WJi^fkiB%m Dzieradku Warszaw, 1854 r. 
ar. 253 — 255. — 2. Mikolaj, brat mlodszj poprzedniego, biskap kamie- 
oiedD, nomiaat arcybiskop Iwowaki. Wczeánie obral stan dachowny, 
ť któryn, za protekcj% i wplywem brata Antoniego, pr^o posawal »q 
« iwieckídi i koádelnycb godnoáciacb. Koleno sprawowal Qrz|d aekre- 
taxza królewskiego, piaarza skarba i vreszcie wielkiego koronnc^ pisarza. 
W dncbownycb nrz^dacb z^mowal: probostwo bielskie (1728) i socha- 
czřwakie, z prebend^ przy kaplicy éw. Antoníne (i730); scholasterj^ 
l^ezydcf, kanoi^§ warszawskil, ploek% i krakowsk^ (i7>i)» 3k%d byl de- 
pntateai na trybanal koronny (1732); jeneralne proboetwo miechowskie 
11737); w trzy kita bliskim byl otrzymania infnly chelmaki^, która gdy 
"■adal jeszcze w r^ku Szembeka pozostala, nominowany r. I74i bpcm 
kiiífnlfclrim, z zatrzymaniem proboatwa miechowskiego, na co Papiež 
odzíeiil poawolenie i prekonizowal go 25 Mió* ^742 r. Konsekracji do- 
pelttíl brat jego Antoni Sebastjan, naówczas bp plocki, w koádele áw. 
Kzzy2a w Warazawie 7 Pazdz. 1742 r.; nroczysty zas ingres do koscio* 
la katedralnego w Kamiencn nast^pit 39 Czerwca 174S r. W dwa lata 
p<J4én^ przez nominaq^ kr6]ew8k4, zostal prezesem trybonahi radomskiego, 
któr% to godnoác biskopom tylko oddawano. Mikoliy, id%c zaprzykladem 
brata starsz^o, szczerym byl zawsze i stalým stronnikiem doma saskie- 
jo^ dla tego czynil co tylko bylo w jego mocy« aby przywieáč do skntka 

Encykl. T. IV. 10 



146 Demlrawski. 

wybór AuguBte lU, od którego najwi§cej i dostojeústw i korzystnych 
otrzyma} potem urz§dów. Na stolicy kamienieddej okaziď si$ gorliwjm 
i troskliwym pastenem. Podniósl moralnie i nmyslowo swe dachowieá- 
stwo, wizytowi^ paraQe, katechiznj^ i przemawiaj2|c do lada, koédoly wzno- 
8it lub restanrowa}, katedry zniszczon^ przez Turków naprawi} i przyo- 
zdobi!, wznowil przy niej semioaijnm dla kléru, odzyskawszy dawne jego 
fundusze; kilka renegatów i odst§pców z roahometanizma do chrzeácjaň- 
stwa przywiód^, praw koácielnych i krajowych odwažnie broni! i prze- 
strzegal éciále; dla tego wprowadzit w wykonanto dawniejsz^ a8taw§ pan- 
stwa, która w mieácie Kamieúcn, h^áf^ém glówD% Polski fortec^ prze- 
ciwko Turkoni, nie pozwala^a przobywaó žydom, tradni^cym si^ cz§sto 
Bzpiegostwem: wyp^dziťich przeto z miasta i okolicy. Gdy znowa ini§- 
d^ samými žydami na Podola powsta! spor zaci^ty o talmud, D. popierat 
antytalmudystów, którzy, tém oámieleni, 1756 2 Sierp. zanieáli do whdzy 
4jece3^akiej piámienn^ 8karg§ na swych przedwników, silniejszych liezb% 
i bogactwy. SprawQ roztrz%sano gorliwie i éciále, z czego ciekawy orosí 
proces, ogloszony drnkiem p. t.: „Processus judiciarius in causa, inter 
infídeles jndaeos dioecesís Gamenecensis Podoliae, in materia judaicae 
eomm perfídia^, aliorumque mutuo objectorum: per recolendae memoriae 
Magnum Antistitem, Nicolaum a Dembowa Góra Dembowski, £p. Game- 
nec. et Postulátům Archiep. Metropolitanům Leopeliensem, die 27 Ang. 
1757 expeditus. Nunc demum per Gasim. Franc. Kleyn, U. J. D. et 
Gan. Gath. Gamen. etc. die 3 Oct. 1758 in cleri totius usům publicatus. 
Leopoli" in-4. Niektóre szczególy o tym procesie i dziahinin bpa D. 
podaje ks. Gaudenty Píkulski w dziele „Zlošó žydowska" (Lw6w 1758 
i 17 60), oraz Ňip. SkifHhoroivicz w broszurze: ,,Žywot, skon i nauka Ja- 
koba Józefa Franka** (Warsz. 1866). Koniec zaá sprawy by} ten, te r. 
1757 bp potopil talmud, jako ksi§g§ peln% blužnierstw na Boga i Gbry- 
stusa Pana, oraz roznieéaj^^ nianawišč žydów przeciwko chnceácjanom 
i ncz^4 bredni zabobonnych; wyrok wykonany zostal przez magistrát 
miasta, który publicznie na rynku, przez swego kata, rzueit talmud na 
ogieň. Rozkázáno takže, aby w calej djecegl kamienieckiej žáden z žy- 
dów nie wažyl 8i§ trzymaé u siebie talmudu, lub zwaé síq talmudyst^; 
tudziež, aby od i^ów nic nie kupowano do užytku koádelnego i to pod 
kl9tw% ipsó facto. Po zgorzeniu w Miecbowie miasta z koédotem i kla- 
sztoi^m božogrobc^w (19 Kwiet. 1745 r.), mniej pokaza^ ai§ gorliwym, 
bo nie chcial siq przyložyé (jako proboszcz jeneralny) do odbudowania 
opactwa i mial z tego powodn nieprzyjemny proces z Jakobem RadliĎ- 
skim, praeorem miecbowskim, który, stosownie do .ustaw zákonných, upo- 
minal 8i§ od D-go skladki i z trndnoáci^ takow^ od niego wydobywszy, 
rozpocz%l badow§ dopiero 1749 r. JRtepmcki wprawdzie (Vitae Praes. 
Polon. III 219) chwali i tutaj gorliwošč D-go, lecz mu jej stanowczood- 
mawiaj^ inni {BibL warsz. 1849, I 402; EncyH. pcwBz, Ví 963). 
Mimo to wszakže, i tak juž dobrze go zalecaly biskupie czynnoáci i udu- 
gi niesione krajowi, które gdy poparl jeszcze wplyw brata, otrzyma! Mi- 
kolaj nominacj§ Augusta III na arcybiskupstwo Iwowskie, osierocone po 
ámierci Mik. Wyžyckiego. Wkrótce vyslal król proáb^ do Papieža o pre- 
konizacjf, a kapitula Iwowska przybyla do Kamieúca zložyč nominatowi 
swoje boMy, gdy bp, zakoňczywszy kanoniczn^ wizyt§ katedry, o^jecbal 
na chwUowy spocz^nek do dobr swych stolowych Gzamokozienic i tam 



DenbewskL— Draetrjosž^ 147 

miait z MpofMaj^ 17 Listop. 1757 r. Ciato zmarlego pochowano wka- 
plicj Najáw. Saknm. w katedrze kamienieckiej, gdzie altarjst§ fnndowa!, 
z obowi^zkieni odprawiania co tydzieň dwóch Mszy áw. pro yivis et de- 
fnictís. 2[, S, Ch, 

DeiBelrillS Depanns t. Depano, teolog grecki, ur. Da wjspie 
Cfaio; dodawanj nm ijUú domestícns. zdaje si§ byč odziedzíczony po przod- 
kadi, jako paiuiftka piastowaoej przez nicb godoošd dirorskiej. Rokn 
1637 wyslany do Bzymn, przebjl tam 7 lat w konegjam greckiém. Za 
porady lekarsj oie przyj^ áwi^ceá kaplaňskich, z powodn choroby serca, 
jafc| hjl dotkni^. Powróciwszy do ojczyzny, pisal w obronie wiair ka- 
toiiďocg. B. 1649 otenď si^ i w kilka lat póžniej z žon^ i dzíeémi opa- 
icO Chío. Nie wiadomo co si§ z nim póžniej stalo. Byly pogloski, že 
zgxnfl na morza z eal) rodzin^. Konsnl angielski StelHo BafaeUi zna- 
lazt czféó jego piam na- Cbio, wyáal je Amadnzzí p. t.: Demetrii Pepani 
DamUtíci Chii opera qitae reperiuntur^ Romae 1781, 2 t. iii-4, z }adň- 
fkiém ttnoi. Bernarda Stephanopolos, prefekta kollegjom greckiego; tom 
I zaviera: In iUud symboli: credo in unctm sanetam^ catholieam et apost, 
EcHeaiam; Demanstratica methodus de proeessiane Spiritus S, etiam ex Pilio; 
tom II: De magno et tremendo eacramento s, Eueharistíae; Dt Purgatorio 
ijne\ De mdiseoiuhůitaU mag^d ma trímonii saeramenti; S. Athcmasii fidei 
catJL pTú/eseio; Trhtmpkue cath. fidei^ poemat wierszem jambícznym pisanj 
i kilka epigramtOáu: na czešč Najéw. Panny. W i t. jest dhiga | de- 
kami przedmowa Amadiizzi*ego, w której porz%dkiem cbronologicznym 
wjikzeni s^ pisarze greccy. pisz^cy mi rzecz Kosci(^ katolicfci^o. 

DenetrjlISZ, A7]p.f|tp'.0(;, Demetrku. |. D. Soter (zbawca), syn 
Selenka Filopatora, wnok Antjocha W., synowiec Antjocha Epifanesa. 
Oj^iee, obj^wszy tron syryjski (187 r. przed Chr.), wyslal D'a do Rzymv, 
jako zakiadnika (Appiarti^ Syr. 45). D. pozostawal tam przez caly czas 
panoirama sw^o ojca w Syiji (187 — 175) i póžniej jeszcze przez pano- 
wanie Antjocha Epi£uiesa (i7d — 1S4). Dopiero po ámierd tego osta- 
tní^go, vciekt z B^mn (I Mach. 7, l. Pdyhíus 31, 20...) i zmal^garst- 
ki iotnieny przyfoyl (14 1 r.) do Trípolb w S]rrii. Wojsko zaraz prze- 
szlo na jego stron^ (I Mach 7, 2. II Mach 14, i) i oddalo mn w r§- 
ee Antjodia Enpatora (syn i nast^pca Antjocha Epifiinesa), jako tež Li- 
4asxa (ob.), których on šci^ rozkázat (I Mach. 7, 2 — 5). Rzym nznal 
go krMem {PoUfbius S2, 5. /tufmi Hist 34, 3. Appian. Syr. 47). Osto- 
smkn I>'a wzgl^em žydów, ob. Alcym. Bachides. Aleksander Balas. D. 
t 151 r. przed Chr. (Ob. I Mach. 7, i. lO, 48... Jo»eph, FUns. Antiq. 
L 12 c 10, 11. I. 13 c 1, 2. Justin. Hist. 35, 1. S. Appian, Syr. 
77. AShenaeus^ Deípnosoph. L 5 s. 2 71. Livius, Epit. 52); nmieraj^c 
losla n i l synów: Demetrjusza i Antjocha, któtych poshil do przyjaciela 
s««go Lasthenesa, do Kretj (Justin. 1. c). — 2.Nikator t. Nikaaor 
(zwjci§zea), synl>*a Sotera; przybyl z Kréty do Celesyrji r. 148 (I Mach. 
10, €8), lecz dopiero po šmierci Aleksandra Balasa i Ptolemensza Filo- 
BKCora (145 r.) calkowicie obj^l tron syryjski (I Mach. li, 16 — 19) 
i dla Jonaty poezynil pewne nst^pstwa ^b. 20 — 37): pn^rzeU nawet 
osonfé zatogi syryjskie z Jerozolimy i innych miejsc, ježeK ma Jonata 
da posílki przedw powstaúcom w Antjochii. Jonata postat mn 3,000 
inrbórowych žotnierzy, którzy powstanie nskromili, lecz D. nie dotrzymal 
slowa (I Mach. ii, 41—53. Diodor. Sie. II s. 592). l^mcfloem 1^. 



148 |)ttmitr]itsz.~Deni$. 

foni jeden z dowódców Aleksandra Bal&sa, sprowadzil z Arabji syna te** 
gož Balasa, imieniem Antjocha (ob.). D. ueiekl (I Mach. ii, 55); Jo- 
nata przeszedl na stron^ preténdenta (ib. ii, 56...) i Demetrjusza^ gáj 
chciaí tron odzyskač, odp§dzit (I Mach. 12, 24 — 30). Lecz Tryfon za- 
pragn%} trona dla siebie; boj%c síq zaá, aby mu Jonata nie przeszkodzil 
w ambitnych zamiaracb, zamordowal go 143 r. (I Mach. 12, 39 — 13, 
23), a potem i protegowanego przez siebie preténdenta. NastQpca Jo- 
naty, Szymon, przyl^zyt síq do Demetxjasza (I Mach. 13, 34...) i od 
niego otrzymal uznanie niezeležnoáci r. 143 (cf. Encykl. III 306). D. 
požniej udal sig do Parthji przeciw Mithridatesowi (Arsacesowi), lecz przez 
niego zostal sch pytaný (I Mach. 14, i — d) r. 140 i osadzooy w Hyr- 
kanji; tam poj%l Rhodogun§, córkg Mithrídatesa, za žon^ (JmtiiK Hist. 
36, 1. 38, d. Áppian Syr. 67); tron zaá syryjski zaj^t brat jego Aotjocli 
Sidetes. Po lO-letniej niewoli wypuácii D'a Phraatea II; Antjoch Side- 
tea polegt w bitwie z Parthami, a D. na nowo tron syryjski ziý^l (Justin, 
38, 10. Joaeph. Fl. Ant. 13, 8. 4) r. 130 v. 129 przed Chr.; wkrótce 
potem, znienawidzony przez poddaných, zgins^l w Tyrze (125 r. Joseph. 
Fl, op. C. 13, 9. 3. Justin. 39, 1.). X řP, K. 

Demia karol, ksi^dz, ur. 3 Paid. 1636, založyciel szkótek dla 
dzieci ubogich w djece2ýi lyoúskiej, od r. 16 7 2 jeneralny tych szkólek 
dyrektor. Dobrodziejstwa tych szkólek spowodowaíy wielu biskupów, že 
od ksi§dza Demia dopraszali si§ o nauczycieli, przez niego przygotowa- 
nycbdo tych szkólek. R. 1676 zíloiyl stowarzi/szenie aióstr éw. Karola^ 
dla ksztalcenia dziewczynek; instytuqja ta przetrwala do dni naszych. Wy- 
czerpany prac^, D. um. 25 Paždz. 1689. Žywot jego wydal ks. Failon 
(bezimiennie), Lyon 1829. 

Denis Jan Michal, jezuita, ur. 23 Wrz. 1 729 r. w miasteczku Sch&r- 
xUng, nalež^cém ^ówczas do Bawarji, obecnie do Austrji. Ferd. Ilcfbaur, pó- 
žniejszy kamedula o. Arsenjusz, uczyl go laciný, przygotowuj^ do gimna- 
nýum w Passawie. Wst^pil do nowicjatu w Wiednin 17 Paidz. 1747 r. 
R. 1750 poslaný zostal do Gr&tz w Styrji na nauczyciela laciný, ztam* 
t^ do Klagenfurtu, gdzie uczyl retoryki. R. 1750 wyšwi^cony na ka- 
plana, przébywal w Presburgu do Paždz. 1759 r., kiedy go povoláno 
na inspektora zakladu Ihereaianum w Wiedniu, ar. 1791 zostal naczel- 
nym konserwatorem bib^oteki cesarskiej w Wiedniu. Znieaienie zákonu 
dotknulo go boleánie; pozostal mu on w sercu ^iernym do grobu, jak 
áwiadczy pi§kna jego elegja laciúska: Fátum juuitarum. Um. 29 Wrz. 
1800 r. w Wiedniu. Przyczynil síq on wiele do podniesienia narodowej 
literatury swojém tlumaczeniem Ostana 1768 r., swojemi Pieéniami barda 
(które wydaval podpisujíc swoim anagramem Sirwďj i pieániami koáciel- 
nemi, z którvch niektóre bardzo s^ upowszechnione w Niemczech. Roku 
1784 pieáni jego wyszly žebrané w 5 t. in-8:, Ossians u Sineds Lieder 
(nowe wyd. Wiedeá I79i — 2). Oddal tež D. znakómite uslugi bib^o- 
graQi. Napisal on kilka dziel w tym przedmiocie, mi^dzy innemi: Grtmd* 
ri^ der Bibliographie^ Wien 17 74; Grundriss der Literargeschichte^ ib. 
17 76; Einleit, in die Bůcherkunde^ ib. 17 77 — 8. Wydrukowal niewydane 
dot0 kazania áw. Augusty na, Wiedeá 1792. Pisal nadto dziela teolo« 
giczne i ascetyczne, jak np. Denkmalo aus der chnstlicben Glaubens u. 
Sittenlehre aus allen Jahrhunderten gewáhlt u. Uberzetzt, 8 t. Ghcial 
opÍ9aó swój žywot: Commentariorvm de vita sua libri Vy lecz ukoňczyl tylko 



Denis.— Denzínger. 149 

3 ptamze ksf^, które dochodz) do 1759 r. Zostawil bflka sztDk tea- 
tnftnycb. Nienaniszaj^c wiernošci naležnej Koáciolowi i eakonowi, zosta- 
va} w pnjjazDjch stosiinkach z XicoUd, 01eím*eiii Klopstock'iem i t. d. 
Byl ezlowiekiem tagodnego a gor^cego serca, wykwintnego smakn, rze- 
tein^ pobožnoád i prawošd nieskazitelnej. Odznaczal sif skromnošd% 
i gortiiroécí^ w wjkonfwanio obowi^zków swego atanii. Gf. Baader^ 6e- 
Uhnes fiayern, t. I; J9rden, Lexicon teatscher Dichter o. Prosaisten; De 
Backer, Bibliotta. (Haas). 

Deok Jan, nr. w wyžszjm Palatjmade, byt naiíczydeleni w No- 
rrmberdze. Za sprzjjanie nauce aaabaptjstów ii8am§t7 z nanczycielsfcwa 
i vjpgdzonj z miasta, nda! bí§ do Mflnzera, do Molhansen; ale i ta nie- 
spokojnr o siebie, gdy Mflnzer skoůczyl žjáe na msztowanin, uáát si^ do 
Scrasborga, gdzíe zawi%zaí stosnnki z Hetzerem^ jednym z pierwszych 
antTtrynitaijnszów (ob.) protestanckieh, otrzymal katedry profesorsky, na 
którcj ᧠niedhigo ntrzymal: Bacer bowiem zarzaca! ma b!fdy oryge- 
iii3t>wskie I wydalíl go z miasta. Rzeczywiácie Denk wierzy! w odro- 
dzenie ca2ego stworzenia. zaprzeeza? wiecznoáci kar piekielnych, atrzymy- 
wal, 2e zle dncby kiedyá bfd^ zbawione. Baoer w pnblicznej dyspnde 
daremnie nsifowiď go przekonaé. Ze Strasbnrga ndal si§ B. do Bazylei, 
gdzie Oekolompadjasz miiU go sklonié do odwobinia powyžszych bt§dów 
r. 1528. B. vnuui t. r. z zazazy. Zwolenników j^o denkjanistów 
zwaao jeazcze d emonjakami (daem&niaci)^ poniewaž jego iňteehnmeni 
prred pnyj§deni diTzta mosieli síq wyrzdcaé siedmin zlydí dodiów. 

Dentrecolles (t. ďEntreeolleg) Franc. Ksawery, nr. w Lyonie 
15 Lni. 1664, wst^pil do jeznitów w ÁTignon 16 Wrzeá. 1682 r.; 
od r. 1698 ap<Mrto)owaI w Chinách, rázem z o. Parennin, gdzie založyt 
kilkft domów misyjnydí; na ostatku byl przetožonym gtównego doma je- 
zaiddego w Pekinie; tamže f 2 Lip. I74i r. Bardzo biegly w j§zyka 
dxxá^im, piaal w nim dziďka apologetyczne i asoetyczne. Listy jego 
francozkie, o stanie misji, jako tež o wyrabianin porcelány chiáskiej, wy- 
fícza 2>e Bacber^ BíbKoth. 

Denys Wilhelm, ksi^ i profesor hydrograQi w Dieppe. 2yj%c 
w mteáde nadmorskiém, áwiadek cz§stego rozbicia okr^w, z pobadkí 
žrwe} mítoéd bližniego zaj%ř 8i§ praci| okolo nlepszenia žegtngL Katedry 
5wo)4 zajmowd z wldkim požytkiem dla marynarzy; ksi^ Vendome 
i Colberi wysoko go cenili. Um. ok. 1680. Zostawil dwa dzi^ o ie- 
ghzdze morskicj. Cf. Biogr. nnir. 

Denzínger Henryk, syn prof. filozo^i w Uěge, a póžniej faistoiji 
w Wllrzbargn, Ignacego B., ar. si^ 8 Pažd. 1819 w Liége, nczyl 8i§ 
v Wftrzbnrgn (i8S6 — 41), gdzie wst^píl do seminaijnm (1841); przez 

4 lata zostawat w GoUeginm Cřermanciom w Bzymie, gdzie 1844 otrzy- 
mal éwigcenie ki^laáskie, a 1845 doktorát teologii; 1845 zostal probo- 
szezeiD w Hassforde, 1848 nadzwyezajnym prof. hermenentyki i egzegezy 
y. TesL, a od 1854 zwycz. prot dogmatyki w Wfirzbargo, 1865 kon- 
švitorem Cimjr, de prep. fde pro rébus orientaUum i honorowym cdon- 
kiem teologicznego &knlteto wiedeáskiego. Napisal: Sritik der Vcrlesan-' 
g€n áea Pnfenore H. Thierech uher KatkoUcúmus «. ProteeUmtíěmms^ 
Wftnb. 1847; Ueber dk AecMeit det Heherigen Textee der IfpuOiamšdken 
Brkfe. ib. 1849; "Bnehmákn ej^mbdantrn eí defimiumum^ quae a eummis 
Poniiýeíbišš ei eoneStUs oeeummňeU emanarurU^ ib. 1858, 4 wyd* 1865; 



f .. 

I 



1 50 Denzf nger.— Depozyt^ja. 

Die Lehre v. der unbefi, Empfangiiizs der a. Jungfrau Maria (nauka 
o Niepokalaném Poez§cia Nigáw. Panny dla wyksztalconych katolików), 
ib. 185.4, 2 wyd. 1855; Vier Bůclier v, der rdigióden ErkemUmea (o re- 
ligijnem poznania), ib. 1856, 2 t.; Ritus orí&italium, Captorum^ Sborům 
et Armenarum in administrandis sacramentis^ ib. 1868, .2 t. Prócz tego 
wiele rozpraw w Migne'a wydaniu Ojców. 

Depozycja w écislém znaczenia jest kar^, pozbawiaj%c4 dachownego 
na zawsze prawa speřniania obowi^ków wlaáciwych jego áwigceniu, czyli 
stopniowi, oraz posiadanych benefícjów. Kára wi§c ta dotykač može sa- 
mých ducbownycb, a gdy jest catkowit%, t. j. wszystkieb praw pozbawia- 
j^c^, ma do siebie przywi^zan^ nieslaw§ (in/amia); že zaá jest dozgonn§, 
tém samém pozbawia benefícjów, które tylko za pelnienie obowi^zków s§ 
przeznaczane i do nich przywi%zane. Wedlug dawnej karnosci, depono- 
wany nietylkp utracat prawo do obowi%zków i benefícjów koácielnyeb, ale 
nadto pozbawiony hjl przywilejów stanu duchownego, przechodzii do spo- 
íecznoáci osob áwieckich (ob. Ck)mmunio laica), a cz^sto i k]%twa powi^- 
kszala tQ kar§; slowem, w skutkách depozycja równaia síq degradacji. 
Ale od w XII skutki te przywi%zane tylko zostaly do degradacji, któr^ 
rozró&iaó pocz§to na prosty i uroczyst%. Odt%d degradacja uroczysta 
sprawiala zupelne wyzucie duchownego z praw i pn^wilejów stanu, a de- 
gradacja prosta za jedno braná byla z depozycja, t. j. pozostawiala dn- 
chownemu, ni% dotkni§temu, ogólne przywileje stanu duchowneí;o, i przez 
to nie przechodzil on do spolecznoáci áwieckiej, ale byl za duchownego 
uwažany; zt%d wyrazy depoeitío perpetua i degradatío verbalie byly jedno- 
znaczne, a nawet dot^d malá pomi^dzy niemi zdolala síq ustalió róžnica. 
Przez degradacji bowiem prosty, czyli slown§, može byó duchowny przy- 
wilejów ogólnych stanu duchownego pozbawiony, ale nie przez depozycj§. 
Wi^cej síq róžni depozycja od innych kar koáeielnych, a mianowície od 
prytocuji^ która pozbawia tylko urzgdów i benefícjów posiadanych, ale nie 
czyni duchownego niezdolnym do posiadania ich naprzyszloáó tak jak de- 
pozycja. A tém bardziej jeszcze róžni si§ od suspemy^ gdyž suspensa 
jest zwykle kar% poprawcz% (medicinalis)^ a wi§c tylko czaaow^, a depozy- 
cja z nátury swej jest karn% (vindkativá) i dozgonn^. Poniewaž depoigr- 
cja nie wyrzuca ukaranego ni^ z grona duchbwieústwa i do spoleczeástwa 
áwieckiego nie przenosi, ale tylko pozbawia prawa wykouywania obowi^- 
ków duchownych i posiadania benefícjów, przeto deponowany ma prawo 
zachowač szatQ duchowny, užywaó przywilejów canonis i /on\ a nawet 
wažnie, chodaž nieprawnie, spelnialby funkcje swego áwi^cenia i, jako ka- 
plan, rozgrzeszalby w potrzebie umier^^cych lub Mszg odprawiaL Depo- 
zycja przeciwko biskupem dawniej i synody prowincjonalne, a teraz tylko 
Papiež može wyrzekaó; wszystkich innych duchownych kar% t^ dotykaé 
može biskup, przez wyrok s^dowy prawnie wydany, od którego okarane- 
mu stužy prawo zwyczajn^ drog% appellacji. Tož samo prawo karania 
depozycja i z takiemiž zastrzeženiami wykonywaó može wikarjusz jenerainj^ 
dzialaj%cy w imieniu biskupa (Cone. trid, ses. 13 c. 4 de Bef.)^ i kapi- 
tula, czyli wikarjusz kapitularny sede vacante^ oraz przeložony zákonu 
wzglQdem swych zakonników. Wszakže, aby kary depozycji wolno bylo 
užyó, potrzeba s^ownie dowiedzionych bardzo ci^žldch i gorsz^cych wjr- 
st^pków, jako to: ^dobrowolnego z przygotowaniem zabójstwa, kizywopray- 
ai^twa, kradziežy, cudzolóztwa, jawnej nieczystoáci (etuprum)^ pogwalceuia 



Depezieja.— DeiNteci dMlmmi m Tribuatl w Pelsce. 151 

nievíBBoáci éMkmiaei^ tjoM gonzfe^go a mepoiminiego, natoÉnictwa, 
javBij fyinoDji i t p. Biala^ aiote, chodaÉ oie jeat do tego obowi%z»- 
oja, dcpoBOwanflgo dncbowii^o, jeteli niew^j^liwe dowo^f pokoty i po- 
pfmwy okázal i je2di wysl^pek j^o sbyt d^ďdm {crimm atrpď) nie byl, 
U j. me áí^iszjm nad adalteriaiD (G. At « ckrid 4 de JvdmU X 3, 1), 
povTÓcíé do prmw, jakie przex d^Ki^cJe utradl, c^ to calkovide, ezy 
w cjQsci. Tož samo acqrmé mote vríkaijtisz jaMralny biskiqMi i wika* 
ijosz kapitolarDy. X A &— *2. D. w litarjsice oznaca pogrzeb, 
czyli zlotenie zmarl^KO do grobn; oniacsa tež czas pomi^d^ ámiem^ 
a poehovamem zmarlego; zt|d i rnbryka mazala o Mszy žatobncj} m die 
MtMs ěeu deposiUoms do calej m doby, cboéby kUkadniowig, na konyié 
zaaiii^go 8i§ rozdw^ -£ S, J. 

Depotaeí duchawBÍ aa Trybunal w Pobce. L UstanowieDíe 

Trybaaalii. Pieniiastkowo sami kiélowie byM luýwytszynii i jedtjrnyiai 
s^dTíamij pierwsz^ i oatatnii insUmcjf, žrédlem wszeUdiitl sprawiedliwoéGiy 
día któný wymienaiiia objaždžali sami kni w peimych porach foka i od- 
bývali rob' sqdcwe^ czyli wr>ca. Na takich wiecack ganiadali obok krófai 
kasttelaiiowie i baroni, ale nie mieli prawa stanowczago fozste^gania: 
siutjU tylko do nadania wi^kszej powagi posiedzeniu 8%dowema. Z po- 
maotenáem si§ ludnoáci i klopotów zárazu paástwem, a^ownictiio cyidl- 
ne zacz^ wykonywaé wojewodowie, ' a kryminalae kasztalaDi; s^y zaá 
króiewfkie, do ktéiych sďy apdfa^je i wiele apraw iimycb, rzadzicri od- 
t^ odbywaly si$. Gdy jednak Zyg. Angost dla slaboád adrowia nie 
mó^ Uk czfsto s^dom królewskim pnewodniczyé, jak teiso potrzeba wy- 
magala, szlachta od niego ž%dala, aby mogla z poáród ziebie s^dziów wy- 
hiermL Sprzedwial ai§ iemn krói i raz tylko r. 1572 na to 
aa rok jeden. Wznowioao ž^danie podczaa bezkrólewia przed 
liearyka i anúeszczono je miQd;^ artykolami, terna królowi podanemi. 
Po wyježdzie Henxyka, sziachta po województwach wybierala sQdziów, 
którzy jcg qirawy s%dzilL Król Stefan nwažal to za nidiezpieezoe i o za- 
pfxbvadzenia innego porzfdka pomyálal. Stan. Kamkowaki, bpkigawski, 
bjl równiež niepn^cielem tych po województwach rozerwanych fi|dów 
szlacheckích, przez co narazil sig nawet, leez nie zbywalo na takicb, eo 
zdaníe jego popierali jescze na scgmie j^drziýowfikim. Bzecz nie derpia- 
ža zwloki, bo sziachta žywo domagala ú^ 8%dów. Zatéin'na sc^Bie war- 
szawskim r. i 578 król Stefan postanowil, aby nie w každém wojewóds- 
twie byl trybonál osobný, ale jeden dla ealej koroay, t. j. judida gcns- 
raUa ordmaría tribunaitB rtgtd. Pozwolil, atoby skládal 819 z sgdziów 
obíeranych przez województwa i poddal j<^o joiyzdykcji: Wielkc^i Málo- 
polsky oraz Roá Czerwon% i Podlasie; nie nalézaly wi^: Prosy, Lítwa, 
WolyÁ, Podole, Ukraina i Zadnieprze, które si^ po dawnema s%dzily. 
Szbchta domagala si^ nsanigcia lenatorów od obřad 8%dowych, lecz wnio- 
sek ten nie otizymal si§. Przez nowy tiybonal mialy byé rozpoznawane 
qMrawy dachowieňstwa, które staráno sig ta pod šwieck% wladz^ poddac; 
dacbownym zaá 8%dy te zdawaly si§ podejrzanemi, gdyž i róžnowiecców 
Ba depslatów c^li s^dziów wybieraó pozwoloao. Na przedstawienia je- 
dnak podkanderž^o Jana Zamojsku^o, ost§|ffi bpi« albowiem przakon^ 
ick Zamojski, že wi^ksze zagraža im - niebeqpiecze Wwo, gdy síq osoni, 
bo ^'^le**—* wyrokami skazywani b^% na kary, jak 8ͧ to dot^d w sf- 
dach wcjewódzkich dzialo, iž sam arqrbp aapiacil jož praeszlo 150,000 



152 BepMaei ducliowiii na Trybonat w Polsce. 

slp. kaiy (Heidetutein tip. 388); žatém lep]<^ przyj^^ stanowisko 
fl§dziów, bo it%d wi§k9ze bespíeczeústwo spraw dachownycb i poszano- 
iranie tego sUnn; w razie zaá przegraaía, stažy jeszcze apellacja do 
króla. Po nsani^cia tych i innych drobniejszych w^tpliwoéei, spisanj 
zostat statut, nstanawiaj^cy jeden trybvna) wielki koronnj, który mial 
obradowaó od ów. Marcina do Wielki^Docy w Piotrkowie dla województw 
Wielkopolski, a w Lablinie dla Matopolski, od niedzieli przewodniej do 
czasn, až wazystkie sprawy os^dzone Die-b§d§. Terminy te póžnicj ale- 
galy zmianie. Giž sami s^dziowie, co zasiadali w trybnnale piotrkow- 
skim, przenosili si§ do Lublina na 8%dy. Jeazcze tego roku 1578 miaiy 
6i^ posiedzenia rozpocz^ (Vol, Ug, II f. 962). Podobny trybnnal r. 
1581 nstanowiony dla Litwy {Vol, Ug, II f. 1020), s^dziř \f Wilnie, 
Nowogródka i Miásku; ziemie zaš prnskie przyBt^piíy do trybanaki wiel- 
kopolskiego r. 1588 {Vol. leg. II f. 1269), a województwa: wořyňskie 
i bractawskie do malopolskiego r. 1589 {Vol. Ug. II f. 1271, 1292), 
kijowskie zaá r. 1590 {Vol. Ug. II f. 1840). Pocz^tkowo województwa 
te mia}y wtasny trybnnal w Lnckn i rz^dzíty fii§ oddzielnym statutem 
lítewskim dmgim, czyli wolyáskim {Jaroszeudcz^ Obraz Litwy II 140). — 
Trybunat nstanowiony byt na zawsze, zastrzežono jednak jego popraw^ 
za wspólnii zgod% na sejmie. Jakož, w rzeczy samej, znané ^ áoié liczne 
ustawy póiniejsze, jako to sejmów r. 1589, 1601, I6O7, I6II i t. d., 
a zwfaszcza 1726, 1764, 1768 i 1775. — Sejm konwokacyjny r. 1764 
trybnnal koronny rozbit na dwa, jedaoczeánie s]|dz%ce: wielkopolski i rnato- 
polskí; pierwszy miat s^dzíé w PiotrkoMrie i Poznanin Inb Bydgoszczy, 
a dnigi w Lnblinie i Lwowie, lecz trwalo to od r. 17C4 — 1775, gdyž 
znown dawny jeden przywrócono. Litewski s^dzit po dawnemn w Wil- 
nie i Nowogródka lab Mióska, a potem w Grodnie. Ostaini^ zmiang 
przebyla ta instytacja w r. 1791; koronny ntrzyma! si^ do r. 1794, 
a litewski s^dzit jeszcze w r. 1797. — II Sprawy do trybanato naležařj: 
wszystkia cywilne w apellacji od s§dów ziemskich, grodzkicb, podko- 
morskich i komisarskich; sprawy zawieraj%ce wykroczenia przeciw po- 
wadze i bezpieczeňstwn SQdziów, sprawy o egzekucje przeciw urz^om, 
o naraszenie granic, a niekiedy nawet sprawy kryminalne o ci^žkie zbro- 
daie. Król zaš s^dzit sprawy: kryminalne, fiskálně, oraz sprawy osob 
pod prawem niemieckiém b^d^cycb. W dwóch tylko przypadkacb možná 
8l§ bylo do sejmu odwolač od wyroku trybunahi, to jest: l. gdyby 
nie bylo prawa na rozs%dzeme sprawy, co zwano novum emergeně^ i 2. 
gdy byla w trybnnale paritaa votorum (równošč gtosów); jednak od r. 
1607 takíe sprawy nie na sejm, lecz do przyszlego trybonala odkládáno. 
Do trybunahi koronuego naležaty takže sprawy osob duchownycb, ale s^- 
dzoD^ byly, jeéli szlo o dobra koácielne lab klasztorne, przez równ^ licz- 
b$ s^dziów czyli deputatów, dachownycb i áwieckich, co zwa- 
no juďieium composUum. Ježeli zaá. szlo o dobra osoby dachownej, prawu 
ziemskíenm podlegle, tak% spraw§ 8%dzflo szeácin dachownycb i wszyscy 
éwieccy, a s^ ten zwal síq juáicium mixti fori. Organizacja trybunahi 
litewskiego róžnila síq tém, že tam trybunal dachowny urz§dowal osobno 
i skladid 8i§ z sze^a deputatów dachownycb, t. j. trzech z kapitoly 
wileúakiej, dwóch ze tandzkiej, jednego ze smoleňskiej. Urz§dowaI w Wil- 
nie od 15 Paž. przez szeáó tygodni, rozstrzygaj^c, wspólnie z szeácioma 
depatatami šwieckimi, wyslúiymi z kadenoji grodzi^^ej, spory os6b 



kpafaoi ůukmm m Trybvmt wPaltGe. 153 

éwkdáek z dneliowiiemi i dochownych i áwíeddemi, o dziesi^ciny, saniiny, 
testaBienty; o sprawj gmotowe, chočby mi^dzjr mmymi dnchownjniii; 
o spmwy od kooBystonQr odsylane, lab w których strony foram in cora- 
posíto jadido dobrowoloie przyjQty; Bpnwj krzywd mi^j áwieckini i da- 
dbowiiyn, spnwy o aiJMiism i apostaj^, o obraženie becpíecKeňstwa dobr 
lab osob 9Mmf€k s§da6w, albo o pogwatoenie swobód koádelnyeb (immii- 
oitates aecL). O ustanowíenífQ pedobn^gio trybanala niyálalo dochowieň- 
stwo koionne, gdjr nasynoésfe djeeezjahiym giezn. Uebaúskiego (r. 1580) 
i^dalo, aby eiž sami deputaci, wysylani na tiybani^ koronny, skládali 
ttd dsdiowny. Nie przyszio je<hiak do t^o, gdyž biskupi nie ebcieti 
wrpaéeíé z i^d stoszDie naletnej im jnryzdyk^i i nie dowienali tak 
ivíeckiia, jak doebownym depotatom. Sprawdďřy si^ ieh obawy: wkrótce 
bovien deputaci dochowni przekraczač zacsf li granice daných solné man- 
datów, a trybonal wtr^csd 8i§ w sprawy óo s^ów dochownych wyl^cznie 
nalet%ce, co mianoincie pod koniec rzeczypospolitej miewafo miejsce. 
Podnoaíly síq wtedy glosy przedwko wladzy s%downiczej dochowieástwa, 
zwiasscaa o oddanie trybnnaiom spraw dotyce^cych dziesí^n i czynszów. 
a nawet roswoddir. Te ámiate ž^nia objawi) aator brosznry p. t.: 
Memoryal i ohokcznoici icydanego obywaidom 2Sem CzerMej y lÁwstíej 
w TúLu i762 o Dziešifciny poiwu, lecz odpowiedzia) na nie anoiiim 
w kal^tee p. t.: O^erwacfe dla objaénknia hůntrowersji de Erocationibas 
ÍBier stattim Spiritnalem et Saecolarem zachodzacych^ z ohazyi Manife- 
stme^ p0swów y roznych Shryptáw w íym ezazie in pnUicom wyzziyeh^ 
a miízmowieie Memoryaki na przeszie zejmiki przedtejmowe rozezkmego^ 
z Praze Korofmyeh žebrané MDCCLIII. Przytoczymy z tego osta- 
toiego dzienca wyj%tek, który da poznač, jakie sprawy osob dochownych 
w koronie do trybnnafn nalézaly, oraz jak si§ zapatrywano na depnta- 
tów czyli 8§dziów dochownych, bior%cych w trybnnale ndzial. „Konsty- 
tocýa Anm iStn. mówi antor (str. 44), wynudla per exprezzum^ które spra- 
WT dacbownych áo trybanaín przychodzfce nalež| do deeyzji depntatów 
dnebowBych rázem z áwieckimj, t. j. szczególnie wzglgdem wszdklcfa 
krzywd z dobr dziecznych osob duchownych, a nie koéciotom nadaných. 
I>obra zaá koscioíom tak dawnierf nadané, jako tež ex eommzAathníbuz 
przyl|Czone, eo tempore ac in futurum, dawnemi prerógatywami košdel- 
nemi zaszczycaó 8í§ maj%; te zaá prerogatywy nie 8% insze, tylko mmu- 
mtaz a faro saeeulari, et immumtaz a zervitío ac onerikuz puhGeie. Zasia- 
daj^cy tedy w trybonale depntad dncfaowni s^^ najprzód caustu cwUez^ 
terreztrez et granUialez tam ex aetaratu^ quam reatu osÓb dochownych, 
podiodz^ce z dobr ich wlasnych dziedzicznych, a nie na koíció} nada- 
ných. Powtóre, 8i|dz) wszystkie insze spratky ex actoratu zptrňuaUum 
o gwalt Inb krzywd^ dobrom na koscí<^ nadaným oczynion^ (wyj^wszy 
je^teak comzoz Decmarum ex compazitione na pienifdze, takže cauzaz een* 
svum Eedéz i aztkontm, abaz o Wyderkaoífy, i insze sprawy, które prawo 
koroBne, a raianowicie Konstyto^a roko 1685 excypowala, zleciwszy 
ovyétúe dec)'zj§ Grodom zine appéUaticne do Ttybonařo). Ale wzglfdem 
dobr na koádól nadaných perzona SpirituéUz nie moie ex actorato 8ae- 
colarís do trybonato byé poci%gniona Lege vetante^ poniewaž dobra ko- 
ácíolem nadaae nietyUíO vigore konstytucji roka 1543 s^dowi docho- 
vnema a% podlegle, ale tež przez konstytncjQ anm í€07 przy dawnych 
p i e iugaty w a ch i wolnoédach dochownych sMhowane, wyj^wszy szczegól- 



154 Deputioi dttoiMwnl na TryiNiiiftf w PoIsm. 

nie sprawy graniczne. Nie dla tego zaá deputaci dachowni zaamdaj^ 
w tribunále, ^žeby každý stan swoim byl ubezpieczony 8^zi% (alias WBtyat- 
Itíe insze duchowne aubstília znieáóby trzeba), ani tež dla tego, te w dv« 
chowDych osobách supponUur wi^ksze przywi^zanie i affekt eiga Ecdesiam 
(bo ten i w braterskicb ichmoéciów áwieckich s^cach optíme big&t)^ ale 
z tej racji dachowni w trybonale za9iadiu% z áwieckimi, iž nseozpospolita, 
wedlug formy swojej, jest zložona nietylko z samego stanu áwieckiego, 
ale i z duchownych, jako o tém Statut Zygmunta iVi conventícné gšneraii 
Craooviensi An. 1532 líwiadczy těmi slowy: Cum magna para ReipubUcae 
nostraa in staiu spirituali consisUU^ etc. Ciž Sami dachowni b^%c os 
de ossibus^ et scmguia de sanguine przezacnych fami^i stanu rycersldego, 
sluszna rzecz jest, aby z równymi sobie braei%, róvnie jak w senaicie za- 
siadaj^y tak i w trybunale mhselUa occupent; a jako duchowni wi^ksz^ 
rzeczy do Boga i Koáciola Jego nalež^cych wiadomoáó mieó powinui, tak 
onejže ichmoáciom braci éwieckim, žeby nie zawodzili sumienia swego 
przed Bogiem, strasznym s§dzi4 (któiy jmtiUaa noairaů jvúdieabit) kommu- 
nikowaó mog^*" Napaáci na jaryadykcJQ duchown^ ponanrialy si^ i pó« 
žniej. Spcawy Statutem Zygmunta r. 1548 wyl^ni& biskapom przyina- 
ne, chciano gwaltem oddač trybunalowi koronnemu, pomimo Ze ludzie 
skíadaj^y tQ chwalebn^ instytucJQ nie odpowiadali swemu stanowisku, 
jak to pokazuje síq z Ucznych konstytucji w Vduminach legum^ karc^- 
cych zle obyczaje deputatow, którzy zarywali kupców, pijani przychodzúi 
na s%dy, dopuszczali síq przekupstwa i t. p. Nie inna wi§c byla przy- 
czyna tych ž^daú, jak ch§ó rozszerzenia, juž i tak niemi^^cej granic, 
owej £Íot€J wolno)sei^ która rzptQ zgubila. Bronili éí% dudiowni i, jak 
mogli, zapobiegali zlému. B. 1765 podali w Warszawie króiowi swe la* 
menty, spisane w ksi^ce p. t.: Krzyioda o gramc^ m^dzy wladzam aq- 
dowemi duchoumq y éwteckq NajjaK Rrólowi Folakiemu Staniaiawowi Augu" 
atoun... przez cale Duckotoieňatwo z gi^boJám Religii zqlem przeiozomg. 
Tu o spcawach osob ducbownych, do trybunala nalež%cycb, mówi^: „Pra- 
wo stanowi^ce trybunal naucza: i-o samým tytulem o akcýach dachownych, 
že tam nie sprawy statatowe ducbownych konsystorzów, ale akcje, to 
jest aktoraty, nie raatua osob mieáció síq mog^; w t^ ustawie mowa 
jest o tych sprawabh, które panowie duchowni w zierostwie, w gřodzie, 
w urzQdzie podkomorskim podlug prawa písanego miewali, i ktdro z mo- 
cy, albo apeilacji, szlyby do trybunahi, jako przedtém chodzily na col^ 
loquia aejmowe, bo z konsystorzów mocji i apeilacji na trybunal nie by* 
walo; którež to zaá prawo dla ducbownych bylo pisane i w jakich spra- 
wach mocja? Oto Statut Aleksandra radomski armi 1606 wyrazil: Qpirí- 
tuales pro bonis sivé injuríis bonorum juri communi subjectorum jure 
terrestri experíantur. Injuriae šunt super limitibus, cmethonibus íugiti- 
vis, caede et vulneribus, alias juxta Statuta Joannis Alberti regis de 
singulis horum disponent. Otóž ten statut Aleksandra akcji dui^ownych, 
wplyn^l w ustawQ trybunalu úUimae inatantíae^ ažeby duchowni i o swe 
dobra ojczyste, pospolitému prawu ziemskiemu podlegle, a krzywdy z tych- 
že dobr wynik^%ce, nie szli wi^cej na sejm, ale z ziemstwa, grodu i 6%- 
dów podkomorskich prímae tnaUmtiae aa trybunal koronny. Go siq po- 
kaziye i z konstytucji atmi 1607 fol, 1603 votfraion^ tíU, Duchowni w Ko* 
ronie dobra dziedzkzne trzgtnc^qoy. Statut zatem Zygmuntowski dae- 
ai^nach i czynszach zostal nienaruszony dla s%dów kousystorskich."- 



Depolftci iatíáůmm na TrylMicat w Polsce. 15& 

Dil^ odwohQO 9i§ autor do kons^ocji r. I6II (Voi, Ug. III f. 67), 
któim równiež ^raw tych (o dziesigcmj i czynsze; trybojialowi nia pnj- 
s^bca, owszem, w koácu dodiýe: .Nie tyká m% to jniyxdykcja dochowiia, 
która ma swoje preroga^wy i artykaíy pewae do rozsudku (sfdzenia) 
w Statndech opisane; ma i post^pek (procedury) secandam jos €aiu>» 
nkiim opiaany/ Wprawdzie do trybnnala przychodzily niekiedy ^rawy 
03Ób dnehomych, ktáre wyi%czDÍe do bpów naležyčby powiooy, ale po- 
sylano je tam dla pr^dszej ^zekncji. Bylo to z pogwaloeniein prawa ka- 
nonicziiego, za co niekiedy wladza dachowna kárala. Tak r. 1710 pi- 
jany piotrkowscy podali do trybanahi skarg^ na tamtejszych jezoitów, 
ale za to áci^gn^li na cale swe zgromadzeBie trzymiesi§czD% snapens^y 
któr:% ich ukarat nnncjnsz papiezki. „Dncbowni (mówi autor Krzywdy 
o jrankf), albo ex libera electíone fori w krzywdacb i gwahach sobie 
zadaných, albo gdzie contemptos censoranun zachodzi, gdziež maj^ niti- 
mam piaesidinm sznkač? jak w trybonale niguryžsasym, który criminales 
caaaas róžnego rodzajn, a zaá ciTÍles podiog statutu Aleksandra 1505, 
o dobra ziemskie i kizywdy z nich wynikaj%ce, mi^dzy dachownymi a swie- 
ddmi directe albo libere ndaj^cymi si§, peznawaé i rozs%dzió može jako 
judidnm ordinaríunu W sprawach jednak dnchownych, statutem oddzie- 
lonych, dzieú^dnnych i czynszovych i innych poáwigtnych, dla udiýfcego 
^ ezatan Ubere duchowieňstwa, trybnnat judiciom extmordinarium, 
a níe zaá ordinarínm jest. Wszak éwiadkiem jest konstftucja, stauowi^ca 
tiybonal, foL 964, íb dochowni ordynaryjnie 8%dom ultimae instantiae nie 
podlegali, titt. o akcjach ducbawnyck, w tych slowach: A iž sig panowie 
duchovní skarž^, že stantibos eorum protestationibns, že judidis ultimae 
instantíae nie podlegali przedw im, i imionach ich perlucra przewodzono, 
tedj starostowie ab executione takowych perlucrorum sopersedowaé nuýj|, 
do ""M»ní^ naszego tych perlucrorum na sejmie/ — III Sklad os6b try- 
bnnala. S%d trybunalski skládal ai$ z sgdziów áwieckich i duehownych, 
zwanjch deputatami, Duchownych przysylali bpi, podlug wyboru kapitul; 
svieddch zaá irybierala szh&chta na sejmikach deputacldch prowincjonal- 
njch, po dwóch z wi§kszych województw, a po jednym z mnicýszych 
i z zíem. Wybierani byč powinni ludzie začni, cnotliwi, bogobojni, obe- 
znaní z prawem i posiadaj%cy wlasnoáé ziemsk% dzledziczn^ Inb zastawoji* 
Wladza ich trwala tylko przez dwie kadencje, t. j. wielkopolsk^ i malo- 
polak), czyli przez rok; drugi raz dopiero po uplywie czterech lat možná 
bylo byó wybranym. Pod koniec rzplitej podnosily síq glosy za nczy- 
BJenlem tej godnoáci dožywotni^, a to z przyczyn, które wymienia dzielko 
p. t. Renumairancya Stanom BzeczypoepoUUy Folekiey o Trybunalach Ko* 
Tcfmym (sic), tudziez es^fmacyi, wolnoici, y prerogatyw Stanu szlacheckiego; 
pclUyczjMmi kwettyami, gruníotcnemi dowodatní, istotnemi raeyami, powa- 
zaemi królów, oraz wieUdch godnoidq y rozumem Polakáw, Lizlami y ěla^ 
ty^tyeraym zdamem przez FrancUzka Poldateckiego EqueeírU Ordám Po- 
láka rol» i74^ wywiedziona y obfoiniona (in-12). Deputat, obrany na 
yjmílm^ wykonywal przjsi^§ przed s^em ziemskim luh staroóci^okim 
swego województwa, podlug roty s^dziego ziemskiego, z dodatkiem: iž pra- 
Ictyk z nikim czynié, rad i przestróg dawac, podarunków brad nie bgdf, 
i že zabiegów o swój wybór nie czynilL Deputaci áwiec^ wylnerali 
z poáród fliebie prezesa, który zwal si§ marszaikiem, a duchowny taki 
preaeea ns^ywal ai^ prezydeaUm. Oprócz deputatów áwieckich i dseho- 



156 Deputaci duchovni na Trybunaf w Poltce. 

wnych, których liczba dochodziřa do czterdziestu kilku, do skřada tryba- 
nala nalézala paleatra^ t. j. mecenáši, patroni i wszelkiego rodzajn obroú- 
cy, oraz dependenci. Obroáców liczba dowolna, lecz póžniej ograniczono 
J4 do 30. 8§dzia i pisarz ziemski mieli kontrolowaé wszystkie czynno- 
áci trybanaln i stač na stražy prawa. S§dzia ziemski powinicn by} do- 
nosič króiowi o odbytých správách i post§powania trybunaln; pisarz zaá 
ziemski byl stalým redaktorem wyroków trybunalskich, Irtóre jeden z de- 
pntatów, bieglejszy ir prawie, treáciwie zapisywal w sentencjonarz. Do 
, uslag nžy wano dwóch instygatorów^ roianowanych przez marszalka, i czte- 
rech tooinych ze szlachty, z mocným glosem. Obowi^zkiem instygatorów 
b3'}o przynosič i odnosič laskg marszalkowsk^ i krzyž (godlo wladzy pre- 
zydenta), pilnowač porz%dkn >y izbie s^dowej, wybierač gneywny odstron 
na nie skapaných i wkladač je do skrzynki, z tego dochodu oplacač wožnych 
i poslugaczy, wydatkowač na áwiatlo i inne potrzeby, a reszt§ roznosié 
i wyplacač deputatora. Do wožnych zaá nalézalo: obwořywaé zaczynaj%ce 
8i^ posiedzenia, przestrzegač czystoáci i przyzwoitcgo zachowauia si§ widzow, 
iNřypraszaé na ust§p, przyzywač do sluchania wyrokn, oraz przywolywač 
spi-awy z porz^dkn, do czego mieli ksi^žeczki, zwane wokandami. Otwar- 
cie trybunalu, równie jak zakoňczenie posiedzeň, czyli' ftmiťa, odbywaly 
8i§ bardzo uroczyácie. Tak np. w Piotrkowie, \vszyscy deputaci z prezy- 
duj^cymi, przy bráni vt mundúry swoich województw, po przybyciu do 
Piotrkowa, rázem zgromadzeni w ratuszn, udawali s]§ pieszo, lub, w cza- 
sie sloty, pojazdami do koáciola farnego, otoczeni czlonkami s^dów: grodz- 
kiego, ziemskiego, palestr^, gronem pacjentów, t. j. stron sporných i pu- 
blicznoáei^, tak z miasta, jako i z róžnych krajů okolic na trybanal 
licznie žebraný. Podczas tego nroczystego pochodu, caly garnizon isry- 
8t§powat pod broni^ i prezentowal j% przy trzykrotném biciu w bgbny; 
jednoczeánie dzwoniono po wszystkich košciolach. Po wysluchaniu u fa- 
ry nabožeústwa i odpowiedniego do tej uroczystoáci kazania, jako tet po 
odápiewaniu hymnu do Ducha éw. „Veni Creator Spiritus,* caly trybu- 
nal tymže samým porz^dkiom i z těmi samemi oznakami czci wracal na 
ratusz, nios^c z sob% obraz Matki Boskiej pocieszenia, z towarzyszeniem 
ápiewu modlitwy „Pod TwoJ4 obrouQ uciekamy sig.** Obraz ten uroczyácie 
wniesiony do trybunalu i umieszczony w kaplicy trybunalskiej, pozosta- 
^al až do ukoúczenia kadencji. Po odb>i;ém nabožeňstwie rozpoczynaty 
8ÍQ zaraz posiedzenia trybunalu w nást^puj^y sposób: 8§dzia ziemski 
powstawszy z za swojej kraty, z lask^ marszalkowsk^ w r§ku, wital sto- 
80wn% mow% trybunal, poczém lask^ marszalkowi dor§czal. Marszalek, 
po otrzymaniu laski, odpowiadal wlaáciwie do powitania, nast§pnie pre- 
zydent z krzyzem w r^ku ^ przemawiaZ, potem jeden z mecenasów z za 
kratki pomtalnie mówil do trybunalu. Po tych przemowach, marszalek 
nderzal laskí| w stol, wožny przywoljrwal spraw§ w porz^dkn wokandy, 
zapisywano obecnoáč stron osobist^, lub stawienie síq icb przez pelno- 
mocników i, za uderzeniem powtórném laski, odwolywano posiedzenie do 
nast^pnego dnia, a cale grono s^dowe zaproszone udawalo síq do prery- 
denta lub marszalka na nczt§, przy której strzelano z moždzierzy, hrzmia- 
la muzyka i žolnierze gamizonu strzehtli z r^cznej broni. Po tej wst^ 
prtej uroczystoáci, nazajutrz trybunal rozpoczynal swoje czynnoáci 8%dowe, 
które, wyj^vszy dni áwii^teczne, przez caly czas kadencji, porz^dkiem 
apraw i województw, nie przerwanie trwaly, od godziny 7 ráno do s 



Depvlaei dachowoí na TryiMmal w PtlsM. 157 

wieczoreiii. Pned každém lozpocz^dem ponedzenis, a žatém codziennie, 
odprawíala ú^ Msza šv. w kaplicy trybanalskioj,. Wiele inojch przepi- 
súw, dotjcz^cjch s%d6w trybaBiiskich, mif«y.c,ii| Voiumina legum,,.. Opa- 
^''Ciamj je, jako doty cz^ce pxawodawstwa áwieckiego. lY Deputaci du* 
Ctewni W trybunalB. a) Za$tspujq bískupów^ obowiqzani nie przekra- 
tzac grank juryzdykcji duchowruj, Wspomnielismy wjžej. z jakiém nie- 
i^wierzaokm przyi^li bpi astaiioiríenie trybanata koronnego, cbocíaž im 
zapevnioQO udzial przez posrednictwo depaUtów docbowojcb. Obawy te 
skprgdko nspokoily si§. WiJzimy z sjnodów w tjm czasie odbjtycb, 
2e v^Mloie radzili z nizszém dachowieástwem nad spoaobem obraoia ta- 
fíego stanowiska, z któn^o, w razie niebezpieczeóstwa, možoaby si^ wy. 
cofíié. Biskupi zgromadzeni w Piotrkowic w m. Paždziemika r. 15 78^ 
a wiec na kilka tygodni przed pierwszém otwarciem trybamda, zaimpro- 
wizoirali synod i spisali na nim protestacj§. Mówii| w niej, že ^cho- 
daž stan dachowny nie mógl anikn%d s%dów t^o now^o i dot%d nie- 
znaoego, a bez w^^ienia niebezpiecznego trybaoala, owsiére, nie mógl 
isacz^ wtedy zaradzič zagrožonej godnosd i jož prawie upadajfcej spra- 
Tíe dncbowieástira, jak przyjmoj^c t^ nstavr^ o sadách, na sejmie naraz, 
jednomyšlnie zapadl^;" zaraz jednak zaprotestowali tak bpi, jak poslowie 
kapitot, aby z tej nowej instytu€;ii nie powstaia krzywda religji katolic- 
kiej, godnosd stana dnchownego i wolnoád národa. Tož samo wi§c po- 
wtarz^ na tym synodzie, šwiadcz^ sí^ przed potomnoáci%, iz w niczéra 
nie cbc% zmieniaé dawnych zwyczajów i praw, ost^powaó przywilejów lab 
prerogatyw Kosciolowi siuž%cych i t. p., i že nic tak dobrowolnie, jak 
laciej al^aj^ tylko powadze króla, który pragnie oba stanom godnoáó 
zacboirač i požyútowi ich zaradzič, ^odzili si^ na wspomnian^ astav§ 
;<iprzedaiego sejma (1578), na mocy której do spraw dachownych ma 
byč depatowanych 6 osob docbownych i tylež áwicddcb; l^kaj^c si§ je- 
'l&ak gorszych nast^wt^, ponawiig^ sw% protestaqj^ i oáwiadczaj%, že 
uk tylko zezvolenie ich rozomieó naležy, iž teraz ani na przyszloáó 
Y niczém nie staníe si^ krzywda religji katolickiej, prawom i swobodom 
uk dobr, jak osob dachownych. Tém ogólnikowém zawarowaniem swych 
praw, zabeqiieczjč si§ chdeli przeciwko wszelidm možliwym roszczeniomy 
>k2ch si( spodziewali od s^dziów trybnnahi, którego orgamzacja nie by- 
la dosé pewn^ i wypróbowaa%. Bpi pragn^by widzieó j% šciále okre- 
slon^ mianowide co do ^raw dachownych, ale wlaánie stan éwiecki te- 
^o onikaé si^ zdawal, ebc%c sobie otworzyč bram^ do dalszych wydeczek 
p-ko dochowieástwa. Areybp Uchaňski, choroby zložony, klerowi na sy* 
&-od 4íecez. 1580 r. zgromadzooema podat artykoly peprawek i zmiaa 
srybonalii, jakie, l|cznie z 8W% kapitály, aznal a stosowne wprowadzVč,. 
t j zabezpieczyc swobody i wolnoéci joryzdykcji koácielnej, i radzit o tém 
pcaówié z biskopami i depatatami innych <iljece^i. To zapewne nie 
j-rzjszlo do skotko. Samej tylko dobrej wierze depatatów dncbownydí 
xottawiono czawaé, by wladza koscieina aszczerbka nie poniosla. Omylono 
aá^ jednak, gdyž wkrótce trzeba bylo przypominaé im nator§ i granic^ 
ich, wladzy. Biskap Szyszkowski w Reformatíonet gauraUs dla djeceigi 
krak. wydanych, mówi: ^oniewaž s^dziowie dachowni na trybonal ko* 
ronay przez bpa s% nominowani, a kapitola katedralna ich wybiera, prze- 
i.> po«ag% biskapif, jako' delegaci bpa, nie zaá sw4 wlasn%, dai^ glos 
r^jt obradach s%dowych; albowiem prawo ówieckie nie može nikoma dad 



158 Dedutuci duchowni nb Trybunat w Polsce. 

wladzy rozpoznawania i s^dzenia spraw i osob dnchownych (prawem Bo- 
žám wyjgtych od juryzdykcji áwieckicj). Žatém opieraj%c si§ na kon- 
stytucjach prowincjonalnych, przez áw. Stolic^ Apoštol, potwierdzonych 
(r. 160 7 tit. dé excitanda jurisd. eccl.\ tychže sgdziów trybnnalskicli 
upominamy, aby nie wydawali wyroków, ani w jaki inny sposób nie ze- 
zwolili na nic takiego, coby przekraczalo granice zakreálone nstawami 
synodalnemi, na szkod§ juryzdykcji biskupiej i swobód koácielnycb, jako 
zamieszczonych w statutách i konstytucjacb paňstwa i przez stan ducho- 
wny posiadanych, a ptzeciwnemi protestacjami nie oslabionych. W prze- 
ciwnym razie ipstí facto wpadlíby w kl^tw§ (tylko pržez hferetyków i schi- 
zmatyków lekcewažon^) i katolików šwieckich w tgž przepašé poci%gn§- 
liby za sob%.** Tak grozil deputatom duchowným bp krakowski r. I62i, 
a tejže djecézji synod r. 1711 , uznal jeszcze za stosowne tož samo po- 
wtórzyé. Z líczniejszemi jednak zažaleniami juž r. 1596 wystq,pili bpi, 
žebráni na sejm walny w Warszawie. Nadužycia dot^d praktykowane 
w trybunale, zniewoHíy ich do napisania deputatom duchowným instrukcji, 
której redaktorem, zdaje si§, byř Rozdražewski, bp kújawski, znaný z swej 
gorliwoáci o zachowanie swobód koácielnycb. Czytamy tam zakreálenie 
granicy wíadzy deputatów i ostr^ nagang za niedbaíe speínianie obowi^z- 
ków. Mówi^ 'bpi, že „dochodz^ ich skargi, i sami doznali strat z powo- 
du, iž deputaci duchowni wigksz^ przyznaj% sobie wladzg, niž na to po- 
zwala im juryzdykcja duchowna, prawa i . swobody koácielnfe, a nawet sa- 
mé statuty koronne, wspominaj^ce o czterefch tylko artykuiach s%dom ziem- 
skim (a žatém i trybunáíom) do rozpoznawania oddaných; wreszcie, že 
wigcej rodzajów spraw s^dz%, niž najwyžsza ustawa tego trybunahi obej- 
muje, bo ta dozwala im tylko przyjmowaé apellacje od s^dów: záemsldego, 
grodzkiego i podkomorskiego. Quod non sine afdiňiratione et dolore 
hactenus lUmi et Rmi Domini tulerel" Przypominaj% bpi dalej, jak nálezy 
ťozumieč ich zgodzenie si§ na trybunal i które sprawy naležeó do niego 
nie powitany: „albowiem nie tak s^dom tym siebie i djecezje swe poddali, 
ani tak zupeln^ deputatom dudi. dali wřadz^, aby rozpozn^tvali sprawy 
nawet czysto koácielne, mi^dzy osobami diichownemi zachodz^ce, bo to 
byloby pko nietylko prawu ogólnemu (fcoácielnemu), ale nawet krajo- 
wemu, i staloby si§ nadužyciem siggaj^cém po wladž§ s^dzcnia wyroków 
biskupich. Nio zrzekli si^ bpi swej juryzdykcji, ani prawa do niej w w^t- 
pliwoáé podali; nie potwierdzili narzuconych sobie, na niestosowny wnio- 
sek niektórych poslów ziemskich, ustaw znosz^cych duchown% juryzdykcjg, 
pko czemu opor stawili i zaprotestowali; nie oddali im spraw osobistych 
klem, nie maj%cych zwi^zku z dohrami koácielnemi, ani pomieszczonemi 
w owych czterečh artykuiach, obejmtg^cych sprawy prawu ziemskiema po- 
dlegle; nie chcieliprzenieáé krzywd na dobra dziedziczne, pod pozorem 
obrony dobr koácidnych, bo to byřoby pol^czone z wielkiemi stratamí 
krewnych spadkobierców; nie mysleli, ^brew sprawiedfiwoéci i aluszno- 
áci, uz^iawaó nie bgd^cego w zwyczajii 1 dot^d nieslychanego przeda- 
wnienia w wieifzystych zapisach czynsxów, które, tém samém že s% wieczy- 
ste, nie ulegaj^ przedawnieniu; nakoniec, nie mieli zamiaru do sejmów 
odsylač spraw niesluchanych i nieroztrz^sanych, luh po wydaniu w nich 
wyroku niezgodnego z przepisan% form% s^dow^.** Nast§pnie apominaj^ 
ich bpi, aby ácišlej trzymali si§ prawa kanonicznego i nie wdzierali w ju- 
ryzdykcji duchown^, która do bpów naležy i której ci bronié b§d% ušil- 



P g pBto cr doelmnii m Tiybonftt w Polsce. 159 

Bíe; alec^ w czaňe nálezným zježdžač na s^dj i pnj trybanale ci%gle 
nxjáamwL Instmkgf t^, ežyU nezej grožne memorandum, odebnď Ma* 
tenai Bonefwiki, opat l^ld i depatat, z poleceniem, abj j^ zakomnni- 
kowit wszjstkhn kd^ora. Z pTXjtoczonjch powyžszych vjjftków oka- 
nje ií§: l-o ie bpi, wdiodz^ w sUad stanou paňstwa rzptej (ordines re- 
gni), domagali »^ ndoala w s^dacb szlacbeckicfa tak, jak miefi go w se- 
aade; 2-« te depatatów, wybieranycb przez kapitoly, nwažali za swycb za- 
stepeów, pneto i do spraw éwieckieb osob ci wp^|r|raé byli obowí^zani; 
a-e poaiewaž trybonat miat zast^pié dawne áwieckie s^dy apenacyjne, 
prsed królem odbywane, preeto te tylko sprawy osob dnchownych i o te 
óobft% koscíefaie v apeiíacji naležeč do trybnnahi powinny, które da- 
wmei naleiaty do króla; nie trzekli si^ žatém bpi swej Jnryzdykcji i «|- 
áów swydh nie zamkn§lL A wi§c i deputaci nczestnicasyč nie mogli w s^- 
dadi niepraimie obranego fomm. — b) Wjfbory deputatáw duákovmffch. Te- 
got ýesLCM^ rokn, w którjrm trybunal koronny byf nstanowiony, žebrali 
sif Iqri do Piotikowa w m. Pafdziernikn i odbyli synod, na którym prze- 
wodiďcsByl St. Karnkowski, hp knjawski, w zast^pstwie cborob% zložonego 
ar^bpa Ucbaúskiego. Tn rezbierano spnwg elekcji depntatów dacho- 
wnycfa i nominowano po kilka ze starszycb kapitol, dodajac potestacjQ, 
ie pna wybór tego rodzsga s^dziów nie chc^ zmieniač dawnej fonny 
rzptej, ani wprowadzač nowoéd, któreby szkodzily swobodom i przy- 
religji katolickiej. Na pierwszy raz mi^dzy wybranymi ze stana 
^o lamiadaB biďnipi, propter aoctoritatem et assistentiam (mówi 
synod), t. j. Karnkowski, Koádelecki poznaňski, Pflcbowski chetmski 
i BWobnEeski kamienieeki; z kapitol rsA wybrano: z gniežnieňskiej káno- 
mkém a, z hrowskicj l, z krakowskiej 2, z kojawskiej 2, z poznaáskiej 
2, z ptoekiq i, którym polecono stawié sif w czasie naznaczonym. Nie 
■uystlUe wi^ kapitoly raialy prawo wysylania depotatów, ale tylko tak 
zvaae principaliora. Póžnig i innym tego przywiligo ndzielono. Kon* 
styl. r. 1775 stanowi, aby depotatów dnchownych bylo tylko dziewi^o, 
t. j. z kapitol: gnieznieósldej, krakowskiej, kojawskiej, poznaňskiej, plo- 
€kk9, lockiej, cbdtmskiej, kijowskiej i kamienieckiej. Biskopi roscy grcccy 
takže twych posyfali tak do Piotrkowa, jak do Loblina (synod prow. 
i€2i). Gdy Pmsy przyst^pily do trybonalo, pozwolono kapitnle *chel- 
aiiáakiq przysylaé dwóch depotatów dochownych, z zastrzeteoiom, aby 
Bíe wi^cij nad szeáé osob dochownych, z Korony i Pros, glosowalo 
w qnawach compositi jodicii (Konst. r. 1589 Vol. Ug. VL cf. 1269 tit. 
S^deeme spraw). Synod prow. 1628 przyznal kapitole ch^mskiej prawo 
wybíeraoia depotafa, z warankiem« aby ten przynajmniej na kadencji 
w LaMiiiie byl obecným; w przedwnym razie, miala ka]ňtola ntració na- 
dal przywilej wysylania depotata. Kapitoly wanniásk% powotano do try- 
baaahi dopiero r. 1764, a warszawsk^, porównawszy z katedrálnemi, 
v qaatmch kiach izptej podobno gloso jej pozwolono (Tak twierdzi' 
JmL Bartoszewícz« Eneyld. pow. t. XXY str. 626. W Voluminaeh legum 
o kaintale wanc. nie znajdcg^ wzmianki). Pierwiastkowo nietylko czlon- 
Jków kaiRtol, ale i opatów, lob innych dochownych wybíerano. Synod 
tocki r. 1589 žyczy sobie, aby depotatem byl zawsze kto z kapitoly. 
.AJe gdy pralaci i kanonicy tego orz§da przy)%6 wzbraniali si§, by oni- 
J^n^ widkieh wydatków, synod prow. 1628 r. dotychczasow^ praktyk^ 
jsiektóryeb kapitol w prawo zaroienil, pozwalaj%c wybierač opatów tejže 



160 Itopiitací dMhoMmí na TrjfbwMrf w Míca. 

djecegi, cxj to samých, czy }%cznie z pralatem lob kanonikiem katedrál- 
Bym, i na elekcje przybjwač im kazaL — Czas wyborów bjl rówBiei stale 
aznaczony, róžoy w róžnych áiec/^z^smk. Karnkowski awolawBiy 8w% ka- 
piláry i opatów do GDiezna na éw. Wojciech r. 1591, aainacsyl na przy- 
szlosó wybory na dzieá TraDslationis áw. Adalberti (20 Pažd.) i posta* 
nowiř, aby arcybp przedstawial dwóch opatów i kaooników, lab pnilatów 
metropolitalnych gaiezaieúskicfa, a z tych kapitnta i opad wylňor% jedné- 
go opata i jednego kaoonika; každý zaá wybraoy, czy to oaobiscie, czy 
przez zast§pc§ b^zie obecným na wyboracb, masi i powinien ten orz|d 
przyj%6 bez wymówki, a to pod kar^ so dakatów w^eiakieh, które 
obrócone zo9tan§ oa korzyéc s§dziów trybanaln, z tej 4jeoeqi wyznaczyé 
6ÍQ maj%cycb. Wkrótce ten termin zmieniono, a kar^ powi^kazono zna- 
czníe; albowiero synod gniezn. r. 16 12 na wybory nazoacza dsieú Pod- 
wyžszenia sw. Krzyža, na który poleca zebraé si^ opatom i kapitole. 
Ktoby nie mógl osobiácie przyjechaé. powinien przyaíaáč za eiebie jedné* 
go lub wi^cej plenipotentéw, opatrzonych w stosowny mandát. Nikomu, 
wi^kszošci) glosów obranému, nie wolno wymawiač si^ od przyj^da tego 
obowiyku, pod kar) stu dukatów w^ierskich. Lecz i ten termin okázal 
8i§ nicdogodnym, wi§c synod r. I620 naznaczyt d. 1 Wrxešnia. Aby 
zaá powi§kszyó liczbQ kandydatów, polecil zježdžaé na wybcnry proboszezom 
zákonným: mstowskíemu (kanonikow laleran.) i Koáoieln^ Wsi (bene- 
dyktyáski). W kapitále krakowski^ obierano d. 1 Paždz. (synod 4iecez. 
r. I601), ale gdy w r. Iíí12 roialy si^ wczeéniej zacs^ó 8%dy trybnnal- 
skie, dzieú wyborów na l Wrzes. naznaczono na ten jeden raz. Synod r. 
1711 zmienil na czas odby wania kapituly jeneraln^' okolo éw. Stanislawa 
M§cz. w Majů. Inne kapituly po cz^áci naáladowaly krakowsk), obiera- 
j^c deputatów podczas ogólnycb posiedzeó kapitulnycb, lub stos^jfc si^ 
do terminu, konstytucjami paústwa aaznaczonego. Deputaci daehowni 
nie mogli byó powtómie wybrani ai po uplywie dwóch lat (konstyt. r. 
lasá Vol. Ug. III f. 7 98 lit. O deputatach), Korrektura z r. 1786 wy- 
maga lat czterech* ,Sejm r. 17 75 do lat 6 ten wamnek ptrzedtužyl.— 
c) Przysifga, Kary na ntedbahfch, Ustawa urz^dzig^ca trybnnat poleca, 
aby každý ducbowny, w}-brany deputatem, zložyí przysi^^ na £wangeli§ 
podlug tej samej roty, która przepisan^ zostíďa dla depotatów éwieckich 
(t. 1578 Voi. leg. II f. .964 tit. Jakosadzié, § A ti mzystkie). Póžniej 
dodáno do niej: že sekretów s%dowych objawiaó nie b^§; cs^to bowiem 
z niebacznego opowiadania, co który z s^dziów mówil, powstawaty ^^^ 
przyjažú i gniewy (konstyt. 1613 VoU Ug. III f. 169). Deputací przy* 
sinali w míejscu swego obioru, a wi^c ducfaowni w kapitule; wapomioa 
jeduak korrektura trybuoaiu (z r. I726j, že skládali przyai^gQ w utz^ 
dzie ziemskim lub grodzkim, gdzie tež powinni byli j% tngrossowaé w akta. 
Nadto, deputaci kapitul skládali inn^jeszcze przysi^g^, obejniaj%c% aobo- 
wi^anie si§ do osobistej rezydengi przy trybunale podcaaa s^dów. Sce- 
áciu potrzeba bylo dncbownycb do s^du zwanego composítum judicium, 
a deputa^w kapituly wybieraiy wi^cej niž dziesi^ciu. Pomimo to zda- 
rzalo si§ bardzo cz§sto, že braklo kompletu do s%dzenia spra^ osob du- 
chownych, gdyž deputaci, przestigie na samým tylko tytule i godnoéci, 
obowi^zków doň przywi^^anych nie pelnili i z miejsca rezydencji trybn- 
nalu samowolnio wyježdžali. Z tego powodu zalegalo bardzo wiele spraw 
ducbownych, na co nie tylko juž ducbowni, ale nawet šwieccy ulalali si§ 



Doputaei duohowni na Trybanal w f olsce. 161 

bardzo. Koádoly i nbožsi plebani niekiedy po 7 lub lO lat czekali na 
wyTok, a to jedynie z pr^czyny braku dostatecznej liczby deptitatów du* 
chownyob do judicium eompositum- (synod prow. r. 1684). Od czasu do 
czasa biskupi karcili to niedbatetwo, ale nigdy wykorzenió go nie mogli. 
Synod <yecez« gnieznieúski r. 1598 poleca, aby w razie wydalenia tí^ 
z miciJBca, dia shisznéj przyczyny, oznigmiii to sirym kolegem i postarali 
ú^ o zast^stwo. Nie pomogiy jednak upomnienia: trzeba bylo gróžb, 
któremi synody nasze cz§sto 8trasz% ducbownych deputatów. Synod pro- 
win. r. 1607 za przyjechanie po rozpocz^iu trybunaln, lub za wezeániej* 
8zy iryjazd, t. j. przed tak zwan% limity, pozwala biskuppwi zmusié déle* 
gata do zwrotu pensji pobranej. Synod cyec. gniezn. r. 1612 mówi, 
že tylko sluszna przyczyna i zostawienie prawem wymaganej liczby depu- 
tatów mogj| nieobecnoáé deputata usprawiedliwié, ale t^ slusznoáó ma 
wpierw za tak% uznaé wladza djeceqalňa; w przeciwnym razie deputat wi- 
nien b^dzie nieobecnoáci, która poci^ga za sob% zwrot pensji pobranej, 
a nadto, obowi^zany b§dzie wynagrodzii szkody ternu, kto przez jego 
nieobecnoéé stratQ poniesie. Aby zaá tej ustawy pod jakim b^dž pozo« 
rem nie pozbawiono skutku, synod oznajmia, iž przez pensj§ rožumie tu 
nietylko plac§ skládaný przez ducbowieňstwo, lecz oraz wszetkie przy- 
cbody i požytki, jakie mógiby deputat pobieraé, gdyby wtedy osobiácie 
przy swym koácíele rezydowal, Opaci i inni duchowni, niebicfr^cy docho- 
dów z kapituly, prócz zwrotu pensji deputackiej, skazani zostan% na kar§ 
pieni^n^, podhig uznania wiadzy djecezjalnej. Nie- chcieli bpi, aby to 
byly próžne pogróžki, gdyž na nástupným synodzie djec. 1620 r. arcybp 
Gembicki przypomnial kapitule, iž árodkami prawnemi w s^dzie arcybi- 
skapim domagaó síq powinna zwrotu pensji od deputatów, którzy bez po- 
zwolenia arcybpa przed ukoáczeniem obřad s^dowycb opuácili Piotrków 
lub Lublin i przez to stalí si§przyc^n% strat dla ducbowieústwa. Nawet 
eenzarami wyegzekwowaó t§ kar§ przyrzeka. Synod krakowski r. 160 i 
Dpomina duohoWieástwo djeces^jalne, iž kto wybrany zostanie na deputata 
do trybunalu, ma pilnie 8pd:niaó swe Obowi^zki i nie zapominaé, že 
chočby przez sw% nieobecnoéé nie przyniósl szkody, to jednak stanie síq 
powodem zwfoki; žatém wszelkie w tym wzgl§dzie niedbalstwo bp karaé 
b^dzie. Beformationes generales, próca zwrotu pobranej pensji, niedbalego 
deputata skazqj^ na wynagrodzenie szkody w takiej iloáci, jak^ strona 
interesowana w.s^dzie biskupim zaprzysiQže. Wszystkie te kary powtó- 
izyl synod krak., w I7ii. Kijowski (r. 1764) narzeka, že pralaci i ka- 
nonicy, wybrani na deputatów, wiQcej maj% to na celu, že ich imiona 
zostan^ zapisane w aktach trybunalu, niž požytki publiczne, jakié na tej 
godnosci i»rzymeáé mog^, gdy ci^le rezydowaé b^d^ i pilnie pelnié swe 
obowi^zki zaszczytne; pr^ypomina ustawy prowincjonalne wywolane tém 
nadužyciem i do kar, synodami poprzedniemi oznaczonycb, dol^cza t$, iž 
d^utat niedbaly consoktione capituli per třes annos careat. Te ustawy 
dljece^alne przeszly wkrótce w statuty prowincjonalne. Synod prowinc. 
r. 1621 stanowi, aby nadal nowo wybórani na tig godnoáé skládali w ka- 
pitule przysiggQ, že bez slusznej przyczyny, któr^ obowi^zani w ka- 
pitule usprawiedliwié, nie wydal% sie z miejsca trybunalu, nie zostawiwszy 
prawem wymaganej liczby s§dziów do tak zwanych judicia composita. 
Na nástupným synodzie 1628 r. powtórzono ustawy Gembickiego (i62i) 
o przysi§dze i ^ožby Maciejowskiego (160 7), dol^czaj^c kar§ útraty 
Encykl. T. IV. ^ H 



162 Paprtaci dMhMMl m Tryfeaat « PilMaL 

distributúmiini qnolidúuianiiii xa csas nieobecaioáet icb pi^ trylmiiato; 
co Uk jozmnieč naležy, i2 otnca je, choéby pnsrby} do katediy i przj 
níej mieszka}. Gdj jednak w czaaie aimietxek kr^jowjch bb pociqlka 
XVID w* skladki deputatów nie dochodzily, kapitola krakowska, poaosta- 
viwsxy obowi%z6k rezydencji, na czas pewiea zawiesíla obowi^xek sUada- 
nia oa to przysi^gi (Dejpreí kapU. d. 14 Oct. 1712). — d) Pmýc dqMta- 
tów. Gi^gta rezydencja przy trybooale, odbywajfcym swe posiedáeiiia 
przez nieledwo rok caly, i to przenossfc n§ w dwa miejsca doié odle- 
gle od siebie, wystawna okazaloáé, niezbQdiia wáród tego areopaga boga- 
tej szlacbty, hojna ofiary, dawane kiasztdrom i lakom szkolnym za szn- 
mne panegiryki powitalne i ^ož^naloc, nákoniec, samo zaszczytae i wy- 
flokie stanowisko 8§d2iego spraw stana dachownego i ryoerskiego rptej, 
wymagaty aiemalych wydatków, którym nielada kto mógt sprostač. Szar- 
paty si§ wi§c iDaj%tki szlacheckie i nie dla jednego tytoí depntata by- 
wal powodem rniny íámiyi. Dacbowm nie byli zapewne zbyt luniarko- 
waoi w wydatkacfa, ani skepsi od swych brad szlacbty stanu éwieckiego. 
A jesli który chciat mierzyé przychód z rozchodem, masial na par§ mie- 
Bi§cy uwalniaó si§ od rezydencji w mieácie, i to nam wiaánie tlamaczy, 
dla czego tyle skarg na nich zn^dujemy za nieobecaoéč przy trybnnale. 
Aby szkody uieodl%czne od tego arz§du choó w czQéci wynagrodzič, ireze- 
énie pomyskao o pensjach dla deputatów. Owszem, domagala si^ tego 
konstytucja, trybanal stanowi%ca, naznaczaj%c éwieckim deputatom po 15 
groszy od wyroku, a opatrzenie dachownych zostawiaj%c starania biskn* 
pów (Vol. leg. II t 968 tit Opatrzenie e^ziów r. 1578). Tego sam^KO 
wi§c roka (ió78) biskapi, na -synod w Piotrkowie žebráni, stanowi% roz- 
klad pieai§žny, ale tylko od bpów, kapitat, opat6w, ksieú, preposytów 
i plebanów nawet, lecz maj^cych granta i wsie, z zachowaniem stosanka 
dochodów. Kollektdrowie djecezjalni maj^ je zbierač, a ktoby oci%gal 8i§ 
* z wyplat%, za kar§ podwója% suaun^ zaplácí. A poniewaž 8|dy mialy 
odby waó si§ w dwóch miejscach, przeto, dla nniknienia jákiego przypadku, 
p^lowQ ogólnej summy zawieáó nakazuj^ do Piotrkowa na éw. Mardn, 
a drog^ pólow§ do Lublina w odpowiednim czasie obřad. Sami delego- 
wani na s^dy depataci przywozili skladki, každý ze swej djece^i, a w Piotr- 
kowie zjeehawazy si§, za wspóln§ zgod% wybierali z pomi§dzy siebie dwódi 
luh trzech, tak zwaoych dispensatores, a których žebrané pieni^dze skla* 
dali. Těmi dzielono sig, stosownie do godnoóci osob i innych okoUezno* 
éci, w czém obecni tam bpi mieli astanowió zasadQ podziala. Tego ro- 
dzsón zbieranie skladek nie wszgdzie okázalo si§ praktycznóm. wi^c tei 
nie wszgdzie w zupelnoáci przyjgte zostalo. Bpi i póžoiej tym przedmio- 
tem zajmowali si§, odpowiednio do waranków swojej djeceqi zaopatri:^%c 
depatatów w pensje. W archidjecesýi gniezmeósídej pierwiastkowo sami 
opaci z arcybpem podejmowali ten cí^žar, o co na synodzie ^jecez. r. 
1593 ožalali 8i§; žatém postanowiono, aby cale duchowieástwo przykla* 
dalo si§. W tym cela naznaczono delegatów, którzyby spásali dochody 
beneficjów. Kapitály: metropolitaln^ i kollegjat, awolniono od placenia 
skladek ex mensa communi, bo ponosily bardzo wiele innych wydatków 
na obronQ swobód koácielnych i dobr arcybiskopich. Karnkowski arcybp 
spisal wtedy akt arz§dowy zobowi^ania siebie i swych nast^pców do pla- 
cenia zip. 400. , Podobniež uczynili opaci i prepozyci, w miar^ dochodów 
przyrzekaj^c nadal uiszczač na ten cel pewne summy, jak np. opad: trže- 



Paprtici diiolMwiif na Trytooat kv Palsoe. 163 



wwrrtMri i nk^ioirski po flor. 120, wfgrowiecki i l§dzki po flor. 100^ 
mogílnkki i mstowski po flor. 60 i t. d, — Zbienij^ je kollektorowie w dwóch 
ntach, na Wielkanoe i áw. Marcin, i sobie bíor^ po flor. 40; dwom zaá 
depatatom roeznie wyplacali po 900 ówczesnjeh ztotjéb, a reszt§ obroií- 
com. *W djece^i krak. sumoia przez opatów skládaná w r. ^607 wy» 
nosila flor. 1255; gdy zaá zamjálano na 8ejmie«po8tanowič, aby czas trwa- 
nia tiybiinala zostal przedložony, synod r. 16 12 znacznie skladki po- 
vi^kszyt. W ogóle mówi%c, na depntatów wsz^de placili bpi, kapitály 
kďtednlne, opad, nidctóre zákony i bogatszo probostwa. Niektórzy bpi 
cbc^ 8i$ owolnié od corocznych skladek, stale czynili zápisy wsióir, 
z którychby dochody szly na depntatów. Tak Dembowski, bp kujawski, 
przezoaczyl na ten cel wieá Sitno w ziemi Dobrzyáskiťj, a Piotr Gembi* 
€ki, bp przemyski, inkorporowal swej kapitole wójtostwo Jasionka (r. 
1640^, przez co siebie i swych nast§pców od skladek nwolnili. Co do 
opatów, d, Inbo z pocz%tkn poddali si§ prawn placenia na ntrzymanie 
depntatów, póžniej pod róžnemi pozorami nwalniali si^ od tego obowi^ 
ka. Zt^d synod prow. 1634 r. árodkami prawnemi káže ich do t^o 
zmoszač, i spraw ich do s^da trybnnalski^o zakazuje przyjmowac. I pó- 
žniej raiewalo to miejsce, bo synod djec. pozn. 1738 r. nžala sig na nich 
o kilkoletnie zaleglošd w wyplacie. W djecezji Inckiej wszystkie košcio- 
}y ^acily skladky, a synod r. 1589 radzil nad sposobem zmniejszenia t^ 
koi^tiybncji i uwolnieuia od niej beneficjatów, zbyt male dochody majv 
cjch. Podobniež w djecezji cbelmskiej wszystkie beneficia placily: kapi- 
tola zamojska dawala zip. 50, a bogatsi proboszcze rázem zip. 200 
^<yood r. 1644). W djecesji žmndzkiej r. 1639, gdy podwyžszono pen- 
s}f depatatom, každý beneficjat placil po gr. 20 z lano (ex manso posse- 
ssionato), lecz skoro sejm r. 164 7 zniósl kary, zwane contraventionis, 
ktúremi dzielili si§ depntad, synod t^ož roku w Miednikach odbyty na- 
zaaczyl od každego benefícjata, po8Íadiý%cego gronta, po zlot. pol. jeden 
z ianoL Bzeteloego wyplacania depatatom penaji pilnowaly synody pro- 
wincjonalne. Synod r. 1607 nakaznje skladki oiszczaó na r§ce proku- 
rátora kapitoly, w dwóch ratach: na éw. Marcin i na niedziel§ Palmow^; 
ktoby zalegal w wyplade, oddá podwójn% ilošč pieni§dzy, do czego bp 
mo2e go zmosic cenzurami košdelnemi. W djecezji krakowskieji na wnio- 
stk iostygatora, sekwestrowano dochody i czynsze, a ktoby stawial ternu 
jMczeszkod^, mial byč uwaiany za buntownika i ulegal- kl^twie (Be/or. 
Sener. i synod r. 1711). A že jedni deputaci mieli wi^ksze, a inni mniej- 
sze peosje, stosownie do hojnoád i bogactwa koáciolów djecezji, žatém 
synod prowin. r. 1621 upomina bpów, aby ternu zaradzili przez nowe 
rozklad/ kontrybocrp. Gdy zdowu, przy wzrastaj§^j cenie produktów, 
davne peosje okázaly si^ za male, synod r. 1634 pytá bpów, jak po- 
daíesč pensje, aby staly si§ dostatecznemi. Dopiero w dziewi^ lat (na 
STcodzíe prow. 1643) odpowiedziano na to, podwajig%c im pensje, a ta, 
kxóre przez bpów greckich placone byly, samým tylko depatatom Bosi 
przyznaoo, z wamnldem, aby tak w Piotrkowie jak w Lnblinie zasiadali 
(sjnod prow. 1621 i 1643). Na swych depntatów unici roeznie i^acili: 
z djeeegi wlodzimierskiej, luckiej, Iwowskiej, kamienieckiej i przeroy- 
€kí^, po ďp. sto, z chelmskicij i brzeskicj zl. 150, z archimandiji der- 
loaáádáej i dnbieúskiej zl. 70, z mileckiej zl. 30, z dorobuskíej ď. 10 
l^LiBt pa$í» metrop. Kiszki z tifnodu zamojt. r. 1725). W ostatních cza- 



164 . Depotací duchowní na Trybanat w Polsce. 

šach rzpta každému depntatoifi po zh lO^OOO* se skarbn koron. dawaé po- 
stanowila; marszatkowi zaá i prezjdentowi, prócz peniji s^dziowskiejy po 
zl. 20,000 naznaczono (koDSt. r. 1768 Vol. leg. YII f. 689), a w r. 
17 76 prezydentowi tylko zl. 10,000 wyplacaé nakaano; depatatom zaš 
skrzynkQ powrócono (Vol. Ug. Vlil f. 891). — e) Prerogatywy dtputatáw. 
Urz^d depatata synody Maze nazywaj^ functionem ecdesna perntUem et 
necessariam (synod djecez. gniez. 1648 r.)» ale nie tig), že dachowni 
spelniaj^c te obowi^zki, non sine soa molestia, labore, somptu ac inyidia 
na^ant operám (synod prow. t. r. 1648). Wyplacane im przez bpów 
pensje, i dochody, jakie ze skarbooy trybanalskiej pobierali, nigdy nie 
zdolaly pokryč ponoszonych przez nich wydatków. Shosznie wi^c pozwo- 
lono im korzystač z tak zwanycb distríbntíones qootidianae, do których 
ci tylko kanonicy mieli prawo, którzy osobiácie mieszkali przy koáciotacb 
katedralnych. Zgodne to bylo z przepisami kanonów^ bo deputaci w in- 
teresach i dla dobra Koáciola zmuszeni byli przebywač zdala od swych 
benefícjów. W miarQ dokladniejszego poznawania užyteczooáci tych obo- 
wi%zk6w, ro^ szczególowe laski, jakiemi ich obsypywano. Synod prow. 
r. 1621 pozwala im przez p^nomocników ubiegaó síq o lepsze w kapi- 
tule prestymonja, gdy te zawak^j^. W kapitule krakowsldej, prócz z da- 
urna pobieranych distributiones quotid., mogli braó udzia! vr pobierania 
dochodów niestalycb, np. kolendy, t. j. střena et aliis donariis, consola- 
tíone przy ogólnym obrachunku, yirgnlta (t. j. drzewo z lasów), mensis 
amicomm i t. p., do których prawo mi^% tylko sami mieszkaj^cy pny 
katedrze (dekret kapit. jener. w M%ju 1744). Niektórzy bpi czynili im 
wi^ksze wzgl§dy. Bp kajawski, Ostrowski, oddal swej kapitule wieá Stra- 
szewo, aby z jej dochodów wynagradzala zaslugi swych (šdonków, wysy- 
lanych na trybunal; kanonicy zaá de fwidU doetoraUbus (np. teologji^ 
prawa, medycyny) z swych dochodów ofiarowali rocznie na ten sam cel 
po zip. 200, co kapitula mOe przyj^. Prócz przywilejów, jakich užy- 
waii deputaci wszystkich kapitul, z gnieznieáskich deputatów jeden wybie- 
raný byl na pretydenta trybuni^, a jeáli nie mógl zaaiadaó w jaki^š 
sprawie, zast^powal go deputat krakqwski. W r. 1764, po rozdzieleniu 
trybunalu, na prezydenta we Lwowie hrano kanonika Iwowskiego. Wszy- 
scy deputaci, oprócz slawy i wdd^cznoáci powszechnej, byli obdarzani 
wzgl§dami hrólewskiemi, za pQne sprawowanie obowi%zków i wymjar spra- 
wiedliwoáci. Deputaci duchowní tylko w sprawach duchownych glosowali, 
prócz prezydenta (lub pod jego nieobecnoáó inn^o, siedz^cego przy krzy- 
žu), który zawsze wotowal w každej sprawie, nawet áwieckiej. Deputat 
duchowny w sprawie swej kapituly, a áwiecki w interesie swego wqje- 
wództnra lub ziemi, wotowaó' nie mogli. Wyroki trybunalu, jako zast^ 
pig%cego króla i stany, mialy wielk^ powag^, a ktobyámiiď si^im8prz&- 
ciwič i targu^l si^ na pomoc wójskow^, mial byó karany siedzcniem 
w wiežy in fundo przez 12 tygodni i placil 2,000 grzywien. Snrowicó 
'jeszcze karano za raný lub zabície w oporze. — Y. Obroňcy i pleni- 
potenci djecezjalni. Prócz deputatów z urzgdu wysylanych, miewaly 
4jecezje przy trybunale tak zwanycb prokuratorówy pUnipoUntáw^ czrii 
obroúców (procuratores, causidici, advocati, patroni), do pilnowania i pro* 
wadzenia spraw. Wczeánie bpi uznali potrzeb^ užycia ich do spraw ko- 
écielnych. Z synodu prow. r. 1678, przed pierwszém otworzeniem try- 
bunalu dobytego, pokazi^'e si^, že przez to chciano dopité podwójne^o 



Depiitaq diiohowni na Trybunat w Poisee. 



16S 



amiaru, t j. aby tak depntatów, jak ksig^y procesoj^cych si§ sw) ra- 
i^ wspierali. Czytamy tam bowiem: „deputaci wybior^ dwóch, trzach, lab 
wigeej adwokatów, bieg}ych w prawie poískiém, katolików uczciwycb, któ* 
fzybj zftwsze przy nich bjli, dopomagaj%c im rad%, i spraw ubogich ka- 
pbnów broiii%c za co ze sUadek djecezjalnych pobieraó b^dii pensj§ mie- 
si§cznie lab kwartalnie/ Podai tQ myál Kamkowski, który zostawszy arey* 
bpem, wtesoym kosztem utrzymywat dwóch takich obroňców, zwtaszcza 
dla bro^iebia spraw ubogich lai^žy, i placi) im za to ztp. sto (synod 
gmez. 1593). Wkrótce inne djece2je naáladowaó go zaczgly* Eardynal 
Jerzjr Badziwill oáwiadczyl ch§ó uatanowienia takichže obroúców dla swej 
djece^i krakowskiej (synod krak. r. 1 5 9 s); ale to nie przysdo do skutku. 
Wj§c to samo žyczenie objawia kard. Bern. Maciejowski na synodzie 
faat r. 1601; owszem, zostawszy arcybpem, w ustawy synoda prowin^ 
cjonalnego, r. 1607 pod sw^ prezydencj% odbytego, umieácil te stowa: 
ffSjmod awaža za stosowne, aby bpi swym kosztem utrzymywali przy try- 
bonale obroúców, którzyby dawali rady kaplanem ubožszym i bronili ich 
spraw pko krzywdom, doznawanym od osob swie^kich.** Poniewaž nie 
wszyscy bpi spieszyli síq z ustanowieniem obroňców, których swym kosz- 
tem mieli utrzymywaé, podlug brzmienia statutu Maciejowskiego, przeto 
aicybp £abieňski zalecaj^c, aby každá djecesýa odt%d przy trybunale 
miidaswego patrona, chce równiež, aby nietylko hojnoáci^ bpa, lecz i sklad- 
kami kléru byl wynagrodzony (synod prow. 1648). W myál tej ustawy synod 
wilei r* 1669 objawia ž^danie ustanowienia patronům generálem omnium 
causarum et litium forensium dioecesis nostrae in judiciis tribunaUtiís, asses- 
soríalibTis, relationum S. R. M., comitialibus, commissionum mUitarium, i na- 
znacza mu pensjQ, na któr% sklada síq bp, kapitála i cale duchowieú- 
stwo. Dfecezja chelmska dopiero r. 1694, za bpa Šwi§cickiego, uétano- 
wi/a swego obroňcQ przy trybunale i naznaczyla mu rocznej pensji zip. 
300 (synod t. bpa r. 1694). Poprzednik jego, bp Maciej Lubieňski, 
swemn obroúcy powierzal sprawy ubogich ksi^žy (synod chehns. 1624). — 
VI. Wplyw trybunalu na duchowieást wo. Trybunal byl bez w^t- 
píenia bardzo požyteczn% instytacj^, odpowiedni% arystokratycznemu ustro- 
jowi paústwa. Liczne przepisy, na wielu sejpiach stáno wione, áwiadcz% 
o troskliwoáci, z jak% síq kraj nim zigmowal. Aby okazaó, jakie ten s^d 
oddal uslugi Koáciolowi, trzebaby przejrzeó liczne jego wyroki, w spra- 
wach duch. wydane. 6dy na tych nam zbywa, a nikt dot%d nie zaj^t 
si§ ocenieniem i historj^ trybunalu, musimy poprzestaó na przytoczeniu 
éwiadectwa Ks. Pawlowskiego, który w áwiežo wydaném dziele, p. t. Pre- 
misUa aacra^ p. 318 mówi, iž wiele éwi^tyú, przez heretyków katolikom 
niepraw^ie zabraných, trybunal pokrzywdzonym powrócil. Za króla Wla- 
dystawa IV, przed i po coUoqium toruúskiém, dyssydenci grožao wyst§- 
powali na sejmikach pko trybunalowi, domagaj^c síq uniewažnienia U- 
cznych wyroków, jakie si|d ten wydal pko nim w sprawach o obraz§ re- 
ligji katolickiej (Prawdziwe objaénienie braterskiego upomnienia od Dissi- 
dentea in religione bez m. i r. in-4 s. 5). Niew^tpliwie, wi^cej daleko 
dobrodziejstw religji wyéwiadczonych okáže przyszloáé. — Go do ujemnych 
stroQ tej instytucji, prócz wdzierania síq w granice wladzy duchownej, 
bardzo ona žie oddzialala na duchowieňstwo, bo je poci^gn^la w ogólny 
wir pieniactwa, które musialo przybieraó szerokie rozmiary, gdy bpi uwa-^ 
žali za stosowne powáci^gaó je synodalnemi ustawami. Bp wileú. Abr. Woj- 
na, maj|c na uwadze wykr^ty i przebiegi prawne, któremi ludzie áwieccy 



166 « Deputaci duchowni na Trybunat w Polsce.— Dere$er. 

8zenn^j% pko duchownym^ zakaza) swym ksíQžoin rozpoczyoa6 procestt 
o czynsze, dzitfi§cioy i t. p., bez ozjakania na to pozwolenia wtadzy dje- 
cezjalnej, wyj%wszy nijoczywistszych przypadków shisznoéci (sjnod wi]» 
1638). Podobniež synod žmudzki r. 1686 chce, aby wpierw bp przej- 
rzal dowody, na których proces si§ wspiera, bo cz^sto beneficjaci zaczy* 
náj% spraw§, a koňczyó jej nie mog), przez co naražaj^ koációl na stra* 
ty, a dachowieústwo na nienawiáó. možných. Synod przemyski r. I64i 
pod dowolnemi ' kárami zabrania ksifžom procesowaé si§ ze áwieckimi, 
bez slnsznej i koniecznej potrzeby. Níektórzy dnchowni zanioslszy spra- 
w§ do třybanaln w apellacji, przenosili j^ do s^dn biskapiego, tamaj^c 
tym ^osobem dalszy bíeg sprawiedliwoáci. Inni zloáliwie mieszali síq 
w sprawy cudze, aby jeprzewlec. Za te niegodne podst§py synod krak.T. 
1648 nazuacza kar§ stu grzywien i kl^twQ, oraz zwrot strat, jeáli stali 
sig ich przyczyn^, a synod prowincjonalny, w tymže roku odbyty, skazuje 
ich do wi§zienia per integram semestre, a potem nakazuje z djecezji wy- 
dalió. Niemniej przéciwném karhoáci bylo udawanie síq osob duchownycb 
do trybnníďa, z pomini§ciem wlaáciwej wladzy djeceqalnej, do której nie 
przestafy naležeó sprawy mi§dzy ksi^mi zachodz%ce, jak to wspomnieli- 
ámy wyžej. X. Z, Ch, 

Derbe (Aép^, takže ásXpsia), ma^ miasto Lykaonjí, a stop Anti- 
taam, w pobližu Ikonium i Lystry. Tu przybyl áw. Paweř, w pierwszej 
swej (Dz. Ap. 14, 6. 20) i drugiej (ib. 16, i) podróžy missyjnej, i z po- 
wodzeniem gtosi) Ewangelj§. Póžni^ byla tu stolica biskupia. Daphnas 
biskup z D. byl na pierwszym soborze konstplskim; bp Tomasz byt na 
soborze efezkim. 

Dereser Tadensz Antoni, karmelita, nr. 1757 r. w Fahr, 
we Prankonji, ksztalcil síq w Wftrzbnrgn i Heidelbergu. Wyáwi§cony na 
kaplana vr Moguncji 1780 r., wykladal tamže lat kilka fílozoQQ i teolo- 
gj§, ar. 1788 otrzymal katedry j§zyków wschodnich i hermeneutyki bi- 
bli jn^ w Bonn. Tu, w duchu tak zwanej reformy i oáwiaty, jaki w uni- 
wersytecie tym panowaí, wydal kilka pism drobných podejrzanej prawo- 
wiemoéci, bo przemawiig^ych przeciw Stolicy Apostolskiej, za udzielno- 
íq\% niemieckiego koáciola; jedno ž nich, Cammentatio hiblica in effatum 
Christi: Tu ea Petrua etc., dostalo 8i§ 1790 r. na Index. W Listopadzie 
1791 r. D. zostal profesorem egzegezy biblijnej i j§zykóvr vrschodnich 
w Strasburgu, superiorem seminarjum i kaznodziej^ katedralnym. Wcza- 
sie rewolucji, poniewaž nie chcial wyrzec síq wiary i kaplaástwa, akazany 
zostal r. 1793 na doportacjg, nast§pnie uwi^ziony; od gilotyny wszakie 
uwolnil go úpadek Robespiera. Od r. 1794 uczyl w Heidelbergn. R. 1801 
zapraszano go do Klagenfnrtu, 1803 do Królewca i Giessen, leoz margra- 
bia badeúski podwyžszeniem pensji zatrzymal go w Heidelbergu i mianovral 
roku 1805 badeňskim radc^ duchownym. Kiedy r. 1807 katolicki 
teologiczny fakultet z Heidelberga przeniesiono do Freiburgá, 'prze^ósl síq 
tam na profesora. Od r. isio— I8ii zarz^dzal paraQ% w Karlsrnbe, 
lecz z powodu mowy, jak§ mial na pogrzebie w. ksi^cia badeňskíego 
Karela Fryderyka, zostal zt^ usuni^ty i przeniesiony do Konstaneji, gdzie 
mial uczyč JQzyków starožytnych. Nie przyj^l wszakže tego miejsca, leez 
zostal profesorem teologji i rejensem seminaijum w Lucernie. Tu urz^ 
dowal až do Marca 1814 r., w któryra go wladza kantona nwolnila, 
z powodu, iž tak szwajcarskie duchowieústwo, jak i nuncjatura papiezka 



Pefser, Ptr wisz. 187 

go v pod^ímBia eo do etpŘabá wiaiy. S. isi5 powolrio go 
pmkie fldiiisterísiii do uoimetssitíbOL wrodawskíego, gdsie um. r. 1827, 
jiko prafeaor i kanomk, portiniwBxy »§ i ta z wlids% daehowii^ i áwie- 
ck%. Jego thuBscttnie Bib$ s teksta hebr.; niemieeki Brenjan dla \sMr 
BoaiexdEy akoimk i kaidego dobrego chrzeácjaiiiiia {DeuUekeš Brtmer 
elc 4t.Aiigab. 17»S, wyd. 8-ine 1820>, iksi^ka do naboieártwa (£at&. 
GtUOuek^ Bmib. r. 1808, wyd. 7-me 1843) wielu doczekaly n§ wydaá. 
Ftldir w sirým Odduten-ond SciiriftsteUerlexicoii der teatsehen kalh. 
Gwtlkfckeit, Qfir^cz inadomoád bjognficzoych o Dereserae, djýe katakig 
Kpo pímL OSchródlj. X JT. FT. 

Dertgacja nasywa si^ ca^ádowe ndiyieide prawa, które nast^pige 
libo pnei pnwo pisane, albo pneš swyczig. Ježeli prawodawca dice, 
aby jakíB pnnro dotfd istni^fce posostalo oiém oad^ ale nie road^ato 
áf óo pewnyeh pixypadków, wtedy nowém prawem czyni co do tydí wy* 
padków wyíftek, i. j. deroguje prawn dawnema. Derogaqa równie do- 
bne jest dokonaný prawem omyálme w tym cela wydaném, jak i prawem 
dotyciteém innego pmdmioto, ale tak okrefloném, že deroguje inuemo 
prawo, jot istniej^e^maf czyli sinaný w niém pod pewoym wz|^^em zapro- 
wadxa. Zwycaj dhigoletoi i waranki prawem wymagane p06iadý%cy, 
oBote takie derogac}^ w prawo wprowadzič, chodaiby przyczyiia, dla któ- 
réj pnwo postaoowiooo, jeszBze útniala, a témbardzi^, jezdi pnyezyjia 
ta jot apadla. W ka^ym razie derogacja wymaga wladzy kompetentní 
i ne moie jej nczynié nižszy, w prawie przez wyžszego postanowion^. 
Ztfd synod prowincjonalny, djeoegalny 1 biskup prawami swemi nie mog^ 
derogowaé prawom powssechnym Kpscida, przez Papiefty i soboiy ekume- 
niczne postanowionym. Zwyczaý, aby derogowat prawu powszedinemn, lub 
djeeeiýdnemn, powinien miéč za aob^ przyn^mniej miicsfce i»domyálne 
zezvdenio Papiete Inb biskupa. Oprócz praw deroga^nych, 8% jeszcaa 
klaiMle derogacyjne, dautidae derogaUmae. Užywaji| ich Papieže cs§sto 
w reskrypladi, wydawanych do pojedyňczych osob, a tak si^ zwyezajnemi 
sudy, že oposzcaenie ich stanowitoby brak formy w reskrypde u^rwancj 
i mogloby samcgo reskrypta wažnoác w w^tpiiwoáé podaó. 2iastržeienia 
tdde, czjii klauzule, nie zwifkszió) lado, jak^ Papie2 reskryptem swym 
wáňtía^ de tylko zamiar Papieta oznaczaj%. Maj% one bowiem na eefai 
wjkazaíč, ie Papiei chce, aby przepisy i rozporz%dzenia, przez niego lub 
kofo innego wydane, nie sta^ na przeszkodzie wykonaniu reskryptu, teby 
zttón Iaaka,jak4 udzíela, rzeczywiéde otrzyman^ byla, pominio(n<m'o&ifaii» 
tUmš) innych jakichbyi^ przepísów i rozporz^dzeá, którym pnsez to samo 
aa tea raz derogiqe. Klauzule takie s^ wi§cej lub mniej obszeme, stoso- 
wnie do tego, jak wi^ccá lub mniej sprzedwi:ý%(7di a§ otrzymania laaki 
puqwaów cbce Papiež na ten raz ubezwladnió. X. & 

PtntWH z Bariqfnunoa^ z domu Zborowskích, ddítor prawa, magí«- 
sierteoL, archidjakim kiakowski, posd na sobor bazylejsld od Zlngoiewa* 
Oiesmektego, bidnipa, i kapii, krakowddej. Zaloski, bp kijowski, w bl- 
Míoteee kapiL krak. widzid r§kopism jego listów, do Zbign. Oleéniekiego 
z ^yaodn psaných (zczaso od 14S6 do 14S9). Zostawil takie wmanoakr. 
(ffia^gtiomm pk3o$opkiea€ mů octo Uhri phymcomm. 

DenritZ (z persld^o, wyraz ten znaczy ubogij^ nazwa ascetów mako- 
mrtiártíťb Korán nie zaleea žycia klasztomego, lecz poszanowanie* ja* 
kíém chrseáigattie otaczali swoich zakooników, nie uazlo oka mahometaa. 



168 OtrwUz. 

B npoddlMuiie ich w Badzwyeajnoéciaoh dato pocx^tric malwiiietaískianin 
mnichostwiL Jednakže mnichostwo to £iQ>etiiie si^ róini od eiineáqaá- 
skieh Kakonów. JkrmtiBe nie csyni^ áhibów, a wiela z nich jest žona- 
tfetí. Pomi^dagr mieszkaúeami líekki i líedyny JQi a czasów Mahometo 
zawi%zal7 8i§ stowarzyuenia m^zkie, których adonkowie W3rr6žnial] m§od 
innych wjrznawców proroka ftycieoii odosobnioném, ci4gt% modliw%, auro- 
woáei^ obyczajów i wspólooáci^ mienia. Nazwali si^ «ti^ albo sofi^ od sw^ 
grabej odziežy «t/, lab, jak chc^ i inni, od wyraza grecki^^ oo^, mqdry. 
Abu Beker i Ali pod okiem samego Mahometa zídoiyli dwa tego ro- 
dziýa stowarzyszenia i sami 8tao§li na ich csele. Przeřoženi, jacy po 
nich nastQpowali, nazywali 8i§ isaH/ami (t. j. nast^pcami). Niqstarsi i naj< 
niQdrsi cz!onkowie stowarzyszenia byli tam naoczycidanii. Te dwastowa- 
nsysEonia, które sldadaly gi^ z pewnegb rodzajn niistyków, daly poci%- 
tek rosmaitym póžmejszym stowarzyszeniom derwi&zów. R. 667 po nar. 
J. Ghr. (87 ery maehom.) Owais a Kam w ziemi Temen latožyl p)e^ 
W8zy taki zakoo. Owais ntr^ymywal, že we ánie nkazat ma síq aoiol 
Gabijei i zach^dl go do prowadzenia snrowego žycia, któře zasadzaé síf 
miato na dlngich dniem i noc^ modlitwach. Fanatyzm swój posuny on 
až do wybida sobie z§bów, do czego zach^cal i swoicb uczniów, na pa- 
mi^tk^ . z^ba, który Mahomet ntrad^ w jedncg bitwie. Ta pfzesadzoqn 
snrowoié Owaisa zmniejszyla liczb^ jego uczniów. Póžniej natworzyto si^ 
wiele innych zgromadzeň pobožných* 2MožycieIe ich naswali síq prr 
(przewodnicy) i szeik (starszymi), a nczniowie ich derwiszami. Muradia 
Ohson w swoim opisie cesarstwa ottomaúskiego wylicza w samej Turcji 
82 zgromadzenia derwiszowskie; inni atrzymiý%, že liczba takieh zgromadzeň 
doctiodzi do 70 (Gf. /. Hammer^ Gesch. des osmanischen ReícheB). Ka- 
ždé zgromadzenie nazywa síq od imienia swego zídožyciela: zazwycng 
ehwal^ 8ÍQ one, že poďiodz% od stowarzyszenia Alego, a BxéUcome viato^ 
dowieéč, že wszyscy založyciele pochodz^ od Mahometa; w tyra cela po- 
spisywaii tablice rodowodowe, si§gaj%ce až do proroka, które nazwali ^ti^ 
' euehami šwi^yoh,. Regály mig) derwisze jedné, wspólne dla wszystkich 
agromadzeúy inne znown obowi^ziq^ce tylko to Inb owo pojedyúcze zgro- 
madzenie. Do regál, wszystkie z^omadzenia obowi§znji|cych, naležy co- 
dzienne odmawianie modlitw; každý derwisz wielolarotnie w ci%ga dnia 
powinien wyliczyó 7 pierwszych przymiotów Boga, a miaaowicie: „Nie 
masz Boga próc^ prawdziwego Boga! o Bože! o On! o Sprawiedliwoádl 
o Žyj^yt o Ty który jesteál o Mácícielul" Niektóre zgromadzenia maj4 
przepisy, dotyczi|ce áwigtych taňoów. Tance te rozpoczj^naj^ síq zwykle 
odmówieniem 7 przytoczonych wyžej wezwaú, które wylicza przeložony; 
potem ápiewa rozmaite wyj^tki z Korann i przy každým przestanku der- 
wisze, nstawieai w kolo, odpowiadaj^: Alláh (Bóg), lab Hu (On). W nie* 
których zgromadzeniach derwisze siadig^ na pi§tach, dotyki^^c si^ áciále 
lokciaipi i, podl^ng rytmu, robi% lekkie poruszenia glow) i calém cialem. 
Niekiedy robii) oni obrot z prawej kn lewej stronie, Inb naodwrét, lab 
po8awiij% %\% ca}% osob% naprzód i w tyl. Niekiedy z pocz%tka síedzf , 
póžniéj powstfi^%. Wszystko zaá odbywa 8i§ w takt, z poniir% postaw%, 
z oczami wlepionemi w ziemi§. Te ówiczenia nazywig^ ai^ mokoMa (ru- 
chy Icu Boga), albo tauohid (wyznawanie jednoáci Boga). Niektóre zgro- 
madzenia taúcz% w kolo, co síq nazywa daur^ lab dewr (rachy kolowe), 
chc^ przez to usymbolizowaó taniec sfér stworzonych. Každému derwi- 



Derwitz. 169 

vowi taúoúj^otmm wétno zostamé w kofe do|i6k^ mi iíq podoba. Ni^r 
iifadcísi zosUj% w niém luúdlotcg, « wytnraloá6 ta nwataw^ jest za imik% 
laitqg^. Imn znowa twon^ dngie k^, we«Q%tn pierwsiego, opien^ 
nre rgee na numonadi taáes%ef di w pierwsiéiii kole, i w(^j% ci%fl^: 
o BoCe! o On! Zgromadzenie rifn^áw róžni 8ͧ od tsBych tém, ie ma 
|ri^ maaX^nJm/EjA po sobie taáeów, inr^jf^reh okolo tnech godan. 
Piervsia cž^éé aozjna m§ od oddawama poklona aMíkon, którzy stojf 
w maiacfa aali. Gzteťech nijstan^ck derwissów wyniwa si^ napnód pá- 
ráni i sti4% jedni po prawej, drndsy po lewcjj stnmie praeloionego. loni 
pR)rsta>iii4 proceqonalnie, noc^ á^ na kolana, c^i^ r^ee pneloio- 
n^o, vUnraj^ w pólkole i odmawiig^ niéktóre modlitwj. Pneloionj in- 
tonoje wienz: Nie nasz Boga pióes Boga prawdáwegol denrisie odi^o> 
«^í%: Alláh (prawdziwy Bóg)! 8taj% w k<^, wznoaz% r^ee w g6r^ Inb 
fftiadiý% je na pieniacb. Draga cs^ zaeqrna n^ od podnral Maho- 
■gta. Jeden z derwiBÓw, stojf^ch po piawcg ztronie pneloionego, into- 
naje ápiew; derwiaze podají zobie r^oe i dr^c% to na prawo, to na lewo. 
Wáród krzykóir o Altah! o On! slyehaó westehnienia i ttania. Drogí 
dmríaSy b^d^qr po praw^ ztronie, zaesjm* tneci% cz^áá, iatoniq%c hymn 
na cneéé Boga. Poezftek taáca podobny jest do poprsednich, z t% r^ni- 
e^ le jest iwawsiy. W czwartej ca^ derwisae zdejnig^ nakrjcia z glo- 
vj, stiM ^ 1^<>« klad^ i^ce jeden drngíema na ramionach i w tej po- 
stavie auaronym krokiem obraciú% ^ ná okolo sáli. W czazie tego 
dwij denríaze, po lewej strome i«xeloton^go stoj%c7, épIewiM 
pobotoe. Wáród tego ápíewn, slychaó cz^rto wykizjk: o AUak! 
o (M i j§cz%qr ryk danráEÓw. Przaloiony zagrzewa zzioezonycfa derwi- 
wv, st^fc áród nich, i meh rozpoczyna zi^ na nowo. Gi, eo ztoj% ptzy 
boku przeloion^o, pobndzig% tancerzy do ivytrwania až do wycaerpania 
zO. W pi^tej cz^áci dennsze, rozgrzawszy sig do szahi, poddají si^ pr^ 
faie. ognia. Nože i inne narzQdzia ostro wisz^ w jednej z nisz aalL Dwiy 
derwMse zdejnuú^ oám lob dziewioó sztnk narz^dzi, roqial^'% je ai do 
biyoáei i podlým przeložonemo. Ten modli zi^ wzywa Aehmeda BoCii, 
aložycíeia zgromadzenia, dmoeha na rozpálené notě, przybliža z Idkka 
do zweg twarzy i rozdaje je derwiszom, uytariiwí^ o t^ laskg doprasza- 
jl^yn ai^. Derwízze, któr^ mieli szcz^šcie otrzymač nože, liž^ je, gryz%, 
^^9d% w g^, nacinaj) memi glow§, r^oe i nogL Do t^go rodzajn ka- 
leezeua zí^ przywi^ziw wielk% zaahigQ. i 8%dz^ že t^m qKMobem laskawe 
oko Boga na aíebie zwraciý^, dla t^go tež znosz^ te m^czamie z nadzwy- 
ci^ítt% oboggtnoádf, nie žal§ si^ na derpienia, nawet niekiedy konaje 
w boteédach. Po odbycin nalvožeňstirá, przeloiony obchodzi sal^, ogI%- 
da ranných, dotyka ran poálinionym palcem, odmawia modlitwy i obieciQe 
rychle wyzdrowi^nie. Pooiewaž wyzdrowienie nast^pige zwykle w 24 gx>- 
dan, derwisze nwa^j% je ^ cnd, i zt%d prakt^ te w widkióm z§ a nkh 
potanowanio. Čwiczenia te odbywi^ ^^ ^^ dw* "^ ^^ tydzieú 
i w dniadb .rozmai^ch, stosownie do przepisów zgromadzenía; prawie wszy- 
s^ derwisze zbier^í^ 8i§ zazwycziú PO dmfki fMdliHm dnia, t. j. w po- 
lodnie, chod inni zgromadziÓ^ síq ^ wieczór, po pj(f^ modtíUoie^ a inni 
odprairáň zwoje nabožeástwo w nocy. Derwisze " przy taácach i éjňe- 
wacfa Bžywjw nan^dzi mozycznych, a szczególnicd b^benków o jedném 
dme, z dzwonkaaá do kola i fletów. Jakkolwiek taáce, polfczone z mu- 
zykf. przeciwne s% dochowi mahometanizma, jednakže z czasem zyskaty 



170 B • r Ur i $ Z. 

sobie a jego wysnawców iijellde npodofaftue. Oprócz mpilnjch pnktyk 
religijnych, ni^tórzy derwisze inaj% oddxíelne swoje pnktjld. Derwisze 
wyžszej pobožnoáci zamykiu% síq w swycfa celkách i tam oddaj% si^ wy- 
l%cznie modlitwie i kontemplacji. Siedm nocy, które mahometanie nwa- 
žig% za áwi§te, pTzep§dzaj% w bezsennoáci, odp^dzig^ sen mgrozmaitsze* 
mi érodkami, Jak np. pnywi4zuj%c wlosy do sznura pnymocowaiiego do 
sufitu, to znowu przy wi4zi^%c sobie nogi mocným rzemienieniem do st<ďka, 
na którym siedz^i Niektórzy poszcz) o cblebie i wodzie przez 12 dni, 
na ezeáó 12 imanów sannitów. Inni pozo8t^% w samotnoáci praez 40 dni, 
naáladuj^G wielki post chrzeácjaňski, zt%d nazywig§ ich arbain^ t j. czter- 
dziestkami. Derwisze dziel% síq na zgromadzenia pierwszo- i dragorz§dne, 
stosownie do daty swego založenia: jedné nazywig% síq áwieckie, dmgie — 
dachowne. W každým domu derwiszowskim, które po persku nazyw^i^ 
síq tekiah^ szangah^ Inb Muria^ zn^jduje si§ szeik, pod którego w)adz% 
zostaje 20, so, lub 40 derwiszów. Potywienie ich jest bardzo skromné. 
Každý mieszka w osobnej celi i zwykle oddzielnie jada, lecz wolno im 
si^ schodzič we trzech lub czterech. Derwisze žonaci mog^ mie6 oddziel* 
ne mieszkanie, jednakže obowi%zani przychodzió do klasztoru raz Inb dwa 
rázy na tydzieň, i noc, poprzedzaj^c^ taúce i ówiczenia relig^ne. przep^diáó 
w klasztorze. Dom derwiszowski diýe derwiszom tylko jedzenie i mieaz- 
kanie, inne potrzeby sami wlasnym przemyslem powinni zaspakigač. 
Wi^ksza czQŠé zgromadzeÁ nle ma funduszów stalých i žyje z dobroczyn* 
^oéci publicznej; derwiszom wszakže^ choč žyj% z jalmnžny, nie wolno že- 
brad: tylko bdctaszyci cbodz§ po proábie. Domy zamožniejsze wspien^^ 
ubožsze. Gzas próby przed przyj§ciem na derwisza, stosownie do przepi* 
sów rozmaitych zgromadzeii, bywa krótszy lub dlužssy. Najdhižszy inaj- 
ostrzejszy nowicjat jest u derwiszów manlawi. Npwicjusz ich mn^ spelniaó 
ni^grubsze poslugi w kuchni przez 1001 dni i dla tego nazywa si§ kára 
hďtokcza (czarny shiga). Próby nie možná przerywač: najmniejsza pr«er- 
wa zmusza do rozpoczynania jej na nowo. PrzyJQcie do nowicjatu odby- 
wa si§ z pewnemi ceremonjami: przeložony dotyka uszu kandydata, ktí^ty 
catuje jego rQce, inni derwisze áciskaj% nowego wspóibrata, na znak je* 
dnosci. Ni^starszy przetožony zgromadzenia naznacza przetožonych, czyli 
szeików domów, zt^d nazywaj^ go rais^-maizejech (gtowa starszycb). 
Nigatarsi przeloženi zgromadzenia mieszkaj^ tam, gdzie przebywa) založy- 
del zgromadzenia, wszyscy zaá oni podlegig^ nieograniczonej wUdzy ma* 
ftego stolicy. Godnoáč przeložonego w kilku zgromadzeniach jest dzie- 
dziczn^: mufti zatwierdza, lecz nie mianijge takich prz^ožonych dziedzi- 
cznych. Derwisze nosz% ubiór z grubej tkaniny pilániowej, biaktj lub csar- 
nej. Ubior ten nazywa si§ aba. Szeikowie nosz% nbranie z zielonego 
lub bia]:ego sukna, zimow^ por^ podšzyte futrem. Czapki nosz% wysokie, 
zwane kulaky albotež bii^e, nizkie, ze zgrzebnegopfótna, zwane takija^ najc£§- 
áciej zaá rodzaj zawoju, tasz (korona). Turban opasige czapkQ, a Ikzba za- 
wojów oznacza zákon, do jakiego derwisz naležy. Brody nie gol%, niektóny nie 
gol) wlosów i ci nazyw«Ú4 bíq saezlu (wlosaci). W r§ku lub przy pasie no6s% 
sznurek, z nawleczonemi naň kuleczkami w rozmaitej liczbie, stosownie 
do liczby imion Boga; niektórzy nosz% w r^ku miseeskQ i zbienú% w m% 
ja}mužn§. Oprócz tego s) jeszcze wgdrowni derwisze. Jedni podr6ži\j% 
w imieniu swych prz<4ožonych i polecaj% szozodrobliwoád wiemych swoje 
domy; innych znowu wyprawiaj^ przeloženi, lecz ci chodz^ w zakoaoym 



Der wí8z.-«-lte8servants. 171 

nbiorze, cHa znatezieaia sobie sposoba do žycía. Berwisze nie zobowi%* 
zaj% síq žadnemi álabami do pozostawania w zgromad^emn, jednakže rzad- 
ko si§ zdarza, ažeby który opuáci) zgromadzenie; wstrzjmty^ ich do wy- 
st^piema zaslagi, jakie, podiug ich mniemania, ten rodzaj žycia jedna im 
o Alláha. Až do úpadku janczarów, szeik zgromadzenia bektaszów byl 
jednoczeánie dowódc^ jednej cz§áci wojska. W czasie wojny derwisze 
wszystkich zgromadzeú towarzyszyli zazwyczaj žolnierzom, aby ich do 
m§ztwa zach^caé. Z tego wi^c wszystkiego pokazuje si§ jat^no, jak plyt- 
kie i poWierzchowne jest porównywanie derwiszów z zakonami chrze* 
ácjaóskiemi. Róžnica pomi^dzy niemi ogromna. Derwi^ze nie sk!adaj% 
élubu oeystoáci, nie poéwi^caj^ swego žycia dla dobra ludzi, uprawiig^c 
ziemi§, ksztatc^c i wychowuj%c mtodziež, nauczajq^ religji, nawracajq^c po- 
gan, przykladsg^c si§ do rozwoju nauk i sztuk, jak to czyni% chrzeácjaň- 
skie zákony. Derwisze znów mistycy do naszych zakonów kontemplaeyj- 
nych 8% tak podobni, jak podobny jest fanatyzm ht^án do szczytnego en- 
tuzjazmu prawdy. (Kaerle). 

Desservants nazywaj% si§ we Francji wszyscy proboszczowie w roia- 
stach i wsiach, nominonrani przez biskupa bez udziahi palistwa. Inaczej 
jeszcze nazywaj^ si§ oni sukhursaUatami, Pocz^tek ich datuje 8i§ od konkor- 
datu, zayrartego I801 r. pomi^dzy Stolic^ Apost. a pierwszym konsulem» 
Konkordat ów wszakže byi tylko okazj% do ustanowienia desiervantów^ 
poDiewaž w 17 jego artykutach nie ma o nich wzmianki. Art. 14 mówi 
tylko, že ^rz^d zapewni odpoMfiednie utrzymanie biskupom i ' kaplanem 
djecezjalnym i parafjalnym nowego rozgrani^zenia.*' Ale pierwszy konsul 
jednoczeánie z konkordatem, a bez wiedzy Stolicy Apost., wyda) tak zwa- 
ne artyhuly organiczne, w których art. 81 po raz pierwszy wyst§puje 
z nazw^ deaserwantúw; ich dziatalnoáó parafjalua, podobnie jak i wikarju- 
szóv, poddan% tu jest nadzorowi proboszczów. yf každým kantonie je- 
den tylko byl ustaňowiony proboszcz (cure, nazywany jeszcze curé cantonal)\ 
inne paraQe (lO do 20) w kantonie oddané byly desserwanfdm. Žale- 
žnoác ta desaerwantóuf od proboszcza kantonalnego przeciwna tradycjom 
koácielnym, ganion% byla žywo przez StolicQ Aposfcolsl^^. Minister se- 
kretarz stanu papiezki, kardynal Gonsalvi, w imieniu Papieža Piusa YII 
protestowal przeciwko tej nowoáci (22 Mája I8O2 r.). Negocjacje, pro- 
wadzone po powrocie Burbonów, nie zmienily w tym wzgl§dzie rzeczy 
stanowczo, , wszakže stanowisko desserwantów podnioslo si§ o tyle, že 
otrzymiij% oni jůryzdykcj^ tak^, jak% maj% wlaéciwi miejsca proboszczo- 
wie, lecz nie s^ nieodwolalni. Po rewolucji lipcowej (1880), która za- 
powiedziala zupeln^ 8wobod§ wyznaú religijnych, gloéniej podnosié síq 
pocz§ly narzekania na chwiejne položenie desserwantów. R. 1885 Bal- 
land zložyl w parlamencie o przywrócenie praw proboszczowskich petycj§, 
która przeslan^ zostala do ministerstwa wyznaň. R. 1839 bracia O. i A. 
Allignoi (sukkursaliáci z djecezji Yivicrs) wyst^pili z* pismem: De Véttxt 
actuel du clergé en France et en partkulier des curés ruraur appellés des- 
servants^ Paris.' Zamierzyli tam. oni przedstawió, jak n§dznei niepewne 
jest položenie nižszego kléru, i jak niezgodne z dawniejszém prawem ka- 
noniczném. Rzecz swoj% tak dalece przesadzali, že religijny i moralny 
úpadek spoleczeústwa uwažali ^a rezultat niepewnego položenia ksigžy 
paraíjalnych, zaležnych zupelnie a nutu episeopí, Poruszona w ten spo- 
sób kwestja žywe wywarla wraženie: obydwi^ bracia autorowie zostaii 



172 Detservanlt. 

prasez biskupa swego zasaspendowaoi. W wida ^i^ceagach bislrapi lištami 
psatorskíemi i r(uqKm%dzeniaini swemi pnestrzegali kaplanów, aby dsie- 
2a ksíQžy AUignol Bieczytali i nie brali uďziala w agitacji. W samej dje« 
ceqi Frejos przeszlo 40 ksi^žy stracilo miejsce, z powoda przyj^t^o 
przez nich adzii^u w sporze o nieodwolalnoáé. Prassa radykalna ochoczo 
nczepila síq do tego sporu. R. 1840 mlodszy AUignol, proboszez z Le 
Teil, za pozwoleniem swego biskupa udal síq do Rzymn, aby tam rzecz 
8W0j% przedstawič. Po powrocie oglosili obadwaj brada w ÁnU de la 
SeUgion (21 Marca 1841) deklaracJQ, gdzie niektóre punkty odwolywali 
i zupelnie poddawali síq wyrokowi Koádola. Pko dziehi ksi^žy AUignol 
pisal nigprzód ks. Bichardeau, dyrektor seminarjum vr Blois: De dancim- 
ne et de la nouvelU disciplíně de VĚgUee en France ou Pon repond aux 
aeeertíone du livre de MM. AUignol^ Avignon 1842, 2 wyd. 1845. &i* 
diardeau dowodzi, že odwolalnoáó sukkursatistów zmienia tylko dyscypli- 
BQ, nie zaá konstytucj§ Koádola. Boyer, wnj arcbpa paryzkiego Affre'a, 
w swojej w tym przedmiode pracy (^cup ďoeil tur le livre de MM. 
AUignol^ Paris I84i) dowodzi, že nieodwolalnoáé zczasem može byč do- 
bri|, dziá zaá bylaby szkodliw^, bo odejmowalaby biskupowi wiele sily, 
w trudným zarz^dzie djecezj^. PotQžnego i zr^cznego obroúcQ znaležli 
desserwand w ks. DieuUn, b. odcjale ^jocezji Nancy, który napisal: De 
rinamovibiUti des Curie eelon le verítable eeprit de VEgliee par un aneien 
Vieaire Oénerale^ Paris 1841. Spor przyj^ bardzo dražHwy, polityczny 
charakter.* Desserwand sprawy swej pocz§U bronié w dziennikach: založyli 
nawet w tym celu oddzielne qzasopismo, p. t. RecueU de piecee et de do- 
cumenU sur VinamovibiUté des desaervante etc., par une eociéU eeclenastíque et 
des jurieconsuUee (Remiramont (Dubois) 1842 do 1844, 8 t. po 24 ar- 
knszy. Póžniejsze czQád nosz) tytul Livre du Clerge). Gzasopismo to 
bylo bardzo monotónně i nudné, i glównie skierowane pko dziennikowi 
Ámi de la ReUgion^ organowi Súlpiftjanów, i pko innym biskupim orga- 
nom. Ks. Chivel de Saint Geniez, kanonik honorowy w Sens, poezii od 
6 St. 1844 r. wydawač dziennik p. t. Le Bien Sociály gdzie miala byó 
traktowana kwes^a odwolalnoáci desserwantów, a zárazem bibljograQa 
i inne przedmioty. Styl tego czasopisma byl nad§ty, deklamaeyjny, a cz§- 
sto nieprzyzwoity. Arcbp Affre w liécie pasterskim 1845 r. potopil 21 
zdaň tego czasopisma. Pomi^dzy těmi zdaniami znigdigemy takie: „Pu- 
bliczne dobro ma na' swojej chor^wi wypisane dwie wspaniale dewizy: 
szcz^cie ludu przez organizacJQ pracy i emancypacjQ* nižszego klern." 
Gzasopismo zostalo zakázané. Jak brada AUignol tak i ks. Chivel odwo- 
}al swoje zdania i poddal síq wyrokowi wladzy koádelnej. Gdy w Bel- 
gji niektórzy desserwand, z tytulu dowoloego ich tranzlokowania, pod- 
nieáU opozycJQ przedwko biskupem, bp z Liége zapytal w Bzymie, czy 
ksiQža obowi%zani s% w tym-punkcie do posluszeústwa. Prefekt kongre- 
gacji soboru tryd.,- kardynal Polidori, odpowiedzial i Mája 1845, že ,wza- 
iz^dzie košciolów sukkursalnych nie naležy zaprowadzaó zmian žadnycb, 
dopóki Stolica Apost. zdania swego ni^ wyrzeoze {B. Oams^ Cresch. der 
Kirche Christi im neunzehnten Jahrh. t. s p. 88). W sporze tym catym 
jedni twierdzili, že nieograniczona wladza biskupia wzgi^dem desserwan* 
t6W| stanowi^cych ogromn^ wi^kszoáó duchowieňstwa, jest niebezpieczn% 
dla Koácioia, že jest przeciwn% kanonom i že biewlaádw^ jest rzecz%, 
aby biskupi t$ swoj% wladz§ nieograniczon% czerpali z Artglailów orgamee^ 



DasMinurit. 173 

ayeft, pko ktárym Stolica J^Kist rniue proteitowali, i l» koniecsoém 
jest wUooirieiiie afin dndiownego, ktáijby ijomI % wladsj bUdmpiq w uk 
oén iiie*niri6eqrt, poniewai Irjbiiiii^ 6w bjtbj sUnowioojr, snieiiiaay 
i w potneUe miesiony pnm bíakoiML Zanoty te odpienli inni ninig%, 
ie obeeny sUn jest odpowíedniesissy do dóbrego aEan%dn djeettalaego, le 
pneš to wiQks^ bísknp w r^ka aia 8ii§ i skatecxniej moie dxialaó pko 
ka i ^glom idrožiijni. — Pensja desserwantów. Dekretem z Si Mi^ 
1804 r. pienmy konsul ivyznao^t desserwantom po 500 franków peoiji. 
Wjstawienie i rqmnusja plebanji nalézala do panOaiu Ježeli D. zanf> 
áMíl dnig§ paiaQ§, otrsymjrwal jesicze 200 fr. Rosponfdxeaie kr6le- 
wskie z 9 Kw. 1817 podniosto peoq$ z 600 do 700 fr. Nadto« probo- 
SDOOUJe wiejs^, majfcj 70 lat, dostawali loo fr. dodatku. Rosporzfdze- 
oie króL z 20 Mája 1818 podniosto penq^ o 50 fr. Niemog%ej jnt 
spetma<6 poshigi panQalnej, jetelí doszli do 60 lat, otnytaaj^ pemj^ 800 
fr., jeieli niiú4 70 lat, dostig^ 400 fr., a jeMi doszli do 80 r., 500 fr. 
Cýrknlan ministeijalny z 18 Lnt. 1828 desserwantom, nie maj^^rm 70 
ht, pizyznjge 750 fr. pea^i, starcem zaá 70-letoim 900 fr. R. lesa^ci 
ostatni otrzymali pen^ i,000 fr., a so-letni 800 fr. B. 1847 desjer- 
vaatom 50 lat liczf^m wyznacaono 900 fr., so-letnim i,ooo fr., a 70- 
letmm 1,100 fr. Podniesienie to nast^ilo nietylko z nesoeia qiraine* 
Ahroéd, ale i wstydíi, poniewaž w katoUcldm knia rabíni i pastorowie 
prolsitaiiecy nieróiraio lepsae pobíéhdi pen^, niž k^rtani katoBcey. 
Woiiio tet gndnom wotowač dodatek do pen^i proboszcza, dodatek ten 
povinen l^é wniesíoay do bndtetn gminy i zatwierdzony pmz prefekta 
depaitanentQ, ale w wi^kszej ezfiéd departamentów o dodatkách tjth nie 
pomyflano wcale. Nigwyžasy trybonat francozld kílkakrotnie zde^dowat, 
te, poflúmo plaoon^ desserwantom penaji, nie naležy ieh awataó za nraf* 
dflíkéw paAstwa. — Prawa desserwantów. D. jest ezlonkiem dosoni 
koécieinfgo swcjcj paraQi, a^miýe w ním dmgie nmijsce, po presesie, i mo- 
le byé sam wybrany presesem. Nie moie byó wszakie kaijerera tcj ra- 
dy. Gnwa nad porzfdlDem w koédde. Wybiera i miaB^ie lodzi, do 
alažby koáeielncj nalet^eyeh: szwiýcara, dzwonnika, zakrysijana, bedab^ 
^iapeém ^árowydí, ale nie miaaiue grabarzy. Ústanawia cea^ kraesd 
i sam on tylko ma Uncz od koicMa. Wladza koáeielna poswaia wszak- 
ie jeazeze mie6 khwz od dzwonniqr i merewi, aby ten mAf^ kazaó dzwo- 
Bič w razie alannn, požam. D. ma prawo nadaom nad szkotami swoj^ 
páraly Jest z prawa edonkiem k<miiteta sskAt w gminie. Mole sam za- 
Uadaé sikolf wolnf i kierowa6 ni%, jeteli ma patent odpowiedniego wy* 
kstalcema. Zawsze zaš ma prawo negre n sieUe dwóch lob trsech ehlop- 
e6w i pn^gotowywaé nadto do seminaijimi 2 Inb 8 mlodzieáoów. Mole 
leezyé swoieh paraiQan, bez pod^gaaia za to do s^n, liyleby leesyt ieh 
břiphlný Nie mole byč merem ani adyanktem gminy, ale jest wybMt% 
muB^ypalaym, i mole byé ezlonkiem rady mnaieypalnej, byléby nie w t^ 
paniC^ gdzie jest prdboezcaem. Mole byé takte wybrany depntowaaym 
do dala prawodawczego. Za kore^ioiideniý^ sw^ z bislropem nie oplá- 
cá vocMĚf. Plad podatdc, ale woioy jest od obowi|sk6w s%dn pnjrsí^ 
flydí i opieki.— W ogéle nilsze dnchowienstwo francmdde odznacsa sí^ 
foriiwoáci%' SW0J4 ^ poéwi^ceniem. Poíolenie jego wprawdzie, po ziesMka 
Uorfc, bardzo zazwycsaj bywa Uopotiiwe i pelne niedogodnoéd, wszakie, 
úí% olywaj%G^o jo docha apostolskiego d<Aony wa ono dziel sdomiew^jf- 



174 Desservanli.— Demdedit. 

eycb. Nie ziýmige ono stanowiska aprzjwilejowaoego w paňstwie, ale 
toi zwolnione jest od jego opieki, która, w razie przemagaj^cych w nim 
zásad antyobrzeécjaúskich,- dalaby 8i§ bardzo we znaki Koádolowi* Wi^« 
ksza cz^ desserwantów, éwi^tobliwoéci^ žjrcia swojego, urzeezjwistnia 
wysokie poj§cie kaplana katolickiego. N. 

Des Vignoles Alfons, urodzony w r. 1649 ze starožytncg i za- 
moinej rodziny protestanckiej w Langwedocji, w skutek odwolania edykta 
nantejskiego musiat ncfaodzié z Francji. Za granic% poznigomit si^ 
z Leibnizem i za jego protékej^ zostat mianowany (i70i r.) czlonkiem 
berliňskiej Akademji nauk, aw r. 172 7 presidentem tejže akademji. f 
w fierlinie 1744 r. Z prac jego zaslugoje na uwagQ dziclo o cbronologji 
(Chronologie de rhistoire acúnte et des Mstoire etrangeres qtd la concement^ 
depuis la aortie ď Egypte, jusqWá la captivité de Babylone, Berlin I7d8, 
2 vol. 4*0 str. 7 90 i 885), które, chociaž od bl^dów nie jest wolne, je- 
dnak odznacza bí§ sknipulatném zebraniem wszystkiego, co o cbronologji 
bibl^nej z lat ok. 1700 — 580 przed Chr. powiedzieó bylo možná* Gf. Mi- 
chauďa Biograpkie imiverselle. X. W. K. 

Deurhoff Wilhelm, nn w Amsterdamie r. 1650, koszykarz, czto- 
wiek úmyslu fílozoficznego. Bez naležytego przygotowania wzi§l si§ do 
czytania filozoficznych i teologicznycb dziel, a szczególDiej rozczytywal síq 
w Dekarcie i Spinozie, i utworzyl swój wlasny systém metafízyczny i teo- 
logiczny. Nie porzucil wszakže swego rzemiosla. Po ukoáczenin swej dzien- 
nej pracy, wykladal filozofjQ i teologj§; na lekcje jego wielu zbieralo si§ 
slncbaczów. Jednoczeánie oglosil druldem owoce swoicb badaú i rozmy- 
élaň, ar. 1716 wydal calkowity ich zbiór. Zdania jego o nauce kal- 
wiúskiej wywolaly wiele krjrtyk. Pomimo tego že mial wstr^t do syste* 
matu Spiuozy, oskaržano go o wyznawanie zásad tego filozofa, poniewaž 
utrzymywal, že we wszystkicb ladziacb zbiorowo wzi^tycb jest tylko jedna, 
jedyna substancja myál%ca; že dusze ludzkie nie 6% substancjami oddziel- 
nemi, lecz tylko modyfíkacjami jednej powszecbnej substancji myál^cej; 
nadto, zdaniem jego, Istota boská jest sil^ rozlan^ we wszecbáwiecie, dzia- 
lajfoi we wszystkicb jego czQŠciacb; TrójcQ zaé przypuszczal jedynle w zna- 
ozeaitt sabe^aúskiém. Dopiero z jego ámierci% (r. 1 7 1 7) ustaly spory po- 
mÍQdzy kalwinami hoUenderfikimi przez niego spowodowane. Wszakže po- 
mi^dzy mennonitami bylo jeszcze czas jakiá nieco jego zwolenników. (Sehrúdl). 

Deusdedit (v. Adeodatue^y. Deodatut, Bogdan). I. Papiež, áw. (8 
lástop.), syn subdjakona rzymskiego Stefana (AnasUu. Vitae Pontif.), czj 
tež sam «ubdjakonem byl, gdy go obrano na Papina (Baromue^ Annal. 
ah. 614 n. 1) po ómierd Bonifacego IV. Konsekrowany zostal 18 v. 
19 Paždz. 615 r. Za jego papieztwa, do ówczesnycb wojen i niepomiar- 
kowanych kontrybucji, jakiemi cesarstwo byzaotyáskie obci^žalo prowin^je 
awoje, przybyl glód, potom straszliwa záraza (616 — 6i8), która do tego 
atopňia zmieniala rysy twarzy, iž rodzice wlasnych dzieci poznawaó nie 
megli. D. zaraz z pocz^tku papieztwa zaj^l si^ polepszeniem bytu ducho- 
wieústwa. f przed 8 Listop. 618 r. Znigduj^cy si^ pod jego imieniem 
w zbiorach dekreta^ów i w Caue. 30 qu. i can. i dekret, nakazuj^y 
aniewažnió malžeňstwo tyob, którzyby wlasne swoje dzieci trzymali do 
chrztu, a pisany niby do Gor^jana, bpa Sewilli, jest zmyálonym, bo pod- 
ówezas nie istnial tego imieoia bp sewilski. W^tpliwym jest takže przy- 
pisywany mu dekret (a Eecarďa, Corp. histor. med. aevi II 188) o wy- 



DeosiMíL— llMrtmgar. 175 



bone Pipieta. Anastaqati irsponioa jesccze o innén rmp ur ay izemtt te- 
go P^ňela, slowami: hic constitait aecondam núaum m ckro, co može 
zoacqré aJbo poiwoleiiie bi]i349i (ob.), k powoda potneb loda wiern^o, 
albo tet jBMsieiiie snyczajo, dziá jesicze w koádďe greddin praktykowa- 
nego, že w jednym i tym samým koáciele jedna tylko odprawia ai§ maza 
šw., choč zQÍesíeiiíe t^o zwycuga daje síq ivykazaé od caasów Leona W. 
(ILp. 81 ad Dioeoomm Alezandrínnm; cf. Bona^ De rebos litnrgicís lib. i 
e. 14 n. 4). Ob. Matuiy GonciL t. X s. 537. Dawniejsae Martyrologia 
ak m^ o D. wzmiankL Ob. Jáigne, Patrol.* lat. t. 80. — 2. Témie imie- 
niem (Deasdedi t II) nasywi^ Papieža Adeodata (ob.). — 3. Kardynal 
pmbyter, iyj^cy za Grzegorza YII (f 1085) i naatgpców j^o: Wiktora 
m i Urbana II; obl sa Paschalisa II, pod koniec r. iii6 (/a/e, Re- 
gesta &. 478). Žebral decretales w 4 ksi^gacb, o kt^ch treáci mówi: 
^Nam primas liber continet prívilegiam aactorítatís ejnsdem romanae 
Ecdeaiae. £t qnoniam ecdesia sine dero s«o esse non potest, neque 
dems absqne rebna, qaibtts temporaliter snbsistat, hnic sabjanxi secondom 
et tertiiim de clero et de rebos ejnsdem. ecdesiae. Qnia Tero saecoii po- 
testas Dei ecclesiam sibi snbjngare nititor, libertas ipsios et elerí et re- 
rmm cgns tertío et maximě qoarto libro endenu^ ostenditor." Mi^dsy zr6- 
dlamí cytnje D. ,Tomos lateranensis basilicae in archiYO s. lateranensis 
palato," dalej B^pstmmHonoijnsza 1(625— 6S8), Zacfaaija8za(74i — 752), 
Jana TIU (872~882),'Stdana YI (885—891). O tym zfaione traktnje 
Batígrin^ De antiq. canon. coUect. n. 5 c 14. Gf. I^erU^ ArchiT. f. dent 
GeKhichtskunde t. Y s. 89; Jtíaij Spicileg. Boin. t. YI s. 314. Wydal 
go Pins Martinacci, p. t. Deuadedii presbfieri cardinatís tU. Aposíotar, ta 
ůíipíMia GaUeetío Canaman e eodict Vatícano^ Yenetiis, typogr. Aemiliana, 
1869 ÍB-8 s. XX 520, we wst^ne powtórzywszy to, co powiedzíat 
Baileriiu (L c). Dmgiém, dot%d níewydaném dxi^em B'a jest písmo: Aď 
venms tnvatortš et ^ amotdaeos et rdiquos schismatíeos^ z okazji ówcze- 
snych qiorów mi^dzy' cesarstwem a Stolic% Apost. Ob. ifi^iu, Patrol, 
lat. t. 150. X. W. ÍL 

Deos in adjutoríím. Wszystkie kanoniczne godzioy rozpoczynaj^ 
M^ od tyGh wyrazów Psal. 69 Kassjan (CoU. lo c. 10) podaje, že wiersz 
Ica nJTwany byi joi czQsto w modlitwach dawnych mBÍchów; czy jednak 
j«t przed áw. Benedyktm rozpoczyna/y sig nim godziny kanoniczne, nie 
jest £zeca% pewn^. Bona ob^aánia powód umieszczenia tego wezwania na 
pocz^tkn modlitir kanonicznych: «tanto aoUieitias diTinom anxiliam initio 
Ofztíoms in^ocandem est, qnanto acrins eo tempore iniisibiles hostes con- 
tra nos eertamen iastitanut." Poding zwyczagn Koácioiarzymskiego, wjn^ 
tnú wpnód jesacze mówi 0i§: Domine labia mea aperks; ^pmdAimj porz%- 
dek w brewiarzacb zákonných. W Complelonam wezwanie to idsie poslovach: 
Cmtceríe ndk Dau etc C^ Bona^ DesingnL part. dÍYin. psalm. c 16 §. 4. 

DevtÍBger Marci n, nr. 1815, nc^l si^ fiiozoi^ i teologii mgpnód 
v iieeuD w Dillingcn, nast^nie w Monadúuin i w seminaijun w Frei- 
sing; wyéwifioony na kaplana 1837 r., byl wikaijaazem w Bosenkeím, r. 
1841 docentem filozoQi w Uoeam freistngskióm, 1846 profesorem fíloz. 
w múwerapytiecie monachijskim; 1847, wraz z Ddllingerem, Lasanlx i in- 
nyni, dostat dymisjf i przeniesionx do DiUingen; od 1852 mieszkal w Mo- 
nachjioa; v ostatních latách iyeía byl kaznodzicsf ontwersyteckiffl. Um. 
9 Wn. 1864. N^^ísal: Grunátímoí emer poéUmR pkilofiophie (glówne za* 



176 DMtingar. 

rywfůl poqrtywncií), B^kensb. 1 848— 59, 7 ^igád; Verháltni$$ dtr Xwut 
£um Ckriiíadkume (prognin), Freis. 1848; Bilder dea QekU$ in KmMt «. 
JVister (obraiy dacha.w axtnee i natone), obejmi^) podrót do Floreiícji, 
1846, 2 wyd. 1850; podrói nad Reném 1849; podrót do Paiyža I85i; 
Der OtiMí der chrifU. Ueberlkfmrvng (Duch tndycjí chneéó.), 1850~-51, 
2 t.; Sihah^ czasopismo dis religíjnego post^pn w koádele, wyd. niem 
z Hnttler'rai; Uebtr die Bedeyíuag der Philoiopkie fůr die Gcgemoart (mo- 
wa) Dilling. 1847; Ormdrisš de$ Logiky ib. 1848; WaUfahH naeh Ober- 
ammergau^ Mfinch. 1861; Daa Princip, d, neuem Fhilowphiš v. doM Ckri- 
MienthuM^ Regenab. 1857; Beitrag tur Lóntng der Stre^age uher da$ 
VerháUniu wm I%iÍ4>$. u. Iheologie, 1861; Verhakmse der Póeek tur JEU- 
Ugian (prelekcje), Angsb. 1861; JDaš Reich Gottee naeh dem Apoetel Jo- 
hannes, Fieib. 1862, 2 t.; Benan u. Wunder^ Mančh. 1864. Prócz tego 
poEOStawi) wiele kazaň i artykolów w róinych csasopismach. Z pososta- 
lych po nim papierów wydaí L. Kastner: Der gegemoúrtíge Zueíand der 
deutsehen Phdo$ephie^ Mancb. 1866; BUder dn Oeielee .m den Werken 
der Samet (Belwedenka galeija w Wiednia) ib. 1866, i s tom Králeetwa 
Bozego. D. Jako filoz<rf ibliia n^ do F. Baader'a (ob.), któremn za gt6- 
wn§ zasIngQ poczytiqe: niýprzód, wskazanie na przedmiotoWo.i pozytywníe 
nigwytezf zásady poznania, wykazaníe, te wszelkie poznáme Boga w Bo- 
gu i jego Objawienin ma jedynie pózy ty wn^ podstaw^; nast^nie, nank^ 
o pierwotném wieknistém žycin; nareszcie, nwydatnienie tríiogji wszeUdego 
iycia, naležyte zrozamíeníe trójki, troistoáď, jako nejwjUni zásady wazel- 
Iriego bytu, žycia i poznania. D. uczy, ie zadaniem filozoQi jeet zasa* 
dnicze roziri%zanie dnalizmn, który w filozofii áredniowiecznej wyst^pi^e 
jako ontologiezny, w filozoQi zaš nowožytnej jako 4JAlc]cfyczn> i paycho^ 
logiczny. NignowBze. nsilowania zniesíenia tego dnalizmn 8% prostém 
ntolsamianiem nieprzejednanych przeciwieústw: idei i wyobraženia, dn- 
cha i mateiji, bytn i myáli, podmiotn i przedmioto. Ganther wytkn^t 
ten niedostatek, ale mu swoim dnalizmem nie mógl zaradzió. Dwa pne- 
ciwne sobie pierwiastki nie dadz§ úq pogodzió, jeieli im nie poáredniciy 
trzeci jaki pierwiastek. Trzedm zaá vym pienriastkiem nie mote byé co 
innego, jak tylko to, co nieodt^^zne jest od wszelkiego poznania, od 
wszeUdego lumkow^o badania. Takim zaá pierwiastkiem jest n D-a tvoU^ 
Na tém opiera sif , podiag niego, nietylko etyczne znaczenie, ale i pe- 
wnoáó wszeUd^go poznania. Pewnoéó woln^j, aamodzielnej detenninacji, 
snmieme, Jest žrócttem idei dobra, a zárazem idei prawdy i pi^kna. Idea 
jedna lamie si^ na trzy promienie, odpowiednio do tego, w której z trsech 
gtównych dziátaboáci wolnego ducha przegl^ síq ftycie osobowe. Dxia* 
hrne morálně nie jest czóm inoém, jak tylko spožytkowywaaiem daných 
stosnnków do cela wyžszego, iež%cego po nad natnr%. Lecz to jedno 
dzialanie zawamnkowane jest przez dwa inne. Zanim dnch dziiílaó pocxnie, 
musi ú^ ifpnAi nsmcxjé myáleniem stawia6 wewn^trznie w dnchn to, co 
nastQpnie ma byó zewnQtrzném, i zewn^trznie dáne nrabiaó, odpowiednio 
do wewn^trznego . obrazu. Ježeli dzialalnoéó myilenia czynn% jest dla sie- 
bie, wówczas powsti^e nauka. Ruchowí temu za podstawQ stožy idea pra- 
wdy, która pobudza ducha do pn^wiedzenia do jednoád tego wasyst- 
kiego, co mu si^ objawia w zmyslowém wrafteniu i w doéwiadczenitt we- 
wn^trzném. Sila zaá kězuUhijqoa^ gdy dziala jako taká bez innego cela, 
rodzi Bztlikf. Za podstawQ stožy jej idea fň^kna. Idea dobra pobudza 



DiiitHi|tr. 177 

HĚB do fUiiriaaia eoraz irjůaijch eel6w dlanassago ^rcia moiaiiiflgp. Tjia 
spoflobem duch tworzj swoje idea^^ które nie 8% czém joném, jak tylko 
ekwiloweoii orzeczyirístaieiiiaiiii, pojedjáczemi momentami ideí doskoii4ip> 
}oáci, wyplywajfc^ le áwiadomoici wolnej woli, a nczacia odpowiedzialnoáci 
i z bodz^c^o síQ z niém zárazem przeczocia n^jwyž^zej, wolnej, osobowcj 
Isloty.— Jak a poczucia podiodz% pojedyúcze wyobnitenia, tak z idd wy- 
wodz§ v^ ogóloe prawa dáatalBoáci podmiotowej. Cel wazeUdego d^enia 
jest jedeo, najwyžszy; podstawa wszakže i pocz^k dziataaia lezy dla czlo- 
wieka w b<>gatej rozmaitoáci warunków czasa i przestrzeni. W itufralnoiei 
tedy jest praném jedooczenie przykazaá naturalych z boskiesiiy przez mi- 
toéó; w n^Učmu zaá i tztuce prawem jest jedooczenie rozmaitoáci, z obej- 
miq%c^. wszystko powszecbnoácif, w poj^eie i obraz. — D. chcial z^%t 
poáredme stanowisko pomi^dzy scbolastyk§ a nowožytn^ filozof)^, i w ^- 
stemade swoim pol^zyó zálety oba tych filozoOi, aĎikaj%c ich niedostat- 
ków. Scbolastyka bowiem, podiog Ď-a, wlasne myálenie miala jož za 
prawd^ i nie troszczyla si§ wcale o to, czy jej myáli mialy rzeczywist^ 
wartoéó przedmiotow%. Nowsza zaá fílozoQa zabrala si§ do badania tej 
kwealii, ale doszla do bl§dnego zdania, že myáli nasze i byt przedmiota 
s% identyczne, i že tyra sposobem wszystkie nasze mysli s% koniecznemi 
wytworami przenikaj%cej nasz^ Í8tot§ natary twórczej. Do pogodzenia 
i pol%ezenia w wyžszej jednoáci dwóch tych jednostronnych kieninków 
filozoficznych, opiera si§ D. na trílogji, jak^ npatmje w istode osobowo- 
bd. Jednym jej czynniidem jest. zásada nátury^ sam byt eďowieka przy- 
rodzony, jego wlasna przedmiotowoáé. Po nad t^ zásady stoi czynnik 
wyiszy, zásada poznania^ przez któr§ czlowiek jest podmiotem, wcbodz%- 
cjm w stosonek ze áwiatem zewn^rznym. Trzecim, wyžszym od.dwóďi 
poprzednicfa, czynnikiem jest wolna tcola^ wlaáciwa zásada osobowoád, 
przywodzfea do naležytego stosnnka racbliw% sile poznania z porz^dkiem 
áwíata przedmiotowego. — Ježeli tedy, roznmigeD., w poznawania swojém 
czloinek wychodzi z zásady nátury^ z wlasnej swoj^ przedmiotowoáci, i j§ 
bíerze jako punkt porównania, wówczas na przedmiot mig%oy byó pozna- 
ným zapatroje sí^ tylko czysto przédmioUnco (scbolastyka). Ježeli zaá za 
punkt wyjscia swego porównania bierze zásady poznania^ wówczas na 
przedniot maj^cy byó poznaným zapatmje si§ tylko podmioiowo (nowsza 
filozoíja), a zatem równie, jak wprzód, jednostronnie. Stanowisko dopiero 
podmiotowo-przedmiotowe, l^cz^ce w sobie zaiazem przedniiotow% rzeczy- 
«1stosč myáií, dige znpelne, calkowite poznanie. Ale bardzo abstrak* 
cyja§ i nieokreálon% jest ta podmiotowe-przedmiotowa podstawa qrstenui- 
tB D-a« Gmntowniiljsze poznanie filozoQi scbolastycznej przekoaywa, 2e 
B. ůe j§ zrozomial. Scbolastyka nie popadla wcala w zarznean^ jej 
przez D-a jednostronnoáó (ob. Poznanie); przez to samo jnž npada stano- 
wisko poáredniczenia, na jaldém si^ dowoinie postawil D. Na izecz filo* 
zoiji pozytywnej cbcii^ D. spožytkowač beglowsk% metody trílogji, opia* 
^j%c J4 na podstawie zásady osobistoáci. Fonnnlk^: podmipUnoy^ przed* 
mic$otey i podmQtowú-przedmotowy przykladal D. do wazeUdcij treáci po* 
znania, abj tym q)osobem i systém caly mial ácisl^ symetijf i aby 
pocbód myáli fílozofícznej odbywal si^ niby sam przez sí^. Do natary 
czlowieka przystosowana ta formnlka dala w rezoltade trzy ca^éei: cialo,^ 
dasz^ i dncba. ^ie docb to, ale dusza jest pierwiasUdem posi 

Encykl. T. IV. l2 



Í78 ' Deutínger.-^^^Oevai. 

cym, jakkolwiek duch Jcnt wlaJciwié w czíowieka uosobisg^cjm, i dlatego 
t)oárQdniozenie ti2asadiiiaj4c7m pierwiastkiem. Ale pómin^wszy Jnž, že ta 
trichotonvja nie god^i 8!§ z nauki} chrzeécjaíisk^, filozofíeznle nie jest tež bj- 
fiajmniej uzasadiúon^ u B-a. Gdyby bowiem rzeczjviácie dusza i ciaŤo 
žostawaly z sob^ wtakiém, Jak cbce D., dtialistyczném przeciwieňstwie, 
jakitíi sposobem moglaby dusza w tém przeciwieástwie poáredniczyé? Je- 
SeH bOTňem dusza ma w sobie co z duchem Trspólnego, zostaje wówczas 
w przeciwieiiďtwie z cíařem; ježeK zaá ma co wspólnego z cialem, zostaje 
w pTzeci\vióústwie z duchem. Potrzeba tedy znowu tak mi§dzy dusz^ 
i duchem, jak mi§dzy dns7^ a ciaiem nowych idtot poáredniczych, a po- 
mi§dzy uiemi znowu nowych, i tak dalej do nieskoúczonoáci.— Zaslag^ 
B-a jest wykazanie jednostrounoáci filozo^f nowožytnej; wad^ zaé jego jest 
zerwanie i lekcewaženie cí^gloáci historycznej, wynikaj^ce z uiedostate- 
cisnego zgl^bienia scholastyki, do której wszakže mimowiednie niekfedy si§ 
.zwraca, podají w nowych wyraženiach jej starci nauk^. Zwalczaj^c znów 
b}^y íilozoiŠí toísamoáci (t. j. obstaj^cej za tožsamoáci^ myáii i bytu), 
popadl tam w drug§ ostatecznoáé, a mianowicie, že pomi^dzy podmiotem, 
jako poznaj^cym. a przedmiotem, jako bytuj^cym, postawil przecivňeňsitoo 
zamiast rómicy. Bia zwalczenia dualizmu w antropologji, upowszechnio < 
nego od czasów Bekarta, podaje B. swoj% naukQ o poárednictwie duszy, 
maj^cej jednač przeciwieňstwo ciala i ducha. Slowem, ca}y systém filozo- 
iiczny B-a objaáaia síq d%£eniem do godzenia wszystkich poprzednich 
przeciwieňstw íilozoíj!, tak rzeczywistych jak mniemanych. Najbardziej 
kraňcowe pogh|dy íilozofiezne maj^ u niego pewien stopieň prawdy, któ- 
ry wszakže zmierzyé daje si§ dopiero z jego poáreduicz^cego stanowiska. 
Prawda le^y zawsze w árodku, tak jak w osobowošci ludzkiej myálenie 
jest w árodku, pomi§dzy wol^ a nátury. Wprawdzie, ogólnie bior^c, my- 
3enie jest rzeczywiácie pošredniczeniem, ale pomimo tego formuly B*a, 
wzi^tej z czysto podmiotowego poj§cia ludzkiej osobowoécí, nie možná 
uwažftó za wlaáciw^ zasád§ poárednictwa. Na oznaczenie, w jaki sposób 
ma si§ odbyč poáredniczenie pomi§dzy przedmiotem a podmiotem, nie 
možná si^ uciekaé do miary, wzf§tej jedy nie z podmiotu. — B. byt czlo- 
wiekiem wielkiej nauki, gl§bokiej myáli, žywej fantazji; wszakže z dzie! 
jego Btosunkowo požytek osi^ga si§ nie wielki. Na každý przedmiot pa- 
trzy on nie wprost, nie bez nprzedzenia, ale przez kratki swego systematu. 
To tež zamiast rzeczy dostigemy cz^stokroó na róžny sposób powtarzan§ 
fonnu)k§ metody trichotomicznej. Jaké estetyk wysoce byl B. cemony. 
2ywa jego fantazja i gor^ce seree rozumiály dobrze wszelk% pi§knoéé 
situki. I, co do oceny dzie) sztuki jest nieodzowném, B. miat duszQ wy- 
soce 8zlftehetn%. Jego rozmowy w przedmiotach estetyki byly bardzo na- 
uczi^^ce. Niggenialniejsze myéli byly mu na zawolanie. Gdy jednak 
o tych samých przedmiotach pisal, gdy je bral pod pras^ swego syste- 
matu i swoich podzialów, rzecz bladla, tracila žycie i éwiežoáč cal%. Tyl- 
ko jego BUder des QmHeM stanowi^ w cz§áci pod tym wzgl§dem wyj^k, 
bo s% phiane nie áciále systematycznym stylem. Cf. Bůcher^ Bie Philo- 
lophie B*8 in ihrem Verbáltnis zuř Scholastik u. zur Philosophie der Neu- 
Zéit, w KiUoUku mogímckm 1866 r. N. 

Ddvai (csyt. Dewe) Mateusz, wlaáclwie Biro^ nazwany Bevai od 
miejsea swego urodzenia Bera, položonego w komitacie Huniadzkim, 



.— Dewín. 179 

w Siednňo^odde, Jeden z najczpiníejszjcli ^ewicieli protestantjzmo 
w W^^rzech, nazfwany dla tego Latrem w^gierskini. Nie znané 84 szcze- 
g6Hf jego žjda, wiadomo tjlko že byl zakonnikiem. Rncb ^lywolany 
przez Lntra oddzialal na niego, opnáei} r. 152 7 czy 1528 klasztor 1 prze- 
lá&ú d§ na W^gry. Ta krotko zabawiwszy, zjednal d]a protestantyzma • 
dwóch magnatów, poczém 1529 r. uHt si§ do Wittenberga, zamieszk^ 
Q Lntra i žyt z ním w najšclálejszej przjjainL ' R. 1530 powrócit na 
^^gTÍ i wKoszycacb opowiada} bow% naok^. Grzegorz Szegedy, franci- 
sz^anin, oskaržyí go przed królem Ferdynandem I; mosiál wi^ D. je- 
áač do Wlednia i Trsprawiedliwiaó si§ przed biskupem Janem Faber'em. 
T. r. z Wiednia pojecbal do Bndy, gdzie dwór swój míal Jan Zapolya. 
D. spodziewal 5i§, že tn znajdzie wí^ksze bezpieczeástwo, poniewaž dwór 
Jana Zapólyi skládat sí§ przewažnie z Siedmíogrodzian; lecz i tn fran- 
dszkanie nledali mn pokojn i, na icb nalegania, wtn|cony zostaí do wi§- 
zíenia. Wszakže zlotnik króiewskj, rázem z nim nwi§zlony, nlatiríl mu 
adec^§. D. dwa lata jeszcze przebywat w Budzie, szerzyl protestantyzm 
ďowem i piórem. Traktáty jego, jakkolwiek nie byřy dmkowane, w rg- 
koptsmach jednakže kr^žy^, balamnc^ nmy^ do tego stopnia, že O. 
Szegedy indzial potrzeb§ napisania przeciwko nim swoicb Badimenta sa- 
iotis. 6dy Zapolya przeniós! 1534 sw^ rezydencj§ z Bndy do Grosswar- 
dein, D. powrótit znown pod panowanie Ferdynanda, osiad! w Szarwar, 
a Tomasza Xadasdy, póžniejszego palatyna lorólestwa, a wielkiego prote- 
ktora protestantyzmn w W§grzech. Tn D. wyda! 1535 r. dwa pisma 
polemíczne przeciwko Rudimenta tcdutU; r. 1536 powtómie zawitat do 
Witlenberga, a pod koniec r. 158 7 powród} do Nadasdego, z listem od 
Melanditona. Póžniej (r. 154 3) D., wnance swe} o Encbarystji. prze- 
ebyfil 8i^ na stron§ Zwingljnsza. Predykand protestanccy z Szarwar za- 
lili síf z tego powodn przed Lutrem, który im r. 1544 odpowiedzíal: „že 
nepodobna mn wierzyč tej zmianie; gdyby jednak D. w rzeczy samej tak 
zmi e nit swoje zdanie, nie dař mn on do tego žadnej okazji, i nigdy, do- 
p6ki przy roznmfe b§dzie, taidej nanki o EacharysQi nie przyjmie." Wi§cej 
S2czeg6l6w o dalszéij^ žydn i dade ámierd D-o bistoija nie podaje. Oprócz 
WTžej wspomnianycb jego pism, pozostal po nim jeszcze jego Hymn^ nmle- 
Bczony w ápiewnikft kalwinów w^gierskich. Niektórzy przypisnj^ mu przé- 
kfad w^gierski Lisiów áw. Pawfa, dmkowany w Krakowie r. 1533. Cf. 
Ríhmi, Memorabilia angnst confessionis in regno Hnngaríae, 1787; Hist. 
Eeclesae reformatae in Hnng. et Transylrania. {Klotz), 

De Wefto Wilbelm Marcin Leberecbt, teolog raejonalisto- 
wsfco-pToCestandd, gloány swego czasn, nr. 1780 w UBa pod Weimarem, 
oezjt ait w Jena; 1805 zoeta! docentem, 1807 prof. filozoQ! w Heidd- 
bergiL, 1809 tamže prof. teobgji, 1810 prof. teol. w Berllnie. Nápise: 
hárůdgáecj^ do 8t. Test.^ 2t Kalia 180«; Árcheol. hebrajsíq, Lipskl806; 
Ktrnunent, naptalmy^ Heidelb. \%\\\Intrcáukcj^ na St. i Noury Test.^ 2 t. 
BerL 1S17. Wraz z Angnstí^m preethim. na j§zyk niemiecki Pfgmo éw.^ 
Helddb. 6 t 1809—12. Twolniony 1819 z katedry, nda! d$ do Wci- 
mam, nast^dé do Bazyld, gdzie byl prof. i rektorem nniwersytetn; om. 
1849. Wi^cej dzieř jego ob. Enc. Orgelbr. wi^ksz. TU 47. 

Dewin T. Devin (Derignes) Jerzy, jezuita, francuzkiego po- 
ch^yizenia, nr. w Wielko-Polsce 28 Paždz. 1719, do nowicjalu wst^pil 
w Krakowie 1733 r., wyUadal w szkolach j§zyk francnzki i byl kazno- 



180 Dewin.— 06wolttci«. 

dEiej4; am. po r. 177$. Oprócz przektadn dne! o. Lndwika Bonrdalone 
(ob. U &24), wydal: Compendním instítutíonum grammatíc, Ung. gaitíeae 
(Kalisz 1747), i O godnoici kapiansídej Kazarda (17 50). 

Dewolucja. Ježeli ten, kto ma prawo obsadzió benefi^um koácielne* 
Inb niém. rozporz^zió, z wtasncj winy (G. Quia diversitatem 5 de Cenou: 
prqeben. X 3, 8j z prawa tego nie korzysta, wtedjr utraca je na ten 
raz (C. Sicut 2, Licet 8, Literas 4, Dikcto fiio 5, Dt SuppUn. negUg. pradaL 
X it 10), a w zaniedbane przez niego prawo wchodzi hezpoáredai 
zwierzchnik košcielny (C. Ne pro defeetu 4 1 de ElecUone X l, 6), i taká 
prowizja benefícjów nazywa síq post§powaniem na drodze dewolncji, sama 
zaá prawo ožycia tej drogi jest prawem dewolacji, jue devolutiame. Prze- 
pisy, wedlug których odbjwač síq powinny: wybór, nominacja, poatnla- 
cja, prezeotacja i kollacja (ob. teart.) benefícjów koácielnych w aposób 
prawny i wažuy, odnosz^ síq cz^áci^ do zdolnošci, zaslag i przymiotéw 
maj%cego benefícjnm otrzymaé, a cz§áci4 do formy, t. j. czasu i sposo- 
bu, w jakim one odbywaó síq powinny (ob. Prowizja). Ježeli koUegjnm 
lub osoba, maj%ca prawo na waknj^cy nrz%d koácielny wybrač, zanomi- 
nowač, Inb zaprezentowač kandydata,naležy do stann dnchownego, a prased- 
stawia przeložonemu do zainstytuowania niegodnego, Inb czyni to po 
up}ywie czasu przepisami kanonicznemi zakreilonego, a to z w}asnej wioy» 
Inb ježeli formy przy wyborze nominacji i t. d., prai«em koácielném 
wskazanej, niezachowuje, to tak dokonaný wybór, nominacja, postnlacía, 
prezentacja stáje síq niewažnym, i przedstawiig^cy na ten raz traci pra- 
wo, którego nie nžyl, lub žle užy}; zaá obsadz«nia wakoj^oego beneficjom 
dokonywa przeložony. Ježeli posiad^%cy prawo wyborn, nominacji, pre- 
zentacji i t. d. jest czlowiekiem áwieckim, nie traci tego prawa za 
przedstawienie do instytucji (ob.) kanonicznej niegodnego, i gdy ten 
przyj^ty przez przeložonego nie zostanie, wolno mu powtómie i wi^cej 
rázy przedstawič innego godníejszego; ale traci rzeczoue prawo, gdy 
w czasie przepisami koácielnemi oznaczonym zaniedba z niego konystad 
i wtedy obsadzenie benefícjum calkowicie do przeložonego naležy. Z tego 
Utwo poznač, že prawo dewolucji, przenosz^ce do przeložonego obowi%- 
zek obsadzenia benefícjum, ma na celu ucbronič Ko^dó) od beneficjatów 
niegodDych i od dhigiego wakowania benefígów, ze s|ikod^ dusz i chwaty 
Božej. Duchownym, jako znig^cym prawa, dncha i wymagania Koéeiola, 
przez .dewolacji odejmuje prawo w obsadzanin benefícjów im stnif^ 
nietylko za zaniedbanie w wiaáciwym czasie nžycia tego prawa, ale i la 
zle jego nžycie, to jest na korzyéó kandydata niegodnego, albo- mnicj 
godnego, z pomini^ciem godniejszego; zaá áwieckim, jako nie Jtawsse mo- 
g%oym zastngi i zdolnošci kandydata ocenič, pozwala Kpéciot w Akresia 
czasu przepisanego prawa swego wielekroó nžywač i kandydata amieniaé^ 
dopóki na godnego nie trafi^, pozbawia ich tylko w^edy rzecsonego pra- 
wa przez dewolucj§, gdy nie korzystig% z czaau, jaki im na nžycie tegot 
prawa pozostawiono. Dia teijže samej przyczyny czas ten dlnžszy jest 
dla wyborców, patronów i t. p. áwieckich, bo szeáciomiesiQCzny, a króitey 
dla dnchownych, t. j. czteromiesi^czny, gdy idzie o beneficja nižszego 
rz^dn (minora). W szczególnoáci prawo obsadzenia wakig^cego benefí- 
cjum przechodzi ;ure devokuionis: i^ da biskupa od wszystkich jego 
podwladnycb w djece^gi áwieckich i ducbownycb, kiedy zaniedbuj§ apet- 
nió prawa, jakie im w obsadzaniu benefiqjów jego djece^i stužyi ora& 



./ 



Dewolucjá. 181 

^achowDjcíh, kiedy to prawb žle dpefaiiaj^. Prócz tego, do. biskupa pra- 
wem dewoluqi przechodzi možnoáó niézawistego obsadzania beneficjów, 
w dljeceagi jego pc^ožonych i pod jego jnryzdykcj^ bgd^cych, chociažby 
osoby, maji^ce prawo adzialu ir ich obsadzaúin, nie mieszkaty w jego 
djece^ji i podlégle mu nie byty, skoro prawa swégo zaniedbaly užyč, 
Inb žte go užyly. Siowem, biskup prawem de^olucji može wszystkie be- 
ueficja swej djecezji, pod juryzdykcjjl jego zostaj^ce, obsadzač, bez wzglQ- 
do, czy pozbawieni przez to praw im slaž%cych wyborcy, patrono- 
nríe i t^ d. 8^ jego podwtadnymi lub nie, z tytuřu zamieszkiwania lub 
mezao^ieszkiwania w jego djecezji (C. NonnuUa 2 de Concessione praeh, 
X 3, 8; C. Si vero 12 De Jure patron. X 8, 88). Služy biskupowi 
takže prawo dewolucji i wtedy, gdy kapitula posiada prawo prowizji be- 
nefiejum, a užyé go zaniedbuje, lub žle z niego korzysta (C. Núlla 2 de 
Conees. praeben: X 8, 8). Ježeli biskup, lub inny zarz^daaj^cy djecezji, 
up. wikaijusz kapitularny, jest czlonkiem kapituly, która stracila prawem 
dewolucji moinoáé Vyznaczenia duchownego na wakuj^ce benefícjum, to 
i wtedy obsadzenie go tymže prawem dewolucji do niego przychodzi; 
potrzeba tylko, aby tak! biskup, lub rz^dca djecezji, jako czlonek ka- 
pituly, czyli kanonik, dzialal w dobrej wierze i nie dal kapitule powodu 
do utracenia jej prawa, umyšlnie dla tego, aby on je pozyskal w dro- 
dze dewolucji, jako djece^^ zarz%dzaj^cy (G. Postukutis i5 de Conce$s, 
praeben. X 8, 8). Równiež wtedy prawo dewolucji ma miejsce, i do 
biskupa przenosi obsadzenie beneficjum, kiedy nie biskup jest jego kolla- 
torem, ale inny pralat, a ten w czasie wiaáciwym zaniedbal udzielió be- 
neficjum, lub niegodnemu udzielil, byleby owo benefícjum zostawalo pod 
juryzdykcj^ biskupa (Glement. Quia regulares un. de Supplen, neglig. 
prael, i, b). 2^ Do arctfbtskupa prawem dewolucji przechodzi koUacja 
benefícjum wtedy, gdy ono jest Uberae coUationie^ (ob. Prawo kollacji), 
lub prawem dewolticji do bisknpiej kollacji naležy, a biskup nie obsa- 
dzil go w wiaáciwym czasie, lab w sposób niekanoniczny (G. Licet. 8, 
C. DUecto JUto 5 de SuppL negl, prael, X 1, 10; C. Postulastia 15 de 
C<m€e$. praeb. X 8, 8). Równiež arcybiskup užywa prawa dewolucji 
i wybiera wikaijusza kapitularnego dla každej djecezji w prowincji swo- 
jej, ježeli kapitula owej djecezji zaniedbala go obraó w przeci^ga dni 
oémia (Conc. tríd. ses. 24 cp. le de Bef,; Gonstit. Pii IX Bomanue 
Pontifeac pro munere d. 5 kalendas Septembr. 187 8 a.). 8^ Do Papieža 
prawo dewolucji przenosi obsadzanie benefícjum tylekroó, ilekroó arcy- 
bisknpi zaniedbuje užyč praw im služ^cych. Innocenty III zastrzegl de- 
wolucji do Papieža, gdyby zaniedbanym zostal wybór kanoniczny arcy- 
biskupa, biskupa, lub opata (C. Dilectus JUtus 12 de Concess. praeb. X 
8, 8), ale póžniej tenže Papiež na soborze lateraúskim lY (1215) roz- 
d^gn^l ten kanón do' wyborów niedopelnionycb w wiaáciwym czasie 
(C. Ne pro de/ectu 41 de Elect. X i, 6), w ten sposób, že jeáli kapitula 
klasztoma nie wybierze pralata, prawo wyboru do biskupa djece:ýalnego 
przechodzi; jeéli zaniedbania <lopuáci si§ kapitula djecezjalna, dewolucjá 
ma mi^scedo arcybiskupa; a ježeli kapitqla metropolitalna, dewolucjá 
b^daie do Papieža. Lecz ježeliby wybór nie przez zaniedbanie, ale z innej 
przjezyny, np. dla przekupstwa byl niekanoniczny, obsadzenie opactwa 
i každ^ innej stolicy od fazu do Papieža przechodzi (G. Quanquam 18 
de Elect. in VI, i, 6). Wreszcie konkordatami, przez Stolic^ Apostolsk% 



182 DewQlucj«.— Dexter. 

ta 

z róžnemi paástwanii zawartemi,, bliicj okreflone losUljr wj 

w których prawem dewolacjjném prow^ja beoefigó.w do Papieža prze- 

chodzi. X. A, S, j 

DdVOti Jan, nr. w Bzymie U Lipca 1744 r., pcšwi^cU si^ gta- 
nowi duchownema i specjalnie oddal ú% studjom prawa kanonicznego. 
Otrzymawszy stopieů dra prawa, zostal adwokatem, a znaj^c lat ^0, juž 
byt profesorem prawa kanonicznego^ Sapienza. W 45 r. žycia, Pius Ví, 
Papiež, wynióst go na biaknpa Anagni. Obowi^zki profesora sprawowal 
z wielkim požytkiem, a rozlegle jego wiadomoéci prawne wielk% jednaly 
mn 9taw§ i wysokie godnosci. R. 1804 Pius YII przeniósl go na arey- 
bisknpstwo Kartaginy in part.y mianowat go sekretarzem brewjów do 
panaj^cych i kši^^t, pralatem domowym, Ujnym radc^ i konsnltorem 
kongregacji Immunitatis eccl. D. towarzyszyl Piusowi VÍI w podrpžy na 
koronacj§ Napoleona, ar. 1816 mianowany czionkiem kongr. Indicii. 
Pod koniec zeszlego wiekn, pewna partía w Niemezech osilowala szerzyč 
b}§dy józefíoisty Eybla (ob.); Devoti pisal z myál^ oddzialywania prze- 
ciwko tym bl^dom. Písma te zjednaly mu takie imi^ že król hiszpaá- 
ski wydal 1817 r. rozporz%dzenie, aby w opiwersytecie w Alcala za 
podstawg prelekgi* prawa kanón, užywano jego .dziela Jnštitutiones/ 
D. um. w Kzymie 18 Wrz. 1820 r. Dzieta jego; De notissimis in jure 
legihus; Insíítutionum canonicarum Ubri /F, 4 t., jest to najslawniejsze dzielo 
Devotego i najwi§cej upowszechnione; wydaň mialo wiele; užywane 
w Lowaniuro, w seminarjum áw. Sulpicjusza w Paryža i w seminarjach 
polskich; Jua canonicum universum^ podeszly. w latách i jož slabý autor 
nie mógl dokoúczyč tego wielkiego dziela, nad którém od dáwna pra- 
cowal. Wyszly tylko s t. Cf. Biogr. univers. 

Dexter Flavius Lucius, syn Pacjana, bpa Barcelony, w Hiszpa- 
nji, za ces. Honorjnsza praefectus praetorio. Šw. Ilieronim. iia ž^danie 
tego Da napisal De scriptoribus eccle^, catalog,^ i tamže c. 132 mówi 
o nim: Dexter Paciahi^ de quo supra (c. 106) dixi^ Jiliics^ clarut apud 
saeculum et Christi fidei deditus^ fertur adme omnimodam historiain 
texuisse^ quam nondum legi, W nástupných wiekach nikt takže o tej Omrď 
móda historia nie wspomina. Dopiero pod koniec XVI w. jezuita Hiero- 
nim Roman de H i g u e r a mial otrzymač od jezuity Tomasza Torrialba 
kopj§ r^kopismu z bibljoteki w Fuldzie, a zawieraj^cego w eobie: i) 
Chronicon Dextri z lat 7 52 — 1183 od zal. Hz., t. j. od poczj|t ery chrz. 
do r. 4 30; 2) kontynuacj^ tejže kroniki przez Maksyma^ bpa.Saragosy, 
z lat 468 — 644. Franciszkanin Jan Calderon, znalazlszy wspomniau^ 
kopj§ w Saragosie, wydal j% p. t, FlavU Lucii Dextri Fragmentům 
Chronici sivé Omnimodae historiae cum ChroniCo Marci Maximi et 
additionibus S. Braulionis et; Helecae (Caesaraugustae 1,619 in 4; cum 
notis ed. Rodericus Carus, Hispali 162 7. NB. Maksym okolo f. 600, 
Braulio ok. r. 6 30 i Ilelecas, v. Helecanes, v, Eleca ok. r. 890, byli 
bpami Saragosy). Kroniky tg, z obszernemi komentarzami , wydal ca 
nowo Franc. Bivarius^ cysters (Lugduni 162 7); oprócz juž w3pomnia- 
nych kontynuacji Maksyma i Heleki, dodal jeszcze inne, pod imieniem 
Tajonis (ok. r. 650) i Valdéredi (ok. r. 680), takže bpów Saragosy; we 
wst§pie zaá pomíešcil rozprawy Balthasaris de Sandoval ei Mo- 
se oso, za autentycznoáci^ Dextra i Maksyma. Wydanie Bivariusa po- 
wtórzyl Migne (Patrol, lat. t. si) w Paryžu 1846 r. Tekst skróconj 



Dexter.— Dtgrd«|mae. 183 

jot w Nic. Aniumii Biblioth. hispau vet. t n ^ 41 1... OH^écs Saiidii- 
Ttla, pisali za aiiteDtjcziioádf kronikí I>'a: Tomass Jhaíqju* Var^o* ito 
hisip. {Flavio Ludo DtxttQ CaboUero itpanol dsfauiido^ tÍMirpí 16i4) 
i wsponaiem jutwydawcj: Calderon, Bivjuiiiá, Ganu. Pjrzeciv antén* 
tjcmoáci: Gahr. FtanotuM^ Uistoria totios ordinis dericor., Komae 1624, 
CokNi* 1630; tjusd. Defeosio censorae card. Baronii et Bellarmíni, cum 
refatationé libcili apologet. pro asserto dironico L. Dextrí, YeneU 1640* 
Tu ostatníe zdaiiie jest áiM powsžecbnie przyj^tém. Hiod^j innymi, 
oswiadczi^% 8i§ takže praeciw aotentycznoéci D-a bollandjšci (Acta SS« 
Jannar. t. i, s. 91 prael; Fabroar. t. 1 praef. a. I8; Hig. t, 4 s, 14)» 
Wiela przjpnszcza, že sam Ilígncra podrobit to dzielo. Cf. Eúlmer^ Bei* 
šeberichte, w MonaUber. cL berlin, akad, 1861. I 529. A^. W. K, 

Dezyderjusz, krúl Loogobardów. Longobardowie, od chwUi przjj* 
í^ia do Italji, zmierzali do zawladoi^cia catym pólwjrspenit niewjl%cza* 
y^fi, Bzjma, lecz wiaánie ž%dza opanowania Bzyma stala 8i§ 06wn^ przy- 
czyB% npadka królestwa Longobardzkiego, za r^ów Dezydeijusza. Spo- 
ry o koronf przez czas nicjaki powstrzymywaty królów long. od dopí$- 
cia zamierzonego cela, oast^pnie, po uspokojenin rozterek wewtt^trznych, 
królowie: Lnitprand (am, 744), Rachis (wst^pil do klaszt. 749) i brat 
ostatniego Aistnlf, zawzi^ty nieprzyjaciel Rzymian i Papieža, wisksz^ 
ci^ Wloch zagarn^li pod swoje panowanie. Papieže, po8iadiJ%cy wów* 
czas íaktyczne zwierzcbňictwo nad egzarcbatem, Dncatos Romaans i Fen- 
tapoUs, wszeikicb nsitowaú dokládali ku przeszkodsenia zaborczym pla- 
nom Lottgobardów, zagra2aj%cym niezaležnoáci Koáciola; opnszczeni przez 
eesarzów greckicb, zwrócili si^ ku Galji, z ž%daoiem pomocy, i na prosby 
Pap. Stefana II (752 — 757) król Pepin dwnkrotnie przedsi§bral wy* 
prawQ do Wloch i zmosil Aistnlfa do zrzeczema si( ojcowizny áw% Pio- 
;ra, ktér^ król Franków Papiežowi zwrócil i podarowa). Aistnlf ocital 
si^ z wypelnieniem danego prayrzeczenia i um. 756 r., nie dotrzymawaa^ 
vamnków umowy. Po nim zasíadl na tronie Dezyderpuz^ za zgod% 
P^ieža i Pepina. Nowy król uroczyácie obiecal do skntka przywieič 
traktát, zawarty mi§dzy jego poprzednikiem i Pepinem, lecz kiedy po 
Steíanie II na stolicy papiezkiej zasiadl Pawel (75 7 — 767), D. wyparl 
ái§ dan^o slowa, a rozgniewany na Papieža za jego zwi^zek z longo- 
bardxkimi ksi^ž^tami Spoletn i Benewentn, zbrojný rfk^ nderzyl na po* 
siadloáci papi.ezkie, oraz w Neapola zawarl przymierze z cesarzem bizant., 
jakiém zobo ulízal si§ dopomódz do odebrania Papiežowi' Bawenny, 
v przekonanin, že tym sposobera niú^Atwiej stanie 2i% panem calych 
Wlocb. Tym knowaniom stanula na poprzek potažná opieka Pepina nad 
Olow) cbrzeácjanstwa, i, przy pomocy Franków, 760 r. zagrabioae przaz 
Xjoogobardów poaiadloéci koácielne przeszly znown pod wtadz^ Papieža* 
lany wazakže przyj^ly obrót stosonki króla Longobardów do Stolicy Ap, 
po émierci Pepina, którégo nast^pcami byli Karol i Karloman. Pomi^d^ 
dvoma bračmi zacbodzily nieporozumienia; D. zamierzyl z nich skorzy* 
staé, wszedl wi^c w przyjazoe stosnnki z Karlomanem i Tassylonem U, 
ksí^em bawarskira, zawzí§tym nieprzyjacielem Franków, któremn nawet 
eórk§ Loitberg^ dal za žoag, a kiedy, po émierci Pawla, w Rzymie wy* 
l»oekly niesnaski mi§dzy partjf longobardzki| i frankoňsk^ o to, kto ma 
zasi^sc na Stolicy papiezkiej, zbrojný r^k^ wsparl stronnictwo loago- 
bardzkie i zagam^l, jako wynagrodzenie za okázané niby oslagi, Ojco« 



184 Dezyderlim.— IQabet. 

WU119 KoácMa nymski^o. Po ámiere! Karlomaiia, Karol zostal wladc^ 
euftego paňstwa Franlrów, kitáy tymczaseni wdowa po zmarljm bracie, 
rasem z synami, przeniosla síq na dwór D-a, gdne znalazta goéeinne 
pnyjQCie. Earol oženil ííq takže z córk^ D-a, lecz vkrótce oddali! j^ 
od siebie, za co mdzcz^c si^ D., ž^da! od Pap. Adrjana I (7 72 — 795), 
aby tenže aznal za królów sjnów Karlomana. Papiež sprzeciwil Bi§ temu 
i D. na nowo posiadtoéci koácielne zagarn^l pod swoje panowanie. W tak 
d^ikiém položenin Adrjan powolal na pomoc obroňc§ Koáciota, Earola, 
króla Franków, który przeszed! Alpy, zwyciQžy} D*a, zatwierdziř nczy< 
nioni| przéz Pepina darowizn§, z przyl^czeniem jeszcze Spoletn, a sam 
przybra! tytnl króla longobardzkiego (77S — 774). Mf§dzy 786 a 7 87 
k8i%že Benewentu zložyl takže przysi^g^ na wiernoáč pot§žnemo mo- 
narsze Franków. D. z žon^ poprowadzony do Francji, z pocz^tkn 
przebywal w Lttttich, a póžni^ w Correy, gdzie oboje žycia dokoň- 
czylL — Afiastanus^ bihl. in vitis Pont; Deutsche Gesch. Ton Philips Berl. 
18S4; Leo^ Grescb. Ton Italien; Luden^ Gescbichte der Deutscben, 
Jena 1843. (Schródiy J. N. 

Djabet. 1. Nazwy. 2. Pochodzenie. 8. Dziatanie. 4. Na czém po* 
legi^ jego úpadek. 5. Stan zlých aniofów po úpadku. 6 leh nátura. 
7. Zarzuty. I. Djabta inaczej zowiemy szaianem^ zhfm duchem^lxxh cžartem. 
Djabel z greckiego Stá^oXo^, znaczy oazczerc^j hlamtíwego osharzycieUx. 
Szatan jest wyrazem hebrajskim, znaczy przectwnika, nieprzyjaciela^ prze- 
Uadowcf. Zfy duch w naszym JQzyku znaczy to, co wyraz laciúski z grec- 
kiego wzi^ty: da€mon^ daemamum, pot^gQ duchow^ wyž8Z%, ale z}% i szko- 
dliw^. Wyrazy powyžsze užywaj^ sIq juž to w liczbie pc^edyňczej, juž 
w mnogiej. Z cz^stego užycia wyrazu djabel, zly duch, w liczbie poje- 
dyňczej, nie naležy s^dzié, že zly duch jest tylko jeden, bo tych duchów 
jest wiele. Užywamy tego wyrazu w liczbie pojedyňczej pospolicie dla 
wyraženia pot§gi, mocy, dzialalnoáci i wplywu szataňskiego; gdy zaá 
chcemy w szczególnoáci mówió o zlých dachach, užywamy liczby mno- 
giej. 2. Bóg stworzyl aniolów doskonalymi i, od pierwszej chwili ich 
istnienia, obdarzyl ich lask^ poáwi§caj^c%, aby tym sposobem trwi^^c 
w jednoáci z Bogiem, doszli do tej pelnoáci szczQécia, któr^by z pewno- 
áci^ na zawsze posiadaU (Š. Áug. De Civ. Dei. libr. 1 2). Osi%gn)6 atoli 
ten cel mogli za pomoc^ wolnej woli. Wyžsze te nad czlowieka istoty 
dncbowe, obdarzone byly wyžszém poznamiem i silniejsz^ wolq^ ale i ím, 
bogato darami laski obdarzonym, dan^ byla možnoéč odwrócenia si^ od 
dobrego^ možnoáč wyborn ziego, I wlaánie cz§áó aniolów, czyli duchów 
doskonalych i szcz^iiwych, pod wodz^ Lucyfera, swego ksi^^cia, nie 
wytrwi^a w jednoáci z Bogiem, odmówila Mu posluszeástwa i za to zo- 
italá str^cona z nieba, pozbawiona wiecznego szcz§ácia i na zawsze ska* 
zana: Bóg aniolom gdy zgrzeszyU nit przeptiicii^ ale povyrozami piékielnemi 
iciqgnionyeh do piMa podcU na m^kf^ aby na sqd byli schowani (2 Petři 
2, 4). Ten úpadek aniolów Chrystus Pan stwierdzil swoj^i nauk^: Wy 
z ojea djabia jesteiciey mówil do Žydów, a pozqdUwoáci ojca waszego czy^ 
nié ehcecie. On byl m^zobójcq od poczqtku i w prawdzie si^ nie zosiah ho 
Ví nim nié maaz prawdy (Joan. 8, 44). Podobniež 8§dzia w dzieň ostatní 
rzecze do pot§pionych: Idzeie odemnie przehl^ci w ogieň wieczny^ ktáry 
zgotowany jeet djabbi i aniolom jego, — Kto czyni grzech^ z djabia jest^ a/Ao- 
wiem od poczqůcu djabei grzeszy (1 Joan. c. 3 v. 8). Kiemniej }asna 



étabet. 



185 



wyražft eíQ inny Apoštol: A cmioly^ htírzy nie zachowuU iacnoici swej. ale 
mieszhanie ěwoje opuécíU^ ría sqd dhia wielkiego^ zwiqzkarni wiecznémi pod 
^hmúTf zaehawai (Jxtňae V. é): Ňiektóre z przytoczonfch wjražeň Pisma Sw., 
JBkr djabei nie.zÓ8Ía4sͧ'w'prawdzie^liih nie zachmoáli zacnoéci swej^ poka- 
zi^% dobitnié, že žlí anio]:owie skazili sw% hatur§ i swe pochodzenie. 
Nauka Koáciola i Ojców áwi^tych jest jednomyslná; liczne ich éwiade- 
ctwa ob. u Fetavius^a^ Be theol. dogmatibus t. 8; De angelis libr. i 
c. 11. Na potwietdzenie naúki katolickiej' wjstarczy tu przytoczjó 
orzečzenia dwóch soborów: IV sobor lateraneúski cap. i mówi: „djabel 
i inne zle duchy od Boga stworzone zostaly dobrými, a samé przez si§ 
staly bíq zlými.** Sobor brakareóski (563 r.) can, 7 (Broga w Hi- 
Bzpanji) mówi: j^e^éú kto twierdzi, že djabel ňie byl od pocz^tku stwo- 
rzonym przez Boga aniolem dobrým, že nátura jego nie byla dzielem 
Boga, alé že on z ciemm)áci powstal, i že nie ma Stwórcy swego, ale 
že sam -jest pocz^tkiem i istot^ zlego, jak Mánicheusz i Pryscyiyan mó- 
wili, niechaj b§dzie wyklgty.*" Nauka katolická, oparta na Piámie áw., 
na czele aniolów zbuutowanych stawia jednego, któremu daje szczegól- 
niej imi§ djabia^ Luoyfera, ksi^ž§cia czartów. Mówi bowiem o ogniu 
wiecznym^ zgotowanym djablu i anioiom jego (Mt.'25, 41). Jakožeé spadl. 
z niéba JOueyferze^ Háryé ráno wschodzil {1%. 14, 12). Podobniež u Eze- 
chiela (28, 14. 15): Tyé cherub.,, doshonaly w drogách twoich odednia 
sttoorzema twojego^ až 8i§ nalazla nieprawoéé w tohie, Djabel, jako glowa 
zlých duohów, nosí róžne miana: Chrystus Pan zowie go Beelzehubem, 
Mt. 10, 26. 12, 24. Mr. 8, 22. E. 11, 15 (ob. Baal.); ^ áw. Pawla 
(2 Koř. 6, 15) zowie si§ Bělidlem, W Starým Test. wyraz Beliál cz^sto 
8l§ powtarza w znaczeniu powyžszém: Beut. id, 18. Sgdziow 19, 22. 

I Król. 1,16. 2, 12. 10, 27, 25, 17. 11 Kr. 16, 7. 20, 1. 22, 5. 

IH Kr. 21, 10. Nahum i, 15. Nadto, tenže djabel niekiedy nosi na- 
zw§ smoka^ jak np. Obj. 12, 3. / ukázal sif smok wielki, w. 7, « smok 
walezyl i amohwie jego^ w. 9. i zrzucon jest on smok unelki wqz staroda- 
vmy^ którego zowiq djahlem i szatanem^ który zwodzi wszystek éwiat. Ja- 
kim zaá byl ten ksi%že buntowniczych aniolów, Písmo áw. nie objaánia. 
Wielu z Ojców i pisarzy koácielnych, jak Tertuljan, Laktancjusz, Cyryll 
Jeroz., Běda, Hieroniito, Grzegorz W., áw. Tomász i za nim scholastycy, 
powBzechnie utrzymt^^, že djabel, naczelnik duohów buntowniczych, byl 
k8i%ž§ciem wszystkich aniolów i sw^ doskonaloáci^ przewyžszal wszyst- 
kich: erat princeps angdorum,,, diabolus novem choř os angelorum sub sua 
hahmt dominatione (Cf. Petav. 1. c. De angelis lib. III cap. 3 n. 2 ad 4). 
Inni jednak, a mianowicie Grzegorz Nisseňski' i Jan Damascenus mnie- 
mali, že djabel pochodzil z najnižszego stopnia aniolów (1. c. n. 5 et 6). 
Inne zle duchy,' zdaniem Ojców, pochodzily ze wszystkich szeregów i sto- 
pni anielskich. Wedlng mniemania Ojców i pisarzy katolickich, djabel 
dla tego jest glf>w% zlých duchów, že ich sw% namow% i przykladem do 
grzechu przywiódl, že wigcej od innych w zlém i pogardzie Boga jest 
zatwardzialy, a jako taki jest rázem glow%' wszystkich ludzi wyst^pnych 
(Cf. Fetav. 1. c. n. 9). 3. Djabel sam wyst§pny, a na wieki od Boga 
odl^czony, wszystk^ 8woj§ moc^ wplyw i dzialalnoéó kieruje do rozsze- 
rzenia ztego, czyli grzechu na éwiecie. Usiluje on zepsuč dusz^ czlo- 
wíeka, zaciemnié jego úmys), podnieció jego nami§tnoáci, ažeby tym spo- 
aobem oddálió go od Boga, pozbawió zbawienia i szcz§ácia wiecznego. 



186 Djabat. 

Zly duch sam w przepaici odrznoenia iM>gF%ion7» ndby wu^stldch ladai 
za sob% poci^giuič. Ta prawda jaano zapisaaa w.Fiámie šw. i atwier- 
dzona naak§ Koáciota wazystkich wieków. I tak, w ksi^dae Rodzi^v r. 3 
zly duch przybiera postač w0a i awodzi czlowieka, Jktóry pneš niepo- 
siuszeústwo woli Božej gotiije sobie zgab§. Jakoby ha wyjaámenie t^ 
pienvszej sprawy szataáskiej, Pismo áw. (M^dr. 2, 24) mówi: Bog stworzyi 
cziowieka nieakaziUlnym.., azmenatviéci djabelahitj iceszia émieré na okrqg 
ziemi. W wielu innych miejscach Písma áw. uatan wy8t§pige jako 
sprawca zlego. Oa to pobadzil Dawida, aby poliezyl luúdnoéó Izra^ 
i Boga przez to na siebie zagniewal (i Par. 2i); Jadaasa Damówit, aby 
zdradzil Chrystosa (Joan* I3); Ananjasza, aby sklamat prseciw Ducbo- 
wi éw. (Act. b)\ Piotra i Apostolów, aby odštípili Ghrystnsa: Szpnome^ 
Oto azataii pozqdai was, aby przesťaí jako pszenic^ (Hak. ;92). On to aiejo 
k%kol na roli dobrej, aby skazil nasienie žyvrota wiecznego (Mt. la). 
Cbrystus Pan mówi (Luk. 8, 12), ze djabel prij^chodzi i v^biera siowo 
z terca^ aby uwierzywazy^ nia byli zbawiení. Zt^d to tak cz^sto Pismo áw. 
upomina, abyámy czuwaj^c, nie dali ai§ uwiešč ztenra dachowi: Tr^Astuy- 
7ni bqdzcie i czutuajcie^ poruewaz nieprzyjaciel wasz, djabel^ jako lew ry^ 
czqcy krqzy^ szukajqc kogoby požarl^ któremu $i^ opierajcie mocni w wi€rze 
(l Petr. 5). Sw. Pawel (Efez. 6, ii) zaleca przywdziaó zbroje. wiary, 
abysroy mogli oprze6 sig zasadzkom 4i&bel8kim; teože Apoštol (I Tym. 
3, 1) bl^dy beretyckie zowie naukami czartowskiemi. Skntkiem grze- 
chu pierworodnego, czlowiek i áwiat dostali si^ pod panowanie zlego 
ducha; Chx7stus- Pan dokonal wprawdzie naprawy czlowieka, ale pot§ga 
i wplyw zlego ducba nie zostaly zniszczone. Žaska Chrystnsowa daje 
nam síIq potrzebn% do pokbnania wszelkich pokus i napadów ^ego du- 
cha, a tém samém i wplyw jego zostaje ograniczany. Zly duch aam 
przez si§ i wlasn% moc^ nie može nem szkodzič. Ježeli zaá Pismo šw. 
przyznaje, že czart niekiedy sprowadza kl§ski na ludzi, pochodzi to 
z dopuszczenia Boga, który pozwala zlému duchowi niekiedy ludziom 
zadawač kl^ski, w celu ukarania za ich wystgpki: w tym razie czart 
služy za narzgdzie w. r^ku Boga do karania ludzi. Sobor brakareáski 
can. 8 orzekl: „Ježeli kto mówi, že djabel jakieé niec:^&te stworsenia 
Qczynil, že djabel swoj^ moc% czyni grzmoty, blyskawice, burze i ensze, 
jak Pryscyljan uczy, niech b^dzie wykl^ty.** Že cyabel ^ dopuszczeoiik 
boskiego usiluje wszelkiemi sposoby ludzi trapió, pewn% jest rzecz% 
z nauki Pisma áw. i Koáciola. W ksi^dze Joba (r. i i 2) widzimy, ja- 
kie kl^ski i nieszcz^écia sprow&dzil czart na éwi^tego m§ža. W kai^dze 
Tobjasza (3, 8) Sara, córka Raguela, miala 7 mgžów, których czart 
Asmodeusz zabil. W Ps. 7 7 w. 4 9 Prorok mówi, že iPan Bóg poicil 
na Izraelitów gniew zapalczywoáci swojej, pop^liwoéč i rozgtíiewanie 
i utrapienie: przepuszczenia przez anioly zle. W Zacharjasza (3, i. 2) 
wielki kaplan. Jezus, stoi przed aniolem pajliskim, a szatan stai po pr*- 
wicy jego, aby síq mu sprzeciwial. Z przytoczonych dot%d nicúsc Pá- 
sma éw. widzimy jasno, že* djabel usiluje szkodzič ludziom, kasi^ do 
zlego (ob. Pokusa) i uwodz%c róžnemi sposoby. Niekiedy nadto, z do- 
puszczenia Božego, opanowuje cal§ istot§ czlowieka, i to zowie si^ op^tanie 
(ob.) Nareszčie z modlitw, egzorcyzmóW) przez Koéciól ažywanych « r6- 
žnych okolicznoáciacb, wyplywa, že, wedlug nauki Koáciola, zly daeh 
može wywierač wplyw szkodliwy na przedmioty, služ%ce czlowiekowi za 



mim 187 

pokfuiD, i do za^spokojom mqgch potrzeb. , Bzec^one bpwie^Q.mpiÉllU^j, 
egzoTCjzfny i blogoslawii^sjtwisi koáciďne iQáj% za cel wjzwolenie xsdQ- 
wieka i istpt go otaczs^^cych s pod wplyw^w zlego ducha, Aby. prz^z 
to ulatwič C2}owieko.^i zwrócenle si% ku Bogu i zjednoc^enio si§. z Nim. 
Podobnie, jak o4 pocž%tku áwiata istnieje na ziemi Królestwo Bože, 
a szczególniej przez Gbrystusa, NaprawcQ i Odkupiciela rodzaju ladzkie- 
go odnowione, utrwalone i doskonale/aorganizowaue, jde. przestaj^e ci%- 
gle dzia}a<i dla pzszerzema onoty i zbawienia ludzi, tak tet istnieje 
królestwo 4jabla, ci^le w swejsprawie walcz^ce. Powiedzieliámy ji4, 
že na > czele ;ďych ducbów od poczi^tku stanul icb ksi%že, djabel^, Lucyfer, 
on wi^c liczijym szej^gom czartów przewodniczy w walce z Bogiem, dla 
zburzenia j|íplestwa. £f^^^^^*. /Wszystkie te duchy najdoskonalej sig zga- 
dzai% w nienawiáci ku Bogu. Žatém qa czele królestwa zlego stpj^.naj- 
przód ze swym. .wodzem Qzarci, j^k wyražuie Pismp áw.nas tego uczy 
(Obj. 12, 7 — 9), gdzie opisáne s% dlí^a pbozy z sob% \¥alcz%9e, z jednej 
strony Michal i Jego aniplowie, a z drugiej szatan i jego aniolowie; tož 
samo królest^wo opisuje áw. Pawel (Efez. 6, 12). Dalej do królestwa 
ztego nalež^ wszyscy ludzie ^epsuci, przewrotni i oddáni na uslugi 
czarta, jak wid^č z wi^u wyžej przytoczpnych miej^c písma. Pan Jezus 
w Ew. éw. Mat. (12, 25 — soX uwydatniaj^e przeciívieústwo dwóch.prze- 
ciwnych spbie obozóWy mówi : kio ni^jest ze mnq^ przeciwka mnie jest, * 
Ta dzialalnosó królestwa szataúskiegp' objawila si^ szczególniej wtei^iczas, 
kiedy Chrystiis mial dokonaó dziela Odkupienia (rzež niewini%tek, ku- 
szenie Chrystusa. Mat. 4. Luk, 4. Mark. 1). Gdy nic powiódly si^ pier- 
wsze te usilowania, zly duchpopycha Judasza 4o,zdradzenia swego Mi- 
strza (Luk, 22^ 3. Jan 13, 2). Zaledwie królfistwo Chrystusowe zacz^lo 
dawaó, znaki swego žycia, djabel rzuQa síq na Apostolów (Luk. 22, 3), 
dalcij na wszystkich wier^ych,. pragn^c im.wydrzeé- wiarg, miloáé, od- 
wieáé ich od prawdy,,(D2. Ap. 5, 3. Eíez. 4, 21. 6, la. I Tess. 3, 5. 
I Tym. 3, 6—7. I Koř. 7, 5- II Koř. 2, 11. II Tym. 2, 26. Jak. 4, 7. 
I Piotra 6, 8). I tak w jkolei wieków, bez žadnej^przerwy ^wodzi.wier- 
nych róžnemi sposoby i.tém parném istnienie swego królestwa objawia. 
Liczne tego rodzaju fakty z wiarogoduycb žródel podaje nam wíqIu pi- 
sarzy, a mi^dzy ifinymi žebrané, przez Józe/a JBizouard, w d;2iele: Des 
rapports de rhpmme.avec le démon, Paris 1863 t. ,6. 4-. Poniewaž 
czarci stworzeni zqstali aniolami dobrými, a wi§c, zdaniem Ojców i teo- 
logów katolickich, uie l)yli zlými od sg-mej chwiii stworzenia, bo. w ta- 
kim razie .nie .možnaby o djable powiedzieé tego, co Pismo. áw, mówi: 
Jakzeé spadl z nieba Jjwcyf^rze^ któryé ráno wachodzil (Is. 1 4, 1 2. iiS'. Tham. I q, 
6 3 a. 5); ale zaraz po stworzeniu aaiolowie dobrzy, trw9j%c przy 
Bogn, zostali utwiei^dzeni w szcz^áciu na zawsze, tak s^mo aniolowie 
zli, w skutek odwrócenia woli swojej od Boga, upadli i szcz^scia na za- 
wsze pozbawieni zostali. Toletus (Enarratio in Sum. Theol. S. Thomae, 
Komae 1869. t. I 50 8) zalicza do artykulów wiary to zdanie, že nie 
w pierwszej chwiii stworzenia czarci zgszeszyli. Tego tež zď£|,nia bronili 
w ogóle Ojcowie, jak wykažuje Petayius (De ang. lib. 8 c. 3). Co do 
grzechu zlých aniolów, róžne s^ zdania Ojców i teologów. Niektórzy 
mniemali, že nie jednym, ale wielu grzechami obrazili Boga, že^ . nie 
wszystkiemi rázem, albo w jednej chwiii czasu, lecz stopniowo, jakoby 
pewnym porz^dkiem, gr^seszyli pych%, nienawiáci^, , zazdroáci% i t. d. 



188 ÚfáSéh 

Wedhkg atóli powszethnie u teologéW džiií pržyj^ej opi^Ji, anioiowie 
2gr2e82yli pycb^, chc^č wynféáé 8i§ prz6eiwko Bogn, dla tego te2 Phmo áw. 
ir ústa czarta Úadzie te sloira: wstqpi^ na mebiosa i bfdf podobny Noj' 
íDt/zazemu (Ts. 14). Sw. Angttstýn mówi, že djábél,* wjniostoáci^ nad§tf, 
čhcial 8i§ nazwač Bogiem, élatione mftatm votuit dici Ďeus, Sw. Tomasz, 
dówodz%c tego zdania, mówi, že bez žadnej Wí|tpliwóáci aniol s^nrzeszyl, 
póž^dajiic byé jako Í36g, nie wch^ci zrównania si§zBogiein, ale w.chQCi 
przewrotnej, stania 8i§ Mn podobným (I. <)ti. 63 a. S). Taktéž ucz^: 
^w. Atanazy, Euzebjusz, Teodoret, éw. Cyryll Aleandr., áw. Grzegorz 
l^asjan., šw. Chryzostom, áwi Hieťonim i šw. Bernard. Zdanié to daje 
8ÍQ wywieáó z wielu miejsc Pisma éw., w którj^ch pychá ganiona jest, 
jako glówny grzech, žródio innych grzechów i pocz^tek zatracenia. Wy* 
starczy tu przytoczyó slowa, jakiomi Tobjasz (4, 14) npóminal awego 
syna, mtodego Tobjasza: „Pysze nigdy w myéli twojej, ani w sřowie two- 
jém panowaó nie dopuszczaj, bo od niej pocz^tek wzi§)o wszystko za- 
tracenie/ Tož samo Izajasz mówi o Lucyferze: atargnxona jest do piehia 
pychá twoja (14, 11). 5. Jednozgodnie nanka Koáciola wszystkich wie- 
ków utrzymuje, že czarci, od pierwszej chwili swojego úpadku, ponoszf 
karQ za swoje przest^pstwo przeciwko Bogu. Ale kiedy chodzi o ozna- 
czenie kary, jak% mianowicie ponosz%, spotykamy 8i§ z rólnemi zdania- 
mi. Dawniejsi pisarze, powolujfc si§ na slowa Pisma éw. (II Petři 2, 4. 
Judae 6), ntrzymywali, že czarci nie ponosz% jeszcze kary piekla, bo na 
dzieň ostaUczny zostali zachowani. Powoiywali síq takže na slowa Ghry- 
stusa Pana (Mat. 25, 41): Idzcie przeM^d w ogieň ivieczny, a že te slo- 
wa maj^ byó wyrzeczoné w dzieú si^dú, wigc Wtenczas dopiero maj% byé 
wtr^ceni do piekta. Inni znowu, id^c za áw. Tomaszem, mniemaj%, že 
jedna cz§áé aniolów bezpoárednio i na zawsze zostata 8tr%cona do pie* 
kta, druga zaá cz§é6 zostala rzucona w ciemne g)§bie przestrzeni, až do 
dnia s^du ostatecznego. §w. Tomasz tak rozumuje: anioiowie stanowi^ 
poárednie istoty mi^dzy ludžmi a Bogiem i wchodz^ w ekonomjQ Bpž^, 
wedlug której Bóg rz^dzi éwiatem i ludzi do zbawienia prowadzi. Bóg 
czlowieka do dobrego prowadzi dwojakim sposobem: raz wprost poci%ga* 
j%c do dobrego, a odwodz^c od zlego, i tego dokonywa przez aniotów do* 
bryeh; drugi raz nie wprost, przez prób§ poci%gania do zlego, a odwodze- 
uia od dobrego, i tego wlaáňie dokonywaj% anioiowie žli. Tym sposobem 
anioiowie žli, nawet po swoim úpadku nie stali si§ calkiem nieužyte* 
cznymi, bo poshiguj^ liidziom do zbawienia. Dia tego wíqc miejsce kary 
czartów jest dwojakie: jedno z pówodu ich winy — pieklo; drugie zaá, ze 
wzgl§du na dobro ludzi (ratione exercitationis humanae) — ciemne prze- 
stwory áwiata. A že dzielo zbawienia ludzkiego rozci^ač si§ bQdzie až 
do dnia 8%du, do tego wi§c czasu trwaé b^dzie posluga dobrých anio- 
lów i pobyt czartów w ciemnych przestworach, chociaž niektórzy z nich 
teraz 'zo3taj% w piekle dla m§czenia grzeszników, jako i niektórzy anio- 
iowie zostaj^ z duszami éwi^temi w niebie. Ale po dniu s^du wszyscy 
žli, tak ludzie jak i anioiowie, b§d^ w piekle, dobrzy zaá w niebie 
(S. Thom, í. qu. 64 art. 4. Gf. Fetaviua, De angelis libro IHcIY). Běda zdaje 
sig l^czyó powyžsze zdania teologów: mów| bowiem, že czarci, gdziékol- 
wiek S9, czy w powietrzu, czy na ziemi, czy pod ziemi^, zawsze z sob^ 
nosz^ sff% kar§ piekieln^, etsi m templis colaniur auratís^ eUi pre aerem 
discurrant^ igne semper ardent gehennaU (apnd Petav. 1. c. n. 1 9). 6. Nie- 



którsy z dawiii^«zych nie mogU -sobie inaczej wyobrazió aniolów^ J9k, 
w postaci cielesi^ej; lubo .,ciiiia apielsJde w icb przekonania byljr 
étery czne, a , žatém zupelnie^ róžne od ludzkiob^ Ž tego powoda i. zlým 
dncbom takže przypisyirali ciaiay ^U poáledoiejsze i grubaze od cial 
dobryeb aniolów. .W ogófe jedoaúe, mianowicie w Koáciele 2apiúskii)i 
QtrzymywaiiOt ž^ wszyscy aniolowie, dobrzy i, žU, a% istotami czysto di^- 
chowemi, a žatém nie posíad^jq^cemi žadnogo ciaJa (Fetatňus^ De aBg« 
1. 1 c. 2 c;t lib. 8 c. i). 7. Niektérzy powiadaj^, že nie mog§ zrozu- 
mieč, jakim sposobem i9toty tak doskanale mogly zgrzeszyó. Ak npa-' 
dek ten iatwy do zrozumienia; bo stworzenie, chočby najdoskonalsze, 
najwznioálejaze, dla tego samcigo it jest istot% stworzon^ i ma woln^ 
wol§, može zaii9sze przecbylió sig i wybraé jedno z dwojga, može cbcleó 
byó tém> czém jest, lub zupeloie czéminném.T—Bla czego aniotom po 
úpadku Pan £óg nie dal czasa do pokuty i nie udzielil przebaczenia? 
Na to odpowiada áw. Grzegorz: Apiolowie dla tégo cďpuszczenia grze- 
chów nie dost^pili, že nie máji|c ciala, niezachwianie przy Bogu trwaé 
mogli. Dla tegQ. aniól bez przebaczenia zostalpot§piony,že byl stworzony 
wielkim bez porównania {Petav, De. ang. lib. 3 c. 3 n. i s). — Jak možná 
zrozumieó, aby czart, ezyli aniot po úpadku, mógl trwaé w zlém, kiedy 
pojmige doskonale, že nic przeciw, Bogu, .zdzialaó nie može, že niczego 
dokazaé nie zdola? Odpowiadamy na to slowami áw. Jana Damascena: 
Djabel dla tego mezmiennie trvá w zlém, že jest istot% czysto duchow§, 
a wi^c skoro raz dobrowolnie upadl, to pomimo poznania, že nic prze- 
ciwko Bogu zdzialaé nie ;dola, w zlém i w walce .przeciw Bogu na 
wield trwaé b^dzie. Diabolus propterea quod incorruptibilis. est, post- 
quam ex electione lapsus est, poenitentiae expertem et immutabilem ia 
málo finnitatem habuit (Feiav. De opif. sex dierum lib. Y c. III n. 10). 
A áw. Tomasz dodaje, že przyczyny zatwardzialoáci czarta w zlém nie 
w wielkoáci winy, ale w samej jego naturze szukaé naležy. Czém dla czlo- 
wieka jest ámieré, tém dla aniola byl úpadek (I qu. 64 a. 2). Podo- 
bme jak dobrzy aniolowie trwaj%c w sprawiedliwoáei, zpstali w niej na 
zawsze utwierdzeni, tak. aúiol zly, wybrawszy grzech, w nim si^ utwier- 
dzil na zawsze. To prawda, iž czfirt doskonale rozumie, že przeciw 
Bogu nic nie dokáže, ale i to pojmuje, že swojemi zasadzkami nie je* 
dsego czlowieka potratil uwieáé, do zlego przykué i uczeatnikiem.^woje- 
go nieszczQácia na wieki uczynié. — Jak poj%é, žeby djabel byl tak stra- 
Bznym i tak niebezpiecznym, jak go nauka katoi)ic)(a przedstawia, gdy 
upadkiem swoim dowodzi, iž jest nierozupinym? Z tego, coámy przed- 
tém mówili o djable, latwo ta trudnoáó .si$ ];ozwi%ziúe. Gzart nie jest 
zbyt Diebezpiecznym, bo sam przez Ai§ nikomu i nic zlegq uczynió nie 
može* Duszy za^ czlowieka cios ámiertelny zadaó može wtedy tylko,^ 
gdy czlowiek sam dobrowolnie do pego síq zbližy i z nim si^ pol^czy. 
Chiystua Pan zostawil nam.až n9.4to obilte, érodki, na których wsparci^ 
možemy wszystkie.jpapaSqi.dego ducha odeprze^.^Gzemu tylko cz§á6, 
a nie wszysoy aniolowie upadli? Dliv t^go, že každý z nich mial zupeln% 
woinoáé wyboru. — Raqjonalistowsoy naszych czasów protestanci nie chc^„ 
dla wyžej podaných argumentów, przypuszczaó istnienia djabla (tak 
:Sehlei'a'macher, Die ckristliche Glaube § 44 i 45). Strauss (Ghristl. 
Glaubenslehre n 1 5) karci ich za to trafnie: ,Supranaturaliáci, mówi 
on, zwyci^zko w tym punkcie odpieraj% racjonalistów, tylko že nie. 



190 Djabet.— Díteoiiítsae. 

potrzebnie opieraj) bíq wyl^cziiie na kflku pojedjňczyeh miejscach Ko- 
wego Test. (StrauBs, rozomie «§, nówi tu o protestani^cli wierz^cych), 
zandast uwydatniania komecznoáci demonów w ca^oáci nanki Jezusa 
i Apostolów. Idea Mesjasza i jego kť61estwi(a bez przceiwieňstwa kró- 
lestwa demonów, z osobowym na czele wodzem, jest tak memo2liwa, jak 
niemožliwy jest pólnocny bieguii magnesn, bez biegona polndniowego. 
Ježeli Chrystus przyszcdl na to, aby zniweczyé dzielo szatana, tedy nie* 
potrzebne bylo jego przyj^cie, ježeli nie byřo djabla. Ježeli djabel ma 
byé tylko poetyckiém nosobieniem zlego pierwiastka, w takim razie wy- 
starcza tež i nieosobowa idea Chrystu^a i osoby Chrystnsa nie potrzeba.* 
Nie potrzebnjemy dodawaé, že Stratíss atensz, nie w sprawie prawdy 
daje to rozumowanie; jak gdzieindziej tak i tu wyáwiecič chcial on 
tylko glapot§ racjonalizmn. Sam záš nie godzi 8l§ na istnienie 4j&bla, 
bo nie pozwala mu na to jego zásada immanencji, Poj§cia aniola i sza- 
tana 8^ dla niego prostemi tylko abstrakcúami, przedstawtaj^cemi jedno- 
stťonnie obie strony wszelkiej rzeczywistoáci. „Strona tožsamoáci, mówi 
on, zgody i zwii|zkn šwiata z absolntem daje fantazji Indzkiej poj^cie 
áwiata aniolów; tak jak strona odrgbnoáci od absolntn daje wyobraže- 
uie królestwa szataúskiego.* Slowem, aniol i djabel wtedy tylko 8§ 
možliwi, ježeli jest Bóg; kto tedy odrznca byt Boga, ten rzeczywistoáci 
aniolów i szatanów przypuszczaó nie može. Widzimy tedy tntaj znowu 
to, co nieraz jnž mieliémy sposobnošé zanwažyé, že ilekroé idzie o obro- 
nQ chrzeácjaňskiej nauki przeciwko nowožyfnej niewietze, zawsze ostate- 
cznie dochodzimy do kwestji bytu Boga. N»jbém wigc tn stan%6 mo- 
žemy. Z ateuszem dalej rozprawiaó byloby rzecz^ bezpožyteczna; z wie- 
rz^cym zaá, potem co jnž powiedziano, dalsza rozprawa bytaby zbyte- 
czD%. Z monografji w tym przedmiocie wymieniamy: Psellua (zakonnik 
grecki z drngiej pólowy XI w.), I>6 operát, daemon. dialogns, gr. et 
lat. ed. Gilb. Gaulminns, Par. 1615: Áoontius Jae,^ De stratagematibus 
satanae, ed. nova Ghemnitz 1791; Miaskowshi^ Angeli theologice pro- 
pngqati, dispnt. TI, Poznaniae 17 30; Fhfina, De angeHs et daemonibns 
praelectiones, Bononiae 1740; Gerhérty Daemonnrgia theologice expensa, 
1776; Sambuga, Der Tenfel oder PrUfnng des Glanbens an bOllische 
Geister, Mtlnchen 1810. * X. K, E. 

Diáconicum. Tym wyrazem w dawnych bazylikaeh oznaczano miej* 
sce bllsko ottarza, w którém djakohi przygotowywali naczynia i Bzaty" 
áwiQte^ majíce služyé do ofíary. Tam tež nbierali síq i rozbierali spra- 
waj%cy slnžb^ áwÍQt§. Miejsce to nazywalo síq jeszcze scevophylacium^ czyif 
thesaurařium (skarbiec), Inb bematís diáconicum^ dla odróžnienia od diaco- 
nicum majuB^ t. j. zakrysiji, gdzie po litnťgji chowaly sig szaty i naczy- 
nia áwi§te. 

Diaoonissae, kobiety, które W pierwszyeh wíekacb chrzeácjaíSstwa 
sprawowaly pewne czynnoáci w koáeiele, i w tym celu byly nroczyácie 
poáwi§cane przez biskupa. Instytacja ta 6i§ga ezasów apostolskicfa. Sw. 
Pawel mówi o (^akonissie z Cencbry imieniem Phoebe (Rom. 16, l), 
a w liácie do Tymoteusza (i Tim. 5, 9) opisuje przymioty, jakie mieé 
powinna kobieta, godna tego urz§du. Poniewaž zwykle obowi^zek <i(ja- 
konissy sprawowaly wdowy, zt^d w jazyku koácielnym nazywano 4Jako* 
nisse wdowami (x^^P^t, viduae)^ a ich služby wdowieástwem, viduatus. Je- 
dnakže áciále nie trzymano sig przepisu co do wieku (60 lat): wybierano 



I /- 



Méifténfesáé:' Idl 



i mfodsz^ osoby, ^dznaczsd^ée 8i§ wy^ksstalceníém, pobožíiošci^ i gorliwo- 
áei9, a éobóf chalcedoňski* 451 r. pozwolii wybieraó cljakonisse w 40 r. 
žydft. Nil zacbodzie, przy koňcu II w: přzeznaczáúo na ten urz^A ďzie- 
wioe, i zapewtie tylko wyj^tkoíwo dziewice bářdzo mlode;' okazuje si§ to 
ze siów Tertúllana, który gani ttmiészczenie 20 letniej zaledwie dziewicy 
poáród djakohiss (Teřtul. De yeland. virg. c. 9). W 17 w. iriřode dzie- 
wice, z liczby dzlewic poávngconych* Bogu, Beo sacratae^ jik éyr. Makryna, 
siostra áw. Grzegdrza ni^seňskiego, byly hietylko djakonissami, lecz iarchi* 
4)akoni8sami; t. j. przeložonemi djakoniss; tak^ byla Lampadia, praefecta 
virginum choro in ministerto gradus (Greg. Nisssen, in vita Mácrinae); Ro- 
mKúSí^ domina príma diacomssarum (Vitae PP. senior., ed. Rosweid. p. 3 7 9). 
Lecz falszem jest, jakoby žony djakonów, kapřanów i bpów, kíóre poálu- 
bialy czystoáé po wysivigceniu swych ragžów, spraTVowaty urz^dy ducho- 
wne, jako diaconoje (synod, turon. II c. I9\pre8bt/ierae, albo preshytides 
(Const. Apost. 1. n c. 28), episcopae, albo episcopissae (synod, turon. II 
c. 18). Žony tydí duchownych' užywuíy niew^tpliwie szczególniejszego 
szacunkn, i ježeli nie miaíy swoich fanduszó\T, ut^ymywane byly funda- 
Bzem koádola {Tkomassm. De vet. et nov. discip. ÉccI.- 1, lip. i c. 50, 
51), lecz idi przyj^cie do urz§dii djakoniss zaležalo od tego, czy posia- 
dig% wymagane kwalifikacje; cO ježeli mialo miejsce, nietylko powierzano 
im ch§tnie obowi^ki djakonissy (Syn. TruU. an. 69 2 c. 48.), lecz mia- 
ly mi§džy dfakonissami pierwszeústwo, i wyzaaczano je na przeložone 
i lektorld katechnmenek. Obo>yi%zkiem djakoniss bylo strzedz wejšcia 
cz^ád koádola, przeznaczonej dla kobiet; wzbraniaó wejáda tym, które nie 
mialy prawa tam si§ znajdowaé, co u raigžczyzn sprawowali ostiarii^ czyli 
janitores; pilnowaé porz^dku migdzy kobietami w czasie nabožeňstwa; ko<- 
mnnikowaé kobietom polecenia bisknpie, co u m^žczyzn sprawowali sab- 
djakoni i djakoni; piel^gnowaé chorých; przygotowywaé kobiety do chrztu 
i poslagiwaé im przy nim, póki go ndzielano príez zanurzenie. Djako- 
nissó poáwi^cal' biskup przéz wkladanie r^k i modiitwy (manus admotio 
€t benedictio). Byl to wszakže tylko obrz^d pobtogoslawienia, nie zaá 
wlaáciwe wyávri§caQÍe na služby oharza, nauczania i przewodniczenia> ko- 
ádele. Kobiety bowiem tak pozytywném prawem boskiém (i. Cor. 14, 
S4. I ad Tinl. 2, 8.. Gf. Oonst. Apost. L III. c. 6; Stát. eccl. ant. c. 
36, 8 7), jak i kanonaiňi wsžystkiich czasów wyl^czone s% od služby olta- 
rza (O. ^5 disti 28 conc. laodic. an. 360 c. 44. Conc. nannet. an. 895 
c. 4; c 1 X dei Gohab. cleric. III 2) i uczestniczenia we Vrladzy ducho- 
wnej {Augustin. Qaáest. in Vet. Test. qu. 45). S% wprawdzie wytaženia: ma- 
nus impanere^ ordinare^ ^(stpOTOvecofrai, užywane niekiedy o tém poáwigceniu, 
równie jak o poáwi^ceniu ksieni (jak c. 2 X deTestam. III 26),podobnie jak 
iryraženie* coněeerare^ zámiast vélare^ gdy mowa o dziewicach poáwigconych 
Bogn; kcz že to iiie bylo rzeczywiste . wyáwi§cenie, a tylko proste bio- 
goslawieástwo, przekonywa e tém ^ele áwiadectw (jak np. Tertul, á^ 
Baptism. c. 17; Const, Ap. lib. III c. 9; Epiphan, Haeres 69 n. 2; 
Haer. 7 8 n. 28). Pierwszy tež sobor nicejski (c. 1 9) z tego tytulu zalicza 
4Jakoni8se do rz§dn ludzi áwieckicb. Dia zapobieženia tež može jakiego 
v tym wzgl^dzie nadažycia, zaprzestano % Galji wczeánie poslugiwania 
8i§ djakonissami (Conc. Aurel. II an; 858 c. 13; Conc. Araus. I an. 441 
45. 26; Conc Epaon. an 517 c. 21 etc.). W niektórych djecezjach dlu- 
áej 8if može nieco utrzymaly, lecz od VIIIw. byly juž zniesione na ca- 



192 Diaeoni$SM.-*D|akwi, DjakoaaL 

Ijm zachodzie. Páfiiiej nžywane jeascie niekie^F wyiaqr DiakomMm i Ar- 
chidjakomua oznaczi^ przetotooe klasztorów ieiiskicb. 2e ui poiwi^ea- 
nie tego rodzsga dj^onís^czyli przetožonycb, bylo tjlko blogofttawíeástweiD, 
nie zaá ádále wjéwi^aniem, przekoaywiý% dostateociu^ akaiy administro- 
wania izeczy áwi^tychy i przyznawania sobie praWf naležf^cb do juyx- 
dykqi biskapiej (C. 8. c. XX qa. 2, albo ooqc. par, TI au. 929 c. 47 
i C. 10, X de Poeidt. et remiss. Y^ 3«). W koáciele greekim 4J&koiiisse 
przetrwáty nieco dlužej, .a w niektóiycfa miejscach, jak op. w Syrji, až do 
dai naszych; obowi^zki ich jednak 6^ bardzo ograniczone, odk%d ustaly 
glówne powody ich nstanowienia. W ostatnich czasach w niektórych kra* 
jach protestanckich zaprowadzono djakonisse, dla pielQgnowaDia chorých; 
nie jest to wszakže wznowienie dawnej iostytucji ^j^oniasy ale raczcj 
powierzchowne naáladowanie instytncji siostr milosierdzia. {PermanecUr.). 
Djakon, Djakonat. Djakonat jest cz§áci%, albo stopniem sakramea- 
ta kapiaňstwa, który przyjm!Íj%oy2n go nadaje wladz$ oroczyáde i bar- 
dzo blisko (solemniter et proxime) složenia kapta&owi» 8prawuj%cema áw. 
t^emnice oharza. Zt^d éw. Wawrzyniec u áw. Ambrož^go, (Be c^ciis 
L 1, cap. 41) w te odzywa si§ do Papieža Sykstusa slowa: j,Dok%d ájMeszysz 
šwi^ty kaplanie bez djakona? Ty nigdy bez djakona nie zwyUeá sprawo- 
waó ofíary Mszy áw," Jak episkopat jest szczytem i pebioáci% wladzy ka* 
plaúskiej, tak djakonat jest jej zarodem, pocz^tkiemy jakoby wstepem 
i przygotowaniem do niej. Jest on nignižszym szczeblem wielkiej hierar* 
chjiy nstanowionej dla zbawienia dusz w Koácaele przez Ducha éw. Epi- 
skopat i prezbyterat nad^}% wladzQ rozkazywania, 4)akonat nadsýe urz^d 
poslugiwania. Pomimo to jest prawdziwym sakramentem, a od ezasa so- 
boru trydenckiego nie ma w tym wzglgdzie žadnej w^tpliwoáci. Sobor 
ten sess. 2$ cap. s potopil zdanie utrzy]nuj%cych: „že w Koáciele katoU- 
ckim nie ma hierarbji przez Chrystusa ustanowionej, skladiy^cej . 8i§ z bi- 
skupów, prezbyterów i posluguj^cych (ministři);'' dalej tenže sobor twier- 
dzi, že przy áwi§ceniu djakoni otrzymuj% Ducha áw. „w przeciwnym bo» 
wiem razie biskupi napróžnoby wymawiali: Accipe Spiritum S.*' Poniewaž 
zaá, jak wiadomo, tylko sakramenta samé przez 8i§, t,,>. moc^, która síq 
w nich zncgduje (ex opere ope];ato), mog% sprowadzió doduszy dary Du- 
cha áw. i laskQ poáwÍQCiu%c|, przeto cjjakonat jest sakraméntem. Možemy 
nadto przytoci^ó wiele c|9wodów teologicznych, na popaicie tego zdania. 
W djakonacíe znajduje %i% wszystko do isto^ sakramentu kpnieczae, t. j. 
znak widzialny, podpadaj^y pod zmysly (signum sensibile), l^ka poéwi^- 
caj%ca, uí^tanowienie Bojte (institutio Divina). Znakiepi zeym§trznyn a^ 
Wflzystkio ceremonje, užywane przy udzielaniu tego sakramentu» jak wkla* 
danie r%k» podanie Ewangelji; w Dziejach Apost. r. 6 czytazny, ža pierw- 
szych 7 djakonów przez wkladanie r^k wyáwi§cqi^ych zQstato. Udziela ai^ 
nast§pDie la^ka Boža: okazi^ge 8i§ to ze slów, przy á.wiQpeoiu djakonóv 
užywanych: „accipe Spiritum S."; a jeszcze wyražniej z dabzych slów .acci- 
pe Spiritum S. ad robur et resistendum. diabolo* et tentationibus ejus;** 
ani 8tawia6 oporu iicznym pokusom, ani walczyč ze zlým duchem nie mo* 
žerny bez laski Božej. Sobor chalcedoiiski o biskupie, któfyby za pio- 
ni^dze udzielaí djaJřOnat, wyra^a si§ cau. 6: »že sprzedawalby lask^, kto- 
ra jest nad wszelk% ceng;?* wreszcie obowi%zki 4Jakona» które nižej wyli- 
czymy, s^ bajrdzo liczne i trudné, przeto Opatrznoáó w ich pelnieniu nie 
po3:ostawUa go wlasnym siíom. Ustanowienie Bože jest niew%tpliwe, gdyt 



Djafcoo^ DjakoML 193 

ani Apostolowie, ani Koációt, wlasn^ powag^ nie moglibj przTwi^zjwaé la- 
iki do znaków widzialaycb, z natary swej zupetnie obojgtnych w porz^d- 
ku nadnatnralajm. á. Igoacj, bp antjocheúski (Eplst. 1 1 ad Smyro.), za- 
cb^ca, aby djakonów mieó we czci i powažania, jako «nslagi^%cycb a ro- 
zkazu Božego/ á. Pawei (Epbes. 1 4) nakiizoje poslaszenslwo przezbyterom, 
i djokonom temislowy: Jeto tym jest posluszoy, jest postoszay Chiystn- 
sowi, któiy icb ustauowiL' Nadto, djakoaat wyciska na doazy niezmazane 
plotno, nazwane charakterem, który sprawia, že ani go možná raz przy- 
j^cego Gtracié, ani powtarzac. Odwieczna byla praktyka Koádcďa, že dja- 
kjców upadlých w herezjg, zawieszonych w obowiazkach, wykl^tych, jesii 
Ifjlz poprawa, przywracano n;izad do goduoici i obowi^zków, nie powta- 
rzaj%c swi^3n. O tém swiadczy sw. Au^^nstyn (lib. i contra Donatom) 
i ínni. Po tak wyražnych slowach soboru tr>dencki^o i tylu silných 
'iy\o,\zch byloby lekkozny.slnošci^ trzvmaó si§zdaaia przeciwnego. Zdanie 
;o7yž5ze, przez dedukcj§ wyprowadzone, jako wniosek teoiogíczny ze alów 
3^.;^. trydenckiego, jest pewne, nie sUioowi jednak artykuln wiary (non 
čs; de fide), pouiewaž nie ma na to decyzji Koíciola. Bellarmin (de sacr. 
ord, cap. 6) mówi: ,o djakonacb koniecznie trzeba s%dzič, že áwi^nieich 
jest sakrameatem, chociaz to uie jest artylíalem wiary, poniowaž nie mo- 
ir bjč widocznie wyprowadzone ze slowa Bozego, pisanego i podanego; 
zjilio^ iiie ma žadoego wyraincgo w tej rzeczy wyroku Koscicrfa." Stalo 
i:^ ono powszechae (opinio comiaanis), chociaz jest kilku teoiogów nie 
rjz^lointgo imienia, którzy odmawiaj% djakonatowi godnosci sakramenta. 
Tj3i s%; DaraaJas (in IV diap. 24.) i Cajetanus (tom. i. tract. H). Dowo- 
'IV przez nich stawiane tak s% slabé, že nie wytrzymnj% žadnej kryty ki; 
; .*z}~taczamy niektóre: i) oLowi^ki ^vta^ciwe djakonom mog% spetniač 
s«:eccy iudzie bez ciewažnoki, gdy tymczosem obowi^zków kaplaáskich 
:^kt, oprocz kaplana, wažnie sprawiač uie.može, jako to: sprawowač ofía- 
r; 3l3zy sw., udzielac rozgrzeszenia etc.; przeto slusznie wnieáó možná, 
li t}lko prezbyterat jest prawdziwym sakramentem. Ale trudnoáó jest 
ta tyUío pozorná. Nikt nie zaprzeczy, že bierzmowanie jest sakramentem, 
a.iziclaaym w tym celu, aby m§žnie wyznawaé wiar^ Girystusa i aby 
tém godLÍej przyjmowaé inne sakramenty; jednak i bez tego sakramenta 
'^jZio. byé Izielnym wyznawc^ wiary, oraz godziwie i z požytkiem du- 
chowijjni przyjmowác inne sakramenty. Nie lezy to koniecznie w naturze 
ka^egj sakramentu usposabiaó i nadawaé wladz§ do szczególnycb, w>'jv 
tkojvych czynnoáci, wlaáciwycb nie jnž ogúlnic wiemyro, ale niektórym 
tyiko indywiduom: nie widzimy tego np. ani w sakramencie chrztu, ani 
w bierzmowaniu. Przeto, chociaz czynnosci wlašciwe 4jakonom mogj| spel- 
iJji^ bez niewažnoáci wszjscy, djakóni jednak, otrzymawszy szczególn^ la- 
ikg iw.^ mog% je spelniac lepiej i latwiej. Byt žatém cel wažny do usto- 
i-jvienia tego sakramei.tu. 2) Dzieje Apost. zd^ si§ sprzyjaó temu zda- 
E.in, bo w roz. 6 cz>tamy: ,Stalo si§ szemranie Greków przeciw Žydom, 
i> w posittgowaniu powszedaiém bywaly pogardzone wdowy ich. A dwa- 
lakže, zebrawszy gromadg nczniów, rzekli: nie jest sluszna, žebyámy my 
opuicili slowo Bože, a stolom služyli." Któž przeto siidzié može, že dja- 
kjcat, który bjl ustanoviooym z powodu szemrania ludu i to w celu 
tanizo podrz§daym uslugiwania przy štolách (który to obowi^zek dawniej 
sjjelnialy niewiastyj, jest sakramentem? ^le Dzieje Apost. nie odabiaj^ 
Encykl. T. IV. ^^ 



194 DJakon, Dj 

naszego zdania, utwierdzaj^ je owszem jak niúsilniej. Tamžebowiem (C2^p. 
€ v. 8) czytamy: „upatrzciež tedy bracia z was siedmiu m§2ów, dobře 
éwiadectwo maj%cycb, petnych Dacba áw. i m^oáci/ Apostolowie wi§c, 
przed udzieleniem áwiQcenia djakonata, pilnie badali nie o to, czy maj%- 
cy by6 poéwi§coiiymi s^ wierni, rzetelni, aby im bezpiecznie powierzyé 
pieni^dze, przeznaczone dla biednych, czy s% przedsi^bierczego umystu 
i mňi% w tém zaj^u zamilowanie, lecz, czy s% mgžami peloymi Ducha 
éw. i m^droéci/ które to przymioty do peluieDÍa obowi^ków duchownych, 
a nie do áwieckich, 8% koníeczne. Przy tém šwiQceniu užywaj^ ceromo^ji po- 
dobnej do tej, przez jak% udzielali prezbyterat. Act. Apost. cap. 6. v. 6. czy- 
tamy: ,Te postawili przed oczyma Apostolów, a modliwszy sie, wložyli 
na nie r^ce/ Gap. 6, 7 Act. Apost. dowiadujemy 8i§, že éw. Szczepan 
i Filip, pierwsi 4Í^oi^íi opowiadali siowo Bože i udzielali sakramentu 
fiirztu áw. Šw. Szczepan w mowie mianej do Žydów daje dowody DÍe- 
tylko .žarliwotfci o chwat^ Chrystusa, lecz zárazem gl^bokieij znajomošd 
Pisma áw.: w pelnych m%droáci slowach przedstawia cal% bistorj§ Žydów, 
že niepomni na dobrodziejstwa Bože, zawsze sprzeciwiali 8i§ Duchowi áw., 
a i teraz cbc% przeáladowač postaúca Božego. Jaánieje w nim wielka moc 
duszy, dar Ducha áw., który sprawia, že nie zwažigac na niebezpieczeú- 
stwo i wielk^ liczbQ nieprzyjacióř, pragni^cych go zgubió, wypowiada prawd^. 
Waiystko tu cechuje charakter duchowuy, koácieluy, postannictwo Bože, 
które tak przedziwnie zgadzaj^ síq z godnoáci^ sakramentu. Act. Apost. 
cap. 7 v. 54, 58. Šw. Pawel (Pilip. i. i Timot. 8, 2) umieszcza dja- 
konów obok biskupów i kaplanów. Šw. Polikarp i áw. Ignacy nazywaj% 
ich nie ministrami ludzi, lecz ministrami Boga, Koácio^a, ministrami tige- 
mnic J. Chrystusa, i mówi^, že wierni powinui dla nich mieó czeé6 i sza- 
cunek, podobny do czci naležnej biskupem i kaplanem. Sw. Izydor (libr. 
2 de off. eccl. cap. 8) mówi: „bez nich kaplan nosi tytuř, lecz nie spelnia 
obowi^zku, albomem jak w kaplanie konsekracja, tak w ministrze roz- 
dzielanie sakramentu. Samým bowiem kaplanem nie wolna požywaó kie- 
litsha z Oltarza paňskiego, ježcli im nie b§dzie podaný t>rzez djakona." 
A žatém tak Pismo áw. jak i tradycja widocznie naszeroa zdaniu sprzy- 
jaj%. Slusznie przeto wnosi Thomasntua (Yet. et Nova eccie. discip. p. 
1 1. 1 1), že služenie do stolów bylo tylko pobudk^, nie zaá gtównym ce* 
lem ustanowienia djakonntu, który ma daleko wažniejBze i duchowne obo- 
wi^ki. Co zaá dotyczy owych stolów, poniewaž wierni zaraz od stohi 
duchownego, gdzie przyjmowali Najáw. 8akr9.ment, przy8t§powaIi do stolu 
zwyczfgnego, gdzie spožywali agapy (ob.), przeto wielu powažnych pisarzy 
s%dzi, že dJAkoni nad obydwoma štolami mieli opiek§, w czém zaštípili 
Apostolów, zajatých prac^ apoštolsky. Wi§k8z%^do rozwi^zania truducéč 
przedstawiaj% niektórzy Ojcowie Koáciola, jak np. áw. Cypijan, który 
(epist. 65 ad Rogatianum) mówi: „powinni pami§taó djakoní, že Aposto- 
lów, t. j. biskupów i kaplanów Pan ustanowil, djakonów zaá, po Wniebo- 
wst^pieniu Paúskiém, Apostoiowie ustanowili slugami swego episkopatn 
i Koáciola." Sakrament zaá tylko przez J. Chrystusa mógl byó ustane- 
wionym. áw. Cyprjan tedy zapewne chcial powiedzieé, že Ghrystus nie 
áwi§cil sam djakonów, tylko biskupów i kaplanów, albo tež, žo nie tym 
samým sposobem ustanowil djakonat, jak episkopat i prezbyterat. Te bo- 
wiem ustanowil bezpoárednio sam, osobiácie (immediate), djakonat tjíí 
posrednio (mediate), przez Koációl i Apostolów, tak jak prawdopodobulc 



DiakM, DJakMSt 195 

poáradaio pneš KoádAt urtanowU aakimment ostatniego olejen áw. na* 

mncwaia. 2e teka byla myfl i xamiar áw. G/pijana, wf^iié 8i§ nie go- 

dsí; w pnedwDym bowiem nuie pf2yiNiácíóby naležato, 2e nie csytal 

Daiejów Apost, Ustów áw. Pawta, które tak wyražnie ^j^onat opisoj%. 

Užjwa on atów wyicrf przytocsonycb, aby igromič pych§ pewnego djakona, 

po«itaj%e^o pnedw w^adsy i powadae Inslrapa. Kalwin (libr. 4 Instít. 

cap. 5) nsihije dovieáé, te djakonat jest to nn%d áwiecki, ndzidony w ce- 

In wyl^cniie áwieckim, žatém jak nadaný, tak i w kaidej diwili cořoi^ 

tym byé moie. Obowifzki ^akonéif s% éwi§|te, wielkie i lozlieme. Bylí 

oni pomocnikami biakapów, jak dawniej Apostolów, w neczach odnoss%> 

cych 8i^ do litufgji i kamoéd koádelnej. Powierzono im nj^bliž8z% sla- 

ib^ pny oltarza podcxas odprawiania ofiary áw.; oni przyjmowali ofiaij 

od wíernych i takowe oddawali biskupom, albo kaplanom; csytali ksi^ 

šw., iywoty m^ezenników; rozdawali kommnnj^ áw., swtaszcaa pod posta- 

cif wiaa i takow) zanosili do eborych i meobeenych. Podezas Ms^ áw. 

o^aszali, czytajfc przepisane íonnnh^, którzy z wiernycb niaj§ fli§ zblifty6 

do išMn Paúskíego, a którzy oddaUé; esEytali z ambony £wangelj§ áw., 

thoBscaic j§ Indowi, lecz za wyražném poswoleniem bi^pa. Kadto, byli 

obowi^jEaai nezjč kalecbizmn, ndzidaé za pozwoleniem biskupa cbntn áw., 

^gBorcjzmowaé; odwiedsali w czasie przeáladowaá m^czenników, wyzna- 

we6w wiary, osadzonyeh w wi^enin, aby ieh zadi^dé do m^nego wy- 

zMĚMmmaóM Cbrystosa i do wytrwania w áwi^tych nczndach do koúca. Zna- 

koHÍty pRytóm brali odzia} w zewn^tnnym zarz%dzie djeoezj% i parádami, 

GSBvnIi troskliwie nad žyciem, zaebowaniem 8i§, obyczsgami wiernycb, 

a zwlasseza nad zgromadaeniami rdigijnemi. Byli stalými poárednikami 

wá^dĚj bisknpem a paraQanami, zawiadamiig^c go o wszystkiem, o czém 

wiedxieé byl powinien; znajdowali 8i§ wraz z kai^anami na s^ach, na 

kt^yefa biskap wymiena! sprawiedliwoád; w rzeczacb mniejszej wagi sand 

nawet rozstnygalL Wresnne, mieli szcsególne staranie nad nbogind cbo- 

rrai, wdowami, i zanylzaii docbodami Koádola. (Tkomasdmu^ op. c. ci^. 

1. Demti Inst. Gan. tom. i, 143). Konstjtncje Apostolskie nazywaj% 

4íakoDáw okiem, nebem, nstami, r^bi, sercem, dii8z% biskupa. Pomi§dsy 

iyiikm eoraz wi^kszy jednali sobie szaconek, nawet w pocz^tkacb, pray or- 

ggwtTUfji paraQi, nidiczne gminy otrzymywali w zarz%d. Z t^o powoda 

powitawaly niiýakie nadnžyda, wi§c Koádól w lY wiekn kilkakrotnie 

«weflú rozpoRfdzeniami pnypominal djakouom ich zaležnoéč od bisknpów 

i kaplaiiów, a wladz^ ich ádeáaiwszy, okreálil slnsznemi gianicami. Sobor 

arebteidd (can. 5) zabrania im odprawiaé Mszy áw.: tak daleko nniosla 

xarosamiatoáé niektóiych 4iakon6w. Sobor laodycejsld (can. 20) zabrania 

ía ňadaé, zapewne w koácíele, dopókiby kai^ni nie dali im na to po> 

zvoicBia. Sobor nicejski (can. 14) zabrania im rozdawaó kommnnJQ ka- 

I^nooi, albo przyjmowaé j% wprzód przed obecným kaplanem. Sobor kai^ 

žagí^lakf wi^oej jeszeze robi, bo stanowczo im nie pozwala ndzielaó kom- 

immajjí wiemym, w obec kaplana, bez jego pozwolenia. Dawniej przy wie* 

hi koádolacb l^lo tylko po siedmiu djakonów, liczba ta byla nawet prze- 

przez sobor neocezarejski (cao. 1 4); lecz gdy przy roso^cej liczbie 

lycb množyly bí§ zajídá bisknpów, liczba djakonów powi^kszon^ zo- 

stftla. W Bzymie w XI wiekn podwojooo ich liczb§; nadto, bylo kreowa- 

njcb czterech djakonów, nazwanych paiacoteymi (diaconi palatioi): ci, po* 

niewaž mleli stale zaj^cia i obowi^zki w Rzymie, otrzymywali bencficja. 



19& Djakon^ Djakoiiat--Ojalogi. 

Wedle dsisiejszej karnoáei koácielnej, upadly wszelkie przywilaje 4Íakoaów 
i, oprócz kilku wyj%tków, istniej%cych jeszcze w koáciele rzymskiin, dja- 
konat jest przejádowym stopniem, prowadz^cym do prezbyterato; wažniej- 
sze zaá jego obowi^zki przeszi^y na kaplanów. Podwójoa jest materja dja- 
konatu: jedna, wkladanie r^k, przez samego biskupa dokonané, przyczém 
wymawiane 8% stowa stanowi%ce forro§ sakramentu: ^Accipe Spiritum S« 
etc.;^ druga, podanie Ewangelji éw. przy wyrzeczeniu slów: ^Accipe pote* 
státem logendi Evangelium/ Nazwane s% przez teologów mateijami cz§écio^ 
wemi (matería partialis), gdyž obiedwie s% konieczne: jedna bez drugie: 
nie bylaby ivystařczaj^c^; w pot^czeniu stanowi^^ doskona}% caloác i nadá. 
j% caikowit% >vladz§ djakonatu. Pierwsz^ uwažaó naležy za przedniejsz%, 
giówniejsz%, juž dla tego, že sprowadza lask^ Duoha áw., w przeciwnym 
boi?iem razie, wedle wyraženia soboru trydenckiego^ biskupi napróžnoby 
wymawiali slowa: „Accipe Spiritum S."; juž to, že \vedle dawniejszego zwy- 
czaju Kosciola sama jedna byla w užyciu; w póžuiejszym dopiero czasie 
Koációl przepisal» aby Ewangelja byla podawan^. Wreszcie, Mrlaáciw% jest 
do oznaczenia calego obszaru rozlici^nych zatrudnieú djakona, przeznaczo- 
nego na služby biskupów i kaplanów w rzeczach koácielnych. Konieczn% 
jest wszakže i druga, albowiem: i) wyraža najwažniejszy obowi^zek dja- 
konów, czytania Ewangelji w czasie Mszy uroczystej, objasniania jej ludowí, 
oraz uczenia katechizmu i przysposabiania wiernycb do godnego przyj§cia 
Eucharystji áw.; i 2) odpowiada nauce i postanowieniu soboru florenckie- 
go, który wyražnie podanie Ewangelji nazywa materja djakonatu. Pon- 
tyfíkal rzyiuski przed podaniem Ewangelji nieuwaža djakonów^za znpetnie 
wyswi^conych: nazywa ich bowiem ordinandi^ t j. maj^cy byó wyéwi§co- 
nymi. Bardzo powažni teologowie, jak Iwo karnoteiiski, Hugo od áw. 
Wiktora i wielu innych tegož trzymaj% 8i§ zdania. Djakoni obowi%zani 
s% do zachowania celibátu, oraz odmawiania paderzy kaplaúskich; nadto, 
powinni przyáwiecaé ludowi dobrým przykladem, jašnieó pobožnoáci^ i in- 
nemi cnotami chrzeácjaúskiemi. X. A, E. 

Djalogí treáci religijAéj, czyli Misterja. Przeástawienia tea- 
trálně w formie ^alogów, zwane u Francuzów ntysteres^ miraoles^ epkrea 
farcies {epiUolae farsitae), u Anglików" miracles plfiCLa (mir€Uíula)y u Wlochów 
istorie^ albo comedie spiritiAali^ u Hiszpanów autos socramentales^ lub autot 
al ncusindento^ u nas znané pospolicie pod nazw% djcdogów jezuickich^ z taj 
okolicznoáci, že upowszecbnioiie byly najwi^cej po szkolach utrzymywa- 
nych przez oo. jezuitów. Pocz%tek przedstawieá teatrabych treáci reli- 
gijnej si^ga prawdopodobnie Ví wieku. Jak áwiadcz§ uajdawniejsze za- 
bytki, pewne ust§py z Pisma áw., niekiedy legendy z apokryfów (ob.) 
J^owego Testamentu, oraz z žywotów éwi§tycb, stanowily treáč pomienio* 
nych djalogów. Powstaly w epoce, kiedy Ojcowie Koéciola i biskupi sta* 
rali síq o zniesienie dawnych widowisk pogaúskich, szerz^cych zepsucie 
obyczajów. Prawdopodobnie wspaniale obrzgdy i uroczystosci Koáciola 
natchn^ly myál^ przedstawienia, w žywycb obrazach i djalogacb, najwa« 
žniejszycb ust^pów z dziejów áwi§tych. Posiadamy juž z X w. zabytek 
religijnego dramatu w utworach Hroswity, zakonnicy z Gandersheimu, któ- 
ra czerpala treáč do utworu CalUmachtu z legendy ap. Fabricium Cod. 
apocr. N. T. N^dawniejsze zabytki misterjów we Francji si^gaj^ XI w. 
(VioUet Le Duc^ Ancien théatre frangois). W Kiemczecb, oprócz pomie- 
nionych utworów Hroswity, znaný jest djalog mnicha Wernhera z XII w., 



prfá tjtalcm: Ludus PcLsekáUs de aiventn et interku antichrísti. W Která- 
tnrze polskiej z epoki wieków ledních nie posiadamf žadne^o zabytkn 
djalogów; 8) jednak álady, že, równie unas jak w ínnjch krajaeb, osobjr 
dachowne i áwieckie braly ndziaí w religijno-teatralnych pnsedstawieniacb, 
mianowicie w áwi^ Božego Narodzenia i w wielkitn trgodoia. Xa po- 
czatkn XIII ▼. Papiež Innocenty m. w okólnika do arcjbisknpa gnie- 
žnieáskícgo i innjch bisknpów, zakazuje odprawíania widowísk teatrainjch 
po koéciolach, mianowicie kaptanom. W póžnicjszjcb dokumeotach, dotr- 
cza^cb wyt^cznie Koáciola polskiego, znajdojemj wskazówki, že pewne 
przedstawienia teatrálně l%ezono z nabožeústtrem. W konstrtncjacb 9jno- 
dalnjcfa arcybpa gniezn. z 1826 r. czjrtamj rozporz^dzenie, ažebjr osoby 
dndiownego stana nie wažyly si§ brač ndziahi w widowiskacb teatrahiycb, 
p-:>d kar^ ekskomnnikL W dalszym ci%ga tejže konstytocji napisano: 
,Ustanawíamy i zakaznjemy, ažeby žadne z osob, dncfaownego Inb éwieekie* 
f-y powolania, nie wažyly ú^ wyst^powaé w potwomycb maskách w ko- 
scíolach lob na cAientirzach, zwlaszcza podczas naboženstifa. Ktokolwiek 
wi^c, mimo naszego zakazn, pokaze 8i§ tamže w masce, podlegnie kl^twie 
koldelnej. Dodajemy nadto, že podlegač maj% równie tej karze osoby 
biorace nd:íial w zabobonnych igrsyskach, którego to dopnszczaj^ 8i§ nad- 
c/yds podczas koáeielnych processji, stosownie do zwyczajn pewnych miej- 
^Tmtjí^* Nie podlcga w^tpliwošci, že pomienione przedstawienia w ma- 
skadi, i igrzyska, byly zawi^zkiem djalogów czyli misteijów, odprawianych 
p^jžniej po Uasztorach i košciolach, i w ogóle przedstawieň religijno-tea- 
tralnych, jak np. w czasie procesji na niedziel^ kwietni]| lab w nroczy- 
stošé Božego Ciata, które przetrwaly prawie do koňca zeszlego wieku. 
Jak okazuje si§ z najdawniejszych rozporz%dzeá Stolicy Apost. i nchwal 
srnodalnych, wladza dnchowna zabraniala oiprawiania roisterjów po ko- 
šciolach i cmentarzach. Zapal atoli do slachania djalogów treici rcligij- 
acj byl tak powszccbny, že we Wloszcch í we Francji w XIII i XIV w. 
zawi%zywa}y si§ bractwa, w cela przedstawiania m^ki Chrystasa Pana. 
Xarol yj, król franeozki, 1398 r. npowažnil i nprzyvilejowal bractwo 
mieszczan paryzkich do odgrywania religijnych djalogów. Wynajeto dla 
tego teatra ogromn% sa]§ w gmachn szpitala Šw. Trójcy. Pablicznosé 
przyslacbiwala si§ z wielkiém zaj§dem przedstawienia M^ki Paňskiej 
w dniach áwi^tecznych, mianowicie w niedziel§. Rozpoezjmal si§ teatr po 
"Siedzíe; skoro noc zaskoczyla, odkládáno dalszy ci§g reprezentacji do na- 
?tepnej niedzieli: tak wi^ przedstawieníe dlagiego dramata ci^n^lo si^ 
rJekiedy dwa lub trzy miesi^ce. Djalogi teatrálně przy nroczysto^ciach 
j-roccsýi Niedzieli kwietniej, Wielkiego pi^tkn i Božego Ciala odprawia- 
no, jak zaawažyliámy wyžej, w ňader odleglej epoce wieków érednich. 
Potninio zakazów wladzy dachown^, przetrwal ten zwyczaj w niektórych 
aicjscowo^iach do dnigiej pólowy XVIÍI w. Podczas processji w Nie- 
'!zie!^ kwietnia, osoba przedstawiaj^ca Chrystasa Pana wježdžala na oále, 
na pamiftk^ trjnmfalnego wjazda do JerozoUmy. Dziewcz§ta i chlopcy 
^Tiewali chórem i rzacaii przed ni% kwiaty. W Brnkselli w XVIIl w., 
w dzíeň wielkiego pi%tka, po odprawienia uroczystej processji do košcio- 
ía k&tedralnego, jeden z wi^žniów, skazanych na ámierč, otrzymywal ula- 
skawienie za odegranie roli nkrzyžowancgo. Niekiedy oprowadzano przy 
proces5Jach osoby poprzebierane za sloniów i inae zwierzeta, w celu aprzy- 
tomnienia myili, že wszelkie stworzenie powinno odJa-vač hold Stwórcy. 



198 DjalogL 

O pomienionym zwycz^a pine Jan Jabtonowski, Wojewoda roski, w swym 
* Dziennika, w8poimQaj%c o procesji odprawíonej we Lwowie 1700 r. Co 
dotjczy w ogóle djalogów treáci relig^nej, w skatkn zakaxu Papiežy i bi- 
sJnipów, iist§pi^4 takowe stopniowo z marów koáciola, mianowicie z kou- 
čem XVI w. Upowszechniflj) si§ natomiaft przedstawí^nia na placach pa» 
blicznych, po szkotach, po domach paáskich, nawet w chatách wieáoiaków^ 
Szopld czyli jaselka, które dot^d okaznj^ po miastach, s§ naáladowni- 
ctwem áredniowiecznych misteijów, chociaž napotykamy tam wiele szcze- 
gólów nowej daty, zacieraj^čych starožytne pochodzenie. Dot^d równiež 
lad nasz wiejski, w niektórych miejscowoádach krajn, zachowuje dawny 
zwyczaj odgrywania komedji trešci religijnej w czasie éwi§t Božego Na- 
rodzenia. W szkolach naszych, odXYI do dragiej pólowy XYIII wiekn, 
przedstawiano dljalogi tresčí religijnej lab historycznej. 2iabytki pomienio- 
nych (^alogów, przecbowane w dmkach lab r§kopismach, pochodz^ po wi^ 
kszej cz^áci ze szkól jezaickich w Krakowie, Warszawie, Wilnie, Lwowie^ 
Foznania, Ghelmnie, Paltuska i t. d., gdzie stale atrzymywano teatry. 
Trešc religijnych djalogów bráno z dziejów Starego i Nowego Test., oraz 
z žywotów éwi§tych; djalogi zas osnate na tle historji politycznej czerpa- 
no najczgáciej z dziejów polskich, lob starožytnych, mianowicie greckich, 
perskich i rzymskich. W XYI i XYII wieku napotykamy nadto djalogi 
aUegori/czne^ w których wyst§puj% bogowie pogaúscy, cnoty i wyst^pki 
aosobione, zárazem Aniol Gabijel, ró2ai éwi^ci paúscy, Jadasz, Uerod 
i t. d. W jednym z takich allegoryczno*moraÍDych utworów oapotykamy 
dlug% rozmow§ Judasza z Rozpaczq, W okresie panegirycznym, poczyna- 
j^c od XYII w., npowszechnily si§ przedstawienía djalogów treéci pane- 
girycznej, grywane zaá byly z okolicznoáci odniesionego zwyci^ztwa nad 
nieprzyjacieUm, z powoda imieniu, przyjazda dostojoych osob i t. p. Djn^ 
hgi aatyryczne stanowi^ wažn^ gal^ž naszego piámiennictwa z XYI i pierw- 
szej pólowy XYII wieku: nie wszystkie przeznaczone byly dla scény, cho- 
ciaž nie róžni^ si^ form^ od djalogów grywanych na teatrach szkolnych. 
Niektóre z rz§da satyryczno-obyczajowych djalogów m2i% polemiky reli- 
gijn% na cela, jak np. Wita Korczewskiego, wystgpuj^cego w obronie 
nstaw i obrz§dów katolickiego Kósciola, oraz Mikolaja Keja, zwolenuika 
reformacji, napastuj^cego Koáciol i dachowieástwo. Tenže pisarz jest au- 
torem 4ja]oga, poczerpni§tego z dziejów Starego Zákonu, pod nápisem: 
Žywot Józefa. W 4Jalogach obyczsgowej treici, które przeznaczano do czy- 
tania, lub odgrywano na teatrach szkolnych pomigdzy aktami dramatów 
powažniejszej treáci, przedstawiano wszystkie stauy: ksi^žy, szlacht^, mie« 
szczan, kmieci, žolnierzy, dworzan, žydów, klechów, žaków, nakoniec ga- 
álarzy i pielgrzymów. Odznaczaj) si^ dwa ntwory nieznanego z nazwiska 
antora, z koúca XYI w., wyborn^ charaktery stykii owoczesnych oby- 
czajów i dowcipem: Wyprawa plebaňska Albertusa i Albertus powraca* 
jqcy z wojny: atoli djalogi pomienione nie byly prawdopodobnie przedsta- 
wiano na scenie. Ňader $4 liczne zabytki djalogów grywanych na teatrach 
szkolnych, dwa atoli najobfítsze zbiory, przedstawiig^ce pewn§ calošó, zna- 
né 8^ z r§kopismów: djalogi grywane w szkolach pultuskich i w chelmin- 
skich. O pierwszych podal wiadomosč ksi^dz A. Zalgski: nWiadoniosc 
o r^kopismie z XYI wieku, zualezionym na košciele niegdyš jezuickíra^ 
a teraz benedyktyrlskim w Puhusku"* (driikowal Wójcicki, w Bíbijotece 
starožytnych pisarzy polskich t. YI str. 295 — 84 7). Zbiór djalogów gry. 



Djalogi.— Biaspora. 199 

vnjch w ^kirfadi ckebniňaldcb, w r^opiámie bib^oteki ordynacši Ki»- 
síásidcli, opisany praez WL OioiDQtowskiego {Dz^je Uatru poUkiego od 
majtíawmejszyeh czasáw do 1750 roku^ Warszawa 1870 str. 84 — lil). 
W tqie bíb^otece inny rgkopism, z XYI wiekn, ma sbiór djalogów nie- 
znan^go poGbodzeoia, mi^dzy innemi: Djalogi o M^ce PaňMtíej\ na niedne* 
If hwietmiq^ komedjf o nieplodnoéei Anny iw. z Joachimem mfiem jtj^ ko» 
wktdj^ o ofiarze Aérahama^ inlermedja treáci obyczajowej i t. d. Xiezawo- 
dnie dalsze posxnkiwaiiia doprowadzďjby do odkryda nie jednego dot|d 
mexaanego zbiořa 4)ak)gów, które stanowi^ wažny pomník dawn^o jazy- 
ka i obyczajów. W. Ch. 

Diaispora. Jeszcze Abrahamowi obiecat fióg, že j^o potomstwo 
po«|dzi6 ziemi^ Chapaan (Genes. 12, 7. is, 15. 15, 18) i obietnic^ tg 
povtÓTzyl Izaakowi (Genes. 36, 3), tndziež Jakobovi (28, 4. is. 35, 12). 
Wposród wielkich cadów wprowadzil Bóg potomstwo Abrahama w posia- 
daaíe tej pi^knej krainy (Dent. 8, 7 sqa.); zt^ Izraelid awažali Cha- 
iiaan za dar taski liožéj, o czém wyražnie áwiadczy Pismo áw. (Levit. 25, 
ž3j. Izraelici, jako Ind Božy (Deat. 7, 6), bezpoérednío^ od Boga otrzymali 
2u>w% síedzib§ SW0J4; jako wy braný i áfrí§ty Ind (Levit. 19, 5. 6) posie- 
dii vybraný ziemi§, w której Bóg w szczególny sposób chdat 8i§ objawié 
I Deat. 11, 12) i przebywaé migdzy Indem swoim (Dent. 12, 11), áwi§t^ 
zkmi^, gdyž w niej przechowjwabi sig cze^ dla prawdziwego Boga, z czém 
t%czyla 9§ obecDOŠc laski Božej wposród wybranego Indn. Wygnanie 
z tego krajn prawouierDy izraelita nwažat za odepchni^de przez Boga, 
za lar^; takie pojmowanie spotykamy tež rzeczywiácie n proroków, w cza- 
taeh assyiyjskiej (Tob. 13, 7 sq.) i babiloáskiej niewoli (Nebem. 1, 5 sq.), 
rjwnie jak n póžniejsscych Žydów {Bodensehaiz^ Kirchlicbe Teríassnng d. 
Judeo, II 299, 306; III 112). Slon wi^c tcydaUniq z Ziemi éw. irozpro* 
íztmia po obcích krajach {Gojhn) jest wygnaniem^ rozproszeniem {Diaspor q), 
Uebr^iscy h^ografowie nazywaj^ pneprowadzenie do ti^o stanu (S§dz. 
ib, 30. 4Kr. 25, 3 7. 1 Cbroa. 5, 22 et passim) i jam <<afi (Ezdr. 6 27) 
wynzami hagolah, albo galoth^ a takže napec (Danielis. 12, 7); 
a ziiajdaj%cycb sig w tym stanie bne hagolah^ synami rozproszenia (Ezdr. 
Aj 7. 6, 19. 20. 10, 7). Wedlug pojmowania Starego Test., Bóg jest 
p^sterzem swego ludn (Ps. 23, 1. 80, i. 95, 7. Ezecb. 34, 11 sq.), zie- 
zjix obiecana zaá žyzném pastwiskiem; Izraelici wi^ opnszczeni przez Bo- 
ga i wygnani z ziemi sw. s^ rozproszonemi owieczkami (Ezecb. 34, 5). 
Nowy Test. na oznaczenie Žydów, mieszkaj^cych za granicami Palestyny, 
v krajacb poganskicb, užywa przenosnego wyraženia Siooiropá (Jan. 7, 
3^ £«4 2ia'3Zopay tcbv ^EXXf^vov naležy tfumaczyč: pomigdzy Hellenami, 
:. j. pomi^dzy poganami rozproszeni Žydzi); Jacobi 1, 1 naležy pojmowaó 
wyraz ivjuazrtpá, pod wzglgdem miejsca (a nie Sie^izaf^iivat^), podobnie 
yék 1 Piotr 1, 1. gdzie nadto nžyty jest w znaczeniu wyžszém. — 
Zwjkle dziel^ žydowski diaspory na habUonskq (wlašciwiej wschodnio-aqa- 
tyck4), ^9V>*^^9 zynpékq (malo-azjatyck^) i europejsk%. Babiloúska obej- 
ziovaia Babilonj§, Asyij§, Medj§, Persj§ i dalsze ziemie wschodu {Wť 
ner, BibL Eealw. v. Zerstreunng; Lutterbock^ D. nentest Lebrb^.). 
W Egipde Jerengasz znalazl wieln žydów, którzy ai§ tam w dawniejszydí 
rzÁáach osiedlili; najwi^kaza ich liczba przeniosla si^ nad brzegi Nilu za 
Ptoiomenszów; wtedy takže spotykamy icb nawet w Cyrenaice. Žydzi 
zcx.^d:iwali si^ tam w doáč szcz§4Iiwém potoženin: mřeli swego áwieckiego 



200 

iz^c^ alaiarcha (íůji^ip/rfi, etoarch) i rťk síaiaTrt, iyy^jyy.i^ roizsj 
suhedrjno). W Sjíji w wi^kszej lítrz^Me (vjjiviaja si^ <dokad rape^Tce 
pnjszli 2i^ mdioda) dopiero o4 czasóir Seieoka Xikatnra ók. 300 przed 
(%r.), w A33Í Mniejszej od póíowr III w. przed Chr. (Dz, Ap. 9, 2 sq. 
c. 13 i 14). W Macedonji, Grccji (Dz. Ap. c i« — i?) i lulji oddá- 
wiM przed nar. Clir. mieszk^ii jož Zjdzi, Iccz posr-oiicie ci^žkiego nciskn 
doziiawali. B^d^cjr w dia>porze Zvdzí ntrzymyirali reiÍTÍjr.) ir$póÍDošč 
z Žjdamí w Palestynie, czego WTrazom bjio oplacanie daniny na rzecz 
šwiftjiii, sktadaoie pierwocin i píetgrzyinki do Jerozonnír (Dz. Ap. 2, 
— 11); oawet aleksandiTJscv. Žjdzi nie zryraii jednasci z zíemi) praojców, 
ebodaž zbodowali sobie wlasna šwi%tynie w Leonínpcli? (163 r.) i a2r- 
wali greckíego przeklada ksiag šwietycb, którr takie bjl rozpowszechnio- 
ny mi^dzy díasporytami w Azji Moiejszej i Europie. — Rozproszenie Žy- 
dów mi§dzy pogaoami bylo nietylko dzíeíeai sprawiedliwosci boskiej, lecz 
i Opatrznoád: diaspora ZTnniejsz\la wylacznosč /ydowskiego part3'ka]ary- 
zma (któr^o przedstawirielaroi byli jeszcze faryzea^ze za czasów Jezusa 
Cbrystosa), wprowadzila mi^dzy lady pogaáskie pierwiastki Objawienia 
i torowala drog§ chrzeácjaiistwu, jako religji swiata caíego. Przedciirze- 
ácjaáflka diaspora wi^ posložyla ka posiania miedzy gojim ziama Obja- 
wienia, w czém znown aleksandryjska diaspora najwiekszego byla znacze- 
nia {Haneberg^ Gesch. d. Offenb. I Aiifl. p. 360, 418 sq.). — Po zburze- 
nia Jerozolimy diaspora staía sig powszechnq; teraioiejsi Žydzi nazywaja 
diaspor§ swoj^ gluth Eiom (ChrzešcjanierEdomici), albo te/ czwctrt/m 
wygnaniem^ odnoáoie do monarchji Danielowych (2, 31..); najwyžszy 
zwierzcbnik {rest) Žydów, przcbywaj^cych na wschodzie, w III wieka po Chr. 
nosil tytul; „ReszsG^Iutha'*,!. j. ksi^ia tryjna/i/a, diaspory. (ThUhofer). •/. J\'. 

Dibon, nazwisko dwóch loiast, z których jedno znajdowalo si^ za 
Jordánem, a drugic w pakolenia Jady. Ostatníe nazywa Jozue (15, 2 2) 
i)imomi, a II Esd. (11, 25) Dibon; wi^cej nie masz o niém wzmianki. 
Dia odróžnienia od tego drngie^o Dibon, pierwsze nazywalo si§ Dibon - 
Gad (Num. 38, 45), najprzód bowlem nalézalo do pokolcuia Gad (Nnm. 
82, 84); lecz przez podzial Jozuego dostalo síq pokoleniu Ruben (Jos. 
13, 9 — 17); pdžníej zdobyli je Moabici (Isai 15, 2. Jer. 48, 22). U Izaj. 
15, 9 to Dibon nazywa si§ Dimon^ i wedlng áw. Hieronima {Com. in lsti, 
1. c.) nosilo póžniej obadwa nazwiska. Pod imieniem Di^an pokaznja 
jeszcze zwaliska na wyžynie, lež^cej napólnoc od rzeki Amon, vr blisko* 
éci starego rzyniskiego goáciéca. X. K. W. 

Djecezja. Koációl w samycb poczatkach zastal cesarstwo Rzyro- 
skie pod7Íelooe na prowincje (ptovinciae)^ które obejmowaly niiasta (ci- 
vitates) pewnej krainy. Každé takie miasto mialo swój osobný pewnego 
rodzaju senát (PojjXtj, ordo, curia); na czele senátu tego, albii rady miej- 
sklej, byl dicíator, lub defensor civitatis, Wladza seuatn miejskiego roz- 
ci^gala sig nietylko do miasta samego, ale tež do przedmieáó (sttbvrhici) 
i mniejszych miasteczek (oppida), do kola tegož miasta leží^cych. Okr^? 
taki, albo powiat, nazywal sig Tcpoiatsta, irapoixta {paroeciah Podobnie 
urzi|dzila si^ i hierarchja koácielna, ponicwaž Apostolowie i ich nnst^pcy 
szerzenie wiary poczynali od miast wi§kszycb. W mieácie (cívitas) usta- 
nowiony bywal biskuii, mají^cy duchownii wladzg w calej paroecia (pa- 
rafja); duchOwny zaé senát, zložouy z kaplanów {seniores, pre:shyteri), byl 
mu do pomocy w wypelnianiu róžnych obowi^zków i do rady w rza- 



. / 



Djeeezja. 201 

dzeiiin wíernjnň. Od tr. lY takowe okr§gi (paroccfae) dnehowne na- 
zywaé poez^to djeeezjaml. Nazwa ta wzi^t^ br}a z administracji cy- 
wiloej cesarstwa, gdzíe kitku protcmcji\ pod jedojm zwierzchoikiem po!a- 
ezoaych, nazývalo sí^ dioecesis, z grcckiezo i*Mxrp'j; (wlaácivrfe 
sarznd). Zt^d róžne bylo tcgo wyrazu znaczenin w košcielném ntyciu. 
Xa wschodzie djeeezjami dhigo nazywano okra? patrjarcfaata, zložony 
z wieln meiropolji (iiraoyta, na zachodzic pro^rincja)^ gdy bisknpstwa 
zatrzymaYy jeszcze dawn% nazw§ rapoixía; na zachodzie tymczasem dje- 
f*zjq nazýval si^ okr^g biskapi, a wyraz xapor/ia oznaczaf tylko para- 
'i*. — Dia porzíídka w zarz^dzie koácielnym nieodzowna bylo rzeczjj, 
ažebr biskopi mieli okreálone terrytoijam dla svojej dzialalnošei. Wcze- 
Siie tež terrytorja te okreilaé pocz^to, stanowi^c, iž koácielne žjcie 
djecezjí koncentrowač si^ vinno v biskopie, który znóv oboviqzany byl 
tylko w djecezji vladz§ svoj^ spravovaé, a potem stale v niej zamie- 
szkivaé. C. 34 Ck)nstit. Ap.; c. 18, 22 conc. antioch. a 341 (c. 6, 7. 
C. IX qn. 2); c. 21 cod. (c. 25 C. MI qn. i); c. 20 conc. carth. 
a 397 (c. 27. G. Vn qn. i). Rzadko zdarzali si^ biskupi bez djecezji 
(Thr-massin,^ Tetns ac n. eccl. discipl. p. i lib. 1 c. 54), a djecezja 
bez biskupa bývala tylko vóvczas, kiedj byla bardzo malá. Dia tego 
«^Tiiod kariagiáski z 390 r. c. 5 stáno vi (co povtarza tarotejszy synod 
z 397): ^i accedente tempore, crescente fide Dei, popnlns multiplicatns 
desideraTerit proprínm habere rectorem, ejns Tídelicet volnntate, in cn- 
jas potestate est dioecesis constitnta, habeat eptscopnm." Nówc djecezje 
na vscbodzie organizovali metropol ici i synody prowincjonalne, ž^daj^c 
Badio zgody biskupa, z którego terrytorjum miala nova byč odci^ta 
djecezja (Statuta conc. afric. c. 65). Podzial djecezji jest spraw% tak 
važii^ dla Kosciola, iž z nátury rzeczy icb ustanavianie, zmieníanie 
i znoszenie naležyč masi do glovy kosciola, t. j. do Papieža. W pier- 
vfzjcfa tež juž pi§ciu viekacb na zacbodzie Papiež lub metropoiici 
^^taaowi^ biskupstva. W VI, YII i Vin vieku ustanovienia nových 
<:jeeezjí zaležy od zgody metropolity, synoda provincjonalnego, Papieža. 
Wreszcie vladza ta vylacznie do Papieža vrócila, z przyczyn przez 
Tbomassina vyluszczonych: 4^onga temporum série, móvi on íl. c. cap. 
65 n. 14), remmqae vicissitudine factum est, ut constituendi episco- 
patas noTÍ potestas penes solam románům Pontifícem esset. Non quod 
:d sibi jnris ipse resprvaverit, ut imminuta episcoporum jurisdictione 
augeret suaro; sed quod aut negligcntiores essent episcopi alii in pro- 
fereodia Cbrístianae reipublirae finibcs, aut qnod id honoris príroae Šedi 
ijal>erent, aut quod Pontifíci principes confiderent magis, aut quod Petři 
^s-ídem frequentius populi adirent, aut quod zelo fidei magis arderet Pon- 
tiléx. Nísi Ha maris. quod divino ita consílío provisum sit, ita baec 
ciBDÍa dispensante spiritu illo ipso Christi, qui Ecclesiam fonnans fin- 
jen^ue, et caput illi praestituens, Capitique virtutem indens, legemque 
•ddeos confinnandi caetera et illustrissima qnaeqne Corporis sui mem- 
bra; jam inde ab incunabuHs Ecclesiae praelnsit praemonstraritque quid 
'•Ili aagarandom esset de foturis per Capitis maximě sui rim et charita- 
"^^m ÍDcrementis, qnando Petři una et altera concíone tam numerosa 
Ie?>iniD multítudo Christianae se causae et religioni adjunxit. His causis 
:.eri potnit, ut ad Fetri successores tota baec rediret potestas." Ježeli 
^^y gdzic czytamy, jak np. n Uinkmara remeňskicgo, že biskupi navet 



202 

w owych czasach stanowili biskupstwa, rozamieč naležy, že czpxili to 
z npowažDíenia papiezkiego. W powszechnie bowiem uznaný przeszlo 
zasad§, že tylko Stolica Apoštolská može nowe stanowió ^jecezje, jak 
áw. Bernard w tíécie 131 mówi: „Plenitudo siquidem potestatis saper 
noÍTersas orbis Ecclesias singulari praerogativa Apostolicae Šedi donata 
est. Potest si utile judicaverit noYOS ordinare episcopos, nbi hactenus 
non faerunt." Bulla, jak% Papiež stanowi, rozgranicza, dzieli, l^czy 
i znosi djecezje, nazywa síq bulla circumscriptionis, Thomasainus 1. c. 
c. 54 n. 7 wykazuje, že w pierwszych pigciu wiekach Koácio^a nie ma 
íadnego áladu, aby wtadza áwiecka brata jaki udziat w stanowienia dje- 
cezji. W TI, TU i VIII w. na zacbodzie vymagana byia do tego 
zgoda ^tadzy áwieckiej (Thomasa, 1, c. cap. 55 n. i). Na wschodzie 
zaá wtadzQ stanowienia djecezji wzi^li sobie catkowicie cesarze (id, 1. c. 
c. cap. 56 n. 6). Na zacbodzie utrzymal si§ až do naszycb czasów 
wspóludziat wtadzy áwieckiej, daj^cej swoje przyzwolenie na organizacje 
djecezji. Gdy w kronikacb éredniowiecznycb czytamy, že ksi^^ta áwieccy 
zakládali bisknpstwa, rozumieó naležy, že si^ to dzialo z wiedz^ i ze- 
zwoleniem Stolicy Apoštol. Pomijano o tém wzmiank§, jako o rzeczy, 
która si^ sama przez síq rozumiala; niekiedy jednak czyniono j% wyra- 
žnie, jak u Ducheme^ t. III p. 517, gdzie Hildesheimska kronika po- 
daje o cesarza Ottonie I, stáno wi%cym bisknpstwa w Czechacb: „Coadu* 
nata synodo episcopia septem disposait, et Gaudentium in principali 
urbe Slavornm Praga ordinari fecit archiepiscopum, Ucentia Romani 
Pontijwis,*^ Cf. art. Biskup. 

Diepenbrock Melchjor, baron, kardynal, ksi%ž§ bp wroctawski, 
nr. 6 Stycz. 17 98 r. w Bocholt, w Westfalji, uczgszczal do szkoly woj- 
skowej w Bonn ! odbyt karopanJQ francnzk^, jako ofícer landwery. Po 
powročie, za wplywem Sailera (ob.), który byl przyjacielem domu jego 
rodziców, udal si§ do Landsbut, gdzie si§ oddat studijom ekonomicznym, 
a nastupme teologji. Gdy Sailer zostat przeniesiony do Ratysbony, D. 
udal si§ z nim. Tam 2 7 Grud. 182S r. zostat wyáwi§cony na kaplana 
i pozostat nadal przy tym, którego zwat swym ojcem w Cbrystusie. 
Sailer, zostawszy biskupem regensburgskim, mianowat D*a swoim sekre- 
tarzem i kanonikiem katedralnym. Wtedy to D. wydat: Žyde Henryha 
SusOy 2 wyd. 183 7, do którego J. Gčrres dodat wst^p, i Duchowny bu- 
kiet (Getatl, BlumenBtrauss aus spanichen u. deúUchen Dicktergarten^ Regensb. 
1826, 3 wyd. 1854). R. 1835 zostat dzlekanem kapituly, a naat^pca 
Sailera, bp ScUwiibel, mianowat go ofícjatem. Biegtoéó w j^zykacb nowo- 
žytnycb, znajomosó žycia duchownego, surowoáó obyczajów i pracowitoáč 
otwieraty mu dalsz% áwietn% drog§, któr^ z woli Opatrznoáci miat jeszcze 
przebyó. Wielka odpowiedzialnoáó urz^du biskupiego przeražata tego 
éwi^tobliwego kaplana, i gdy 15 Stycz. 1845 r. zostat mimo swej woli 
obrany bpem wroclawskim, stanowczo odroówit zgody na ten wybór 
i dopiero wyražne žyczenie Grzegocza XVI, Papieža, zdotato go sktonic 
do przyjQcia tej godnoáci. D. 8 Cz. 1845 r. konsekrowany w Salz- 
burgu, 2 7 t. m. obj%t stolicQ wroclawsk% w najkrytyczniejszycb okoli- 
cznoáciacb; wszakže bystroáci^ umystn, sil^ charakteru, a przedewszyst- 
kiém niozachwiaD^ ufnoáci% w Bogu potrafít, o ile to bylo w ludzkiej 
možnosci, ochronié swoj% djecezji zarówno od zgubnych wptywów sekty 
Ronge go, popieranej przez biurokracj§, i od ci^žkicb kl§sk glodn i ty- 



DiepMimelc— DieslMieh. 203 

fb3n, jak i od straszliwych wstn^iiieá rewolacjjojcb w r. 1848. W ca* 
}cj prowineji on byl najsiliiiejsz^ podpory porzýlka i postuszenatwa 
pnwQ i królowi. Nadto, dla wychowania dochownej mlodziely zatožyt 
natě serainaijiim, powi^szyl i zreformowat seminaijam wi^kaze, pne* 
wodaiczyl w doroeznycii rekoUekejach kaplanów, nrxfdzal missje i mial 
!^ podech^, iž widzíai jak Ind i kaplani odpowiadaj% jego pasterskiej 
gorliwo^L J^o praca zwigkszyla síq jeszcze, gdy przes breye s 24 Pafdz. 
1849 r. xostai mianowany delegátem apostolskim dla anuji prnskiej. 
Ftpiež Pins IX kreowal go 20 Wrz. 1850 r. kardynalem, a 4 List. t.r. 
sonejasz Via Erela wi^czyl mu insignia kardynalskie w katedrze wro-^ 
davskiej. Miasto Wroclaw, które z nadzwyczajn% radoáci% obcbodzito 
t^ oroczystoác, uie przeczuwalOy že irkrótce ntraci swego pasterza. 
dioroba, która dingo jož podkopywala zdrowie tego znakomit^o biskn- 
pa, w koňcu 185 2 r. rozwin^la si§ gwaltownie. Kardynal udat 8i§ do 
Jofaannisbergn i tam przygotowywat síq na šmierc; nm. 20 Stycz. 1853 r., 
pocbowany w katedrze vrodawakiej. W8zystk§ 8W0J4 maj^tnosč zapisal 
bísknpstwn wroclawskiemu, z wamnkiem, aby docbody z niej nžywane 
bjly na dobro djecezjL Kardynal D. byt wysoldego wzrostn i majesta- 
tjcznej postawy. Jego krótki pobyt na SzJ^sku byl blogoelawieástem 
dla tej kraioy; Xiemcy mialy w nim jednego z naja^niejszych obroli- 
có« praw Kosciola. Prócz dziel wyžej wspomnianycb, zostawit jeszcze: 
Ermmnmgen on den jungen Chrafen 9. Stolberg; Flamischeš StilUben nach 
Ccuctenee; Fredigten^ Begensb. 1843, 3 wyd. 1849. Žyciorys Da wy- 
dal je^ nast^ca bp Fórster^ WrocL 1859. 

Dieringer Franc. Ksavery, nr. 18II w Bangendingen, w ksi§- 
stvie Hohenzollem-Uechingen; w Tybindze nc^yl m^ teologji i filozoQi; 
r. 1835 wysw. na kaplana, zostal repetentem w seminaijnm w Freibnr- 
n, r. 1840 w Spirze professorem teologji w seminaijnm, a 1841 takže 
prof. filozoQi w licenm. miejscowém, od 1843 professorem dogmatyki 
i bomiletyki w Bonn, od 1853 czfonkiem kapituly koloúskiej. R. 1843 
redagowal perjodyczne pismo JEa/^o^ir, od 1844 — 46 wydawsď KathoUscJte 
ZeíUef^/tj\ WUtenscJiafl u, Kunst; 1846 z^ožyl, wraz z innymi kápla- 
zAml. stowarzyszenie Boromenszowe. Byl kilkakrotnie na liácie kandy- 
datów do biskupstwa, i tak: 1855 na biskupstwo paderbom., 1864 na 
bišk. trewirskie, a 1865 na arcybisk. koloňskie. Oprócz wielu artykn- 
16w« pomieszczanycb w Tybingskim kwartalnikn teologicznym, w Teol. 
Encjklopedji Aschbacb a i w róžnych pismach peijodycznych, napisal: 
Syětem der góUlichen Thaien des Christenthums, 2 t. Mainz 1840, 2 wyd. 
1^57; Kanzebxrtráge an gebildete KathoUken^ ib. 1844; Leben des heil. 
Karl ^orr., KOln 1846; Lehrb. d. kath. Dogmatik, Mainz 1847, 5 wyd. 
:á56; Doj EpisUlbuch d. kath. Kirche theologísch črUárt, Mainz 3 t. I86I; 
LaiemkiMUehismus úb, EeUgion, Offenbarung u, Kirche, ib. 1865. N, 

Diesbach (v. Diessbacb) Mikolaj Józctf Albert von, nr. 
15 LuL 1732 r. w kantonie Bern z rodziców kalwiáskicb, po nkon* 
czeniv nauk byl kapitánem w regimencie swego stryja, w ^nžbie króla 
áardynskiego. Razn pewnego wszedl do koéciola w Tnryníe i trafil, jak 
kaznodzieja dowodzil, že tylko jeden jest Koációl, w którym možná 
ctrzymaé zbawíenie. I), nie wszystkie dowody znalazl logicznemi. Po 
kazanja ndal sí^ do zakrjstji, žeby kazooclziej^ prosíc o rozwiQzanie 
z.:-řkt<>rTcli tmdnoáci. Ten mn przyrzekí za kilka godzin služyc. Gdy D. 



206 Dietrích. 

na podstawie róžnych dawDiejszych pomników. Ztego žywota Snria8(De 
vit. SS. d. 5 Augusti) dal tylko fragmenty ks. 7 i 8;' calkowicie zaš wy- 
dal Cuypers (ap.^o^nď. Acta SS. Augusti t. I s. 562, cf. s. 861 i 370) 
i Martii t. I 8. 656. — 2. z Monastýru (Tfieodoricus a Monasterio)^ 
t 1615 r. w LouvaiD, zwany takže D. z Osnabrttck (T, Omabrugensis^ 
v. de Osembruch) przez Trithemiasza {De Scriptor. eccles, c. 950), aprzez 
Rudolfa Langen (f 1519) chwalony pod imieniemDietrichaColdé. D. na- 
lézal do zákonu braci mniejszych obserwantów (bernardynów) i byl gor- 
liwym krzewicielem tejže reformy zakoanej w Niderlandacb, jak gdzie- 
indziej éw. Jan Kapistran. Mi§dzy ludem byl w ňader wielkióm powaža- 
niu: kazaniami swemi nadzwyczajny wpfyw wywieral. Zostawil populárně 
ascetyczne dzielko, p. t. „Zwierciadlo cbrzeácjan'' {Spiegd christl, Leute), 
Žywot jego wydal Arnold Rais se (Raissius), kanonik w Douai: Vita S. 
P, Theodorici a Monasterio vin aanctítatís opinione clarissimi, 163l;reimpr. 
Monasteríi 1686; Trndonopoli, ap. Scboofs, 1869. Cf. Eveh^ Mitthei- 
lungen, w Zeitschr. f. Gesch. Westfalens, t. XXI I86i s. 263... 296... 
3. z Monastýru {Dietrich Kerkering), prof. uniw. koloáskiego, przez 
tenžo uniwersytet wyslany na sobor konstancjeňski, f przed r. 1425. 
Walch (Monumenta medii aevi^ Gotting. 175 7... fasc. 2 et 8) wydal t^o 
D'a: Panegyricu8 d, 4 Julii Í4Í5 in ConcU. Cymt^ntíenti dictus^ i Panegyri^ 
cus de infanda eeclesiae comptione^ miane takže na soborze konstancjeň- 
skim leLut. I4i6r. — 4. de Niem, ur. w Nieheim (o. Niem), wWest- 
falji, abbreviator literarum apostoUcarum od r. 13 78, bp wYerdunr. 1395, 
zrezygnowai to bpstwo r. 1398, przez Bonifacego IX prženiesiony na 
bpstwo w Cambray, lecz go nie obejmowal i pozostawal w Rzymie; udal 
bíq 1414 r. z Janem XXEII Pap. ha sobor do Konstancji i um. tamže 
r. 1417. Maimbourg (ob.) w wieln miejscach wytyka stronniczoáó w pl- 
amách D^a, i nawet Sehróckh (Kircbengeschichte t. si, 244) nie zupelnie 
go od tego zarzutu uwalnia, przyzni^^, že nietyiko nalézal on do tak 
2wanych przyjaciól reformy XY wieku> lecz že pisal niekiedy gorzko i na- 
mi§tnic. Napisal De sckismaie^ czyli Hietoriae^ qua res suo tempore du- 
raňte permeiamnmo ecbismate inter Urbanům VI et Clementem antipapam 
eorumque aucceasoru gestae (a. 18 78 — 1410) exponuntur^ Ubri /F. Pier- 
wsze 3 ks2§gi wydane zostaly i-ód w Norymberdze 1532 f., nast§pne 
vrydania roaj% IV k8i§g§, podzielon% na 6 traktatów, znaD% p. t. Nemus 
vniams: — curaSim. Schardii, Basil. 1560;— cum Commentar. Zabarellae 
et Jo. Marii Belgae, Argentor. 1639. Tekst we wszystkich wydaniach 
bardzo bl§dny. Wyj%tki z tego dziela znajdigi| 8i§ ap. Leibniz^ Sohríptor. 
Brunswic. t. II s. 50 (De gestis Ottonis dac. Brunsric); ap. Ooldast, De 
Monarchia imper. II ] 3 7 6 (Exhortatio ad Rup^um R^g. ut Pontificnm 
schisma ezstirpet). Hardt {Cancil, Gonstant, 1 pars 7 i pars 6) mylnie pod 
imieniem Piotra ďAilly wydal 2 pisma tego D*a: De neceěeitate reforma^ 
Uonis Eocleiiae in capiie et membris^ i De di/Jicuiiate re/armaiionis Eeclesiae 
in conoilio generaU, Inne pisma D*a s%: Historia et vUa Joannia XXIII 
Pont. Bam.^ wydana pod imieniem Jana z Niem przez Meiboiii'a 
(Francof. 16 20 in 4), apowtórzonaprzez iimukategožMeibom^a (^Scnp^^r. 
rer, Germ. I 5); Vitae Pontificum Romanorum a Nicolao IV ad Urbanům I 
(1288 — 1389), z kontynuacj^ anonyma až do r. 1418 i z dodaniem 
dziejów cesarzy; jest to dzielo ap. £ccard, Corp. scriptor. med. aev. I 
1461... i raa epilog: „Finis Chronici Theodorici Niem... qui obiit et se- 



Dietrích.— Diminotio beneficíi. 207 

paltns eat Trajecti Leodicensis dioecesis in eocl. S. Genrasti, in qoa érat 
canonieiiB, A« D. 1400." 2e zai nasz B. nie umarl pned r. 1417, 
przeto wnosíé ludežj, že antorem irspomnianych ty\rotów Pap. jest Jan 
r. Teodor, r. Theodorícns de Niem starszy, tém bardziej, že da- 
wniQsi pisarze dzieto De schúmate nasz^o D'a nazjwaj^ Chronicon 
Tkeodorici Niemn wUnoris (mtodszeg^); — Priviiegia sivé Jura imperii eirca 
šmcettkttrat epieeopatuum et ahbatiarum restítuta per Popas imperatorihus 
Rcmtmús^ w Simon. SehardU Sylloge de jnnsdietione imperíali, Basil. Ob. 
Bosenkratu^ D. T. N. in seiner Zdt, w Wignnďa Archiv. /. Ctesdí. Wesť 
falems, t. VI 8. 1 i 37, i w témže piimie z r. 1861 t 21 8. 282 
nsprwM^ £Telťa.--5. Opat z Saint-Trond (T. abbas S. Trudonis) 
w djec. leodjjskiej (Liége), benedyktyn, rz^dzi! klasztorem w 8t-Trond 
r. 1099 — 1107; szczególj o nim ob. Budolphi (f 1188) Gesta abbat. 
Tmdonens., ap. ďAcherg Spidleg. t. 7 (ed. noT. t. II). Gf. BoUand, Act 
SS. JoL 1. 1 8. 171. D. napísat bjc^raQe: i) Vita S. Amalhergas (v. AmeU 
bergae^ j lli r.), ap. BoilaruL Julii t. III 8. 90, ap. Svrnoii I>e vit. SS. 
8 Jol. 2) Fiía & Bavaids (f 658), ap. Surium i Octobr., ap. MahUUm 
AcU SS. ord. S. Bened. 8. II p. 896, ap. BoOand. i Octobr. 3) VHa 
^. JJoňdradae (f ok. r. 680), ap. Surium i BoUand. 8 JoL 4) Uta S. Bu- 
moUi (w. ym), iUd. 1 Jol. 5) Vita S. Trudonis i Sermo de iransial, S. 
Trmdoms^ ap. Surium 23 Noyemb. O pie r w a zy m fylko žywode nie wia- 
doBO crf poehodzi od D'a. BoUandjád (Maji t. U 8. 593 i Jolii t. lU 
s. 84} wjkazoj^ jego bl^y chronologiczne i historyczne. X. W. K. 

Dinínirtio benefieit Poniewaž beneficjnm jest to obowi^zek dn- 
cbovny, nieostaj^cy i dozgonny, do którego przywi^zany jest docbód wie> 
czyvty, niezmienny, oparty na stalým fandnszn koicielnym, przeto, sknt- 
kiem tego pol%czenia ádďego dochodów i obowi^zków, zmniejszenie beni* 
ÚEJmn, dsmmutío^ može nast^pič przez natoženie nowego ci§žani mateijal* 
oe^o, albo dnchownego, to jest nmniejszaj%cego dochody, albo poirí§ksza« 
y^otgp obowi^zki. Gi§žar nmniejazaj^cy dochody, jak np. pensja stala, 
aalotona na benefiqnm, któr§ wyplacaé naležy jakiej osobie, lob zaklado- 
wi, nazywa si^ cnus reále; zaá powif kszeoie obowi^ków dnchownych, przez 
doloftenie takieh, które do beneficjnm pierwej nie nalézaly i których 
«peliiiaé benefiqat nie by} obowi^zany, nazywa 8i§ omts personále. Tak 
jedaego jako i dmgiego nie možná bez zezwolenia benefi^ata wkladač na 
beaeficgani, bo dopóki ono nie wakige (G. í^gmfieatum il ds Praebend. X 3, 5), 
bencficgat može ei^ni nie przrj^é, a nadto potrzeba totaj jak i przy 
zadaiue, czyli innowacji každej w benefiejnm maj^cej fa.% dokonaé: i* pny- 
czyaj alnsznei, dla którejby nowy ci§žar obracal si^ na powszeehny po- 
>Ttek Koádola (G. VaeanU 26 eod. tit.); 2^ potrzeba zezwolenia zwierz- 
thmMei dnebownej (G. dt SigniAeatum cum glossa); 3® potrzeba zezwo* 
)ňmx tycb wszystkich, którzy maj% swe prawa do košdola, przy jakim 
jest boieficjnm {Fagnani ad c. S de Excess. praeL n. 22 sqq; Benedi- 
ct^ XIV de Synodo dioeoeaana 1. 9 e. 3; G. Si una 2 de Beb. eed. n. 
oficM. in. Glem. 3, 4). Wreszde, nrz^dzaj^c naloženie na beneficjnm eif - 
žam, diminutíó beneficH^ wtedy gdy ono waknje, nie možoa przyj^cia tej 
zmtaiiy klaác przysztemu beneficjatowi za wamnek, pod którym ma bene* 
áejiuii otrzymaó, gdyž kollatorowi nie wolno žádných wamnków i nmów 
carzacaé przy ndzielanin beneficjnm; ale diminutio ma byé dokonaná, 
zaiiana benefiqnm stanowczo przeprowadzona, odpowiednim aktem nsan- 



208 Dimínutio ben^ficii. — Dinimariae. 

kcjoQowana, a potem dopiero benefigam, tak na zawsze un%dxone« ma 
bjč nowema beuefí(jatowi oddané* X S. 

Dímissoríae. Dawna kamo^ó koácielna wjmagařa, aby každj, na 
jakikolwiek stopieá kaplaústwa wyáwi^caoy, byl tém samém przeznaczony 
do obowi%zku, lub zarz^a košcielnego, stale okreslonego. DJa tego, ježeU 
duchowny opuszczat 4jecezj§, to tém samém opróžniat éw nrz^d, któr>' 
przez áwi^enie nabyí, a którego zrzec si§ masial przy wyjscia z djece^i. 
Nadto, wychodz%c potrzebowaí otrzymač od swojego biskupa písmo p<b 
šwiadczaj^ce, že ten go uwalnia i opuácič djecea^Q pozwala, i že wycho- 
dz^y z 4iecezji arz^d ztožyt dobrowoloie, a nie zostai go dla swej winy 
pozbawionym. Písmo takie, w którém biskup, dla zapobieženia afatazo- 
waniu, dodawat pewoe znaki z alfabetu greckiego, jak to widzieó možoa 
w kanonie l 1 2 distínct. 7 3 n Gracjana, nazy walo úq UíUrae dimúsoríae 
(G, Qjuomam i es. 21 q. 2), commendatitiae (C. Hortamwr 8 dis. 71), aibo 
formatae (C. Nulium 9 d. 7 1), a ich dalszym ci%giem s% áwiadectwa, tvy- 
dawane u naa przez biskupów duchownym, opuszczaj^cym swe djecezjc 
i do ínnych na stale zamieszkanie przenosz^cym si^, poáwiadczaj^ce, že 
ich biskup ze swej djecezji uwalnia i pozwala na wpisanie w poezct du- 
cbowieáatwa innej c^jeť^:^!, znané pod nasw^ dimissonales. Francuzi na- 
zywaj^ je literae excorporationisy albo exeatis, Xazwy dawniejsze iune 
przyj^ly znaczeníe, a dimissoňaey albo reverendae^ jak je sobor trydencki 
(ses. 7 c. 10 de He/,) nazywa, s% to éwiadectwa, które biskup wydaje 
klerýkom swoim, pozwalaj^c im przyj^ó i§wi§cenie z r^k innego biskupa. 
Dimissoriae powinny obejmowac imi^ i nazwisko, pochodzenie i wick ma- 
j^cego otrzymač áwigccnic, poswiadczenie jego obyczajów, i že žádna nio 
zachodzi przeszkoda kanoniczna do udzielenia mu áwi^oenia. Dla tego 
tež biskup, dimissorias wydaj%cy, powinien poprzednio zbadac te wszyst- 
kie okolicznoáci miy^cego swigcenia przyjmowač, a biskup udzielaj^cy 
bwi§cenia, može na tém poprzestac, lub znowu go badač. Pozwulenie daue 
przez dimissorias ma mníejsz^ lub wigksz% rozcíi|gloáó, stosownie do tego, 
jak biskup pozwala prz^j^ó albo tylko tonsur§, lub mniejsze éwi^cenia, 
albo jedno z wi§kszycb, albo tež wszystkie áwi^enia, oraz i wedlug tego, 
czy wskazuje, z którego imiennie biskupa rfk áwí^cenia przyj^ó pozwala, 
czy tež nie wymienia biskupa, lecz pozwala je przyj^ od któregokoiwiek. 
W tym ostatním razie Wlosi dimisiorias nazy waj% /acuUaíes in Bianco^ albo 
de promovendo a quocumque, Oprócz Papieža, jako uniwersalnego biskupa, 
dimissorias udzielac mog%: legat a laUre, biskup (^ecezjalny, wikarjusz 
apostolski, wikarjusz jeneralny, ježeli mu to biskup zlecil, albo kiedy jest 
bardzo oddáleny od swej djecezji, wikarjusz kapitularuy, ale dopiero po 
skoáczeniu roku calego od daty zawakowania stolicy biskupicj {Conc. Trid. 
ses. 7 c, 10 ds Rtf.^ ses. 23 c. 10 de Ref.). Lecz ježeli zmuríy biskup 
udzielil juž dimissorias^ ale ich przed ámierci% nie wyekspedjowal, wika- 
rjusz kapitularny može je w ci^u pierwszego roku wyekspedjowaé (S. C. C. 
24 Apríl. 1700), Može nadto tak zwanym arctatis^ t. j. tym, którzy 
beneíi^jum, wymagaj^ce poówi^cenia ich, juž kanoniczuie otrzymali, uJzieiad 
dimissorias^ nie czekaj^c uplyni§cia roku. Ježeli wikarjusz kapitularny 
prawnie, t. j, po roku wydal dimissorias^ nie ti:ac% one swej mocy przez 
przybycíe nowego biskupa. Kto przeciw rozporz^dzeuiu soboru trydenckie- 
go dmúisorias wydaje, ten ipso jurt ab officio el benrjicio przez rok jest 
zasuspendowany (Con. Jrid, ses. 23 c. lO ds Rej\y Co si^ tyczy Uura* 



DMMSfriae.— Mikd. 209 

I, i. j. poKWoieiiia na ojMuicieiiie swej tQaeé^, a pnemasiam 
ú^ do nowej, to chodaž Beiffenstad fL a t 9 n. 76) odmairia wiadaj 
wjrdswania kb wikaijnaanwi kajutularnamii, jednak wielo powatnych ka- 
■onistów jeat imadmiego zdaoia, a iwjczaj npowsxeehiiil adxielaaie tego 
rodxi^B poxwoleň, w czasie wakiOfcjch stolic biakapicli; wiadono zaá, že 
w rasách w^^wych eoiuuetudo esí optiwia iegum mUrpres. X. S, 

INflllHL Wspomina raz ksi^a Josue 21, S5. jako miasto lewít6w, 
w pokolenin Zalralon. Poniewaž jednak in loc. parail. I Páral, e, 62. 
sttmaflt tego stoi Rimmon fhebr. Rmaum; 70: T8{Lfu»v), a miasto tego 
naxwiaka ležalo w pokoteniii Zabolen (Jos. 19, is), a o Dimna joi 
wmianki nie ma, prseto s^dzič naležf , že, z powoda doáč cz§sto zdana- 
j)eej »§ przemiany glosek r{t$z) i d(alM), pierwszj sposób pisania jest 
U^j. X. K W. 

Dimoryci {Dtmeryd^ Dimoeryci)^ tak nazjwali 8i§ stroonicy Apol- 
Unarjasza z Laodycei, wspomioani przez Sokratesa (Uist. eccl. II 46) 
pod nazw^ apollinárystów (ob.). Nazw^ dimotjiów pierwszy raz spoty- 
kamy u Epifonjaaza (fiaeres. 7 7 § 23): pochodzi ona od wyraza greckie- 
go di{t/>ipia, gdy£ z trzech cz§áci skladaj^cych czfowieka, podhig nanki 
Platona, dimoryd dwie tylko przyznawali Ghrystosowi jako czlowiekoid, 
a miaaowicie: cisto i dusze. Apollinaryáci w Antjocl^i, powiada Sozo- 
menns (Hist eccL YI 25), nazywalí 9i§ vňtaljanami od Yitalisa, bpa ich 
sekty; a póžniejszych pisarzów (Facundus z Hermiane^ pro defens. trinm 
cxfHiáL YIII, Paris 1679) wystQpDJ% oni pod nazwiskiem tjfnuzjattów 
(od greck. wyrazn synvtiasis^ po^^czenie). Ta ostatnia nazwa odnon síq 
vlaíciwie do polemjanáw^ którzy z przeciwnymi sobie walentynjanami 
tvořili dmg^ odnogf apollinárystów, ntrzyinoj%cj|, že dalo Chrystnsa 
z bosk| Jego natnr^ jedn^ istot§ stanowi (Tluodorii, Haeret. faboL 
IT 8, 9). Naležy tn takže dodaé. že najpierw Angnstyn, jakkolvriek 
aiezopetnie slosznie, odróžnial trzy sekty apollinárystów: i) tych, którzy 
nie dopnszczali dnszy ladzkiej w Chrystiisie; 2) nie dopnszczaj%cyeb rozn- 
miĚéj dnszy. i s) nancziý^cycb, že dato GÍnystusa stalo si$ cz§éci^ Jego 
Bó>stwa. Cf. Jae. Bamage^ Dissert. de bistoria haeresis ApoDinaris, Ul- 
trajecti 1687, 1694; Vogt^ Bibliotheca baeresiolog.; Q, Wemtáorf^ 
Disptit. de ApoUinare baeretico, Yitemb. 1694, 1719; /. Joackhn Sehró- 
der, Dissert. de baeresi Apollinar., Marbnrg 1717; TilUmoni YII 602— 
63 7; Waleh, Historie der Ketzer, i art. ApoUinaryád. (Háu$U). J. N. 

Oinkel Pankracy, nr. 9 Lot. isii r. w Stoffelstein, miasteczku 
ardndjecezji bambergskiej. Po nkoňczenia knrsów filozoficznych i teolo- 
gieznych w Bambergn, wyšwigcony na kaplana 3i Sierp. 1834, zarz^dzat 
przez 9 lat paniQ^ Forchbeim, 1843 zostal proboszczem w Erlangen 
w trudných okohcznošdach, bo musiat naraz bndowaó koádól, plebai\j§ 
I valczyé z zabiegami Bonge*go, chc^cego tam založyč ginin§ deuttchkato- 
íA/^. Wymowny i gorliwy proboszcz, mianowany zostal 16 Lipca 1858 
przez króla Haksymi^ana II biskupem angsbnrgskim, prekonizowany 2 7 
Wrz., a 2 1 Ustop. konsekrowany w Angsburgn. Oprócz oddziebych ka- 
zskú i mów okolicznoédowych, wydal: Kazania i homUje medzieUie i iwiq^ 
teczne w 6 t, todziež przez Jana Yoltz'a pi^knie illastrowane Bozmifila" 
rúa na tcszyiútíe niedziele i iwifta (Betrachtongen Ober die Evangelien 

ijacykl. T. IV. 14 



210 

der- Soiinr-ti. FesUage), s wyd. NArnb. 1857. Od 18^—1853 redagowal 
Katiaksch^ BlaUer aus Franken. - ' N. 

Dinoth, opat klasstoru brytaňskiego w Bangor, w czasie przybjtíA 
éw. Aagafttyaa do ÁDglosasów. Przeciwnicy Koáciola nie mig^c dowQ.- 
dów 8wogo twierdzeuia^ jakoby dawai Brytonowia róžnili si§ od Koáciola 
rzymskiego, mianowicie, že odrsucali pr3'mat Papioža, wytykaj% peivne 
punkty karnoáci, jakiemi koáci61 brytaúski róžnil siig od rzymskiego (ob. 
Anglosah$onowie)^ jak gdyby po dziá dzieú, bez uszczerbku wiary i pry* 
matu papiezkiego, nie zachodzila podobna rozmaitoáó w róžnych krsgach. 
Wažn% w tym wzgl§dzie nadaj% rol^ opatowi Dinotii, gdyž na drugiej 
dyspucie áw. Augustyna z brytaňskimi biskupami i zakonniks^ni mial on 
odpowiedzieó: „Wszyscy gotowi jesteámy byé posiusznyrai Kosciolowi Bo- 
ga, Papiežowi w Rzymie i. každému pobožnému chrzeácjaninowi w ten 
sposób, iž každému wedle jego stanowiska okazujemy doskonal^ milosč, 
tak slowem jak czynem go wspomagaj%c. Nie wiemy, czy raožna od nas 
ž%da6 innego posluszenstwa dla tego, którego wy swym Papiežem albo 
ojcem ojców nazywacie. Takie zaá posluszeústwo gotowi jesteámy oka- 
zywaé tak jemu, jak i každému chrzeácjaninowi." Jeáliby D. rzeczywiácie 
tak odpowíedzial, byloby widocznéra nieuznawanie prymatu Papieža, przy- 
najmniej przez zakonników bangorskich w VI i VÍl w., co wažny sta- 
nowiloby dowód, bo, wedíug Bědy (Hist. II 2), klasztor ten liczyí prze- 
szlo 2,000 mnichów, žyj^cych z pracy rgcznej. Že D. .fednakže nie dal 
takiej odpowiedzi, pokazuje sig: i) z tego, coáray w art. o Anglosakso- 
nach powiedzieli, a mianowicie I, 2 3 6; 2) áw. Augusty n nigdy nie ž%' 
dal od Brytonów, aby uznali prymat Papieža, lecz tylko, aby si§ pol^zyli 
w niektórych punktach dyscyplinarnych; Brytonowie nie mogli odrzu- 
caé prymatu, bo w takim razie Augustyn szczególniej obstawalby za 
jego uznaniem i nie zach§calby Brytonów do gloszenia Ewangelji An- 
glosaksonom (Bedí 1. c); 3) Běda nic nie wie o takiej odpowiedzi opata 
Dinoth i nic o tém nie wiedziano, až dopóki Spelmann w swym zbiorze 
konciljów (Goncilia orb. britau.) wiadomoáci tej bezzasadnej nie umie- 
ácil, ale sam on wyznaje, že rgkopism, z którego j^ zaczerpn^l, wcale 
nie jest starý. Nawet anglikanie, jak Turherville (Manuál, p. 4 6 o) wia- 
domoáó t§, jako nowszy wynalazek,^ odrzucili. Cř. DóUinger^ Uandbuch 
der christL Kirchengeschichte, I p. 218. (Sch^ódl,), X, K. W. 

Djodor (Diodorus), bp tarseúski, ur. n^ pocz^tku IV w. ze 
znakomítej rodziny antjocheúskiej. Ukoňczywszy nauki íilozoficzne w Até- 
nách, a teologíczne w Antjochji, mieácie rodzinném, udal si§ na pustynig, 
gdzie, wraz z innymi mnichami, których byl przewodnikiem, žyl przez czas 
dlugi. Spory arjaúskie wjrwolaly go z zacisza: pospieszyl stan^ó w obro- 
. nie prawdy, która znalazla w nim dzielnego obroúc§. *Miasto rodzinne 
bylo pierwszém tej walki polem. Od r. 381 w Antjochji obok koáciola 
katolickiego utworzyl si§ arjaúski, i obadwa mialy oddzielnych biskupów, 
Kiedy r. 860 katolicy i arjanie obrali jednozgodnie na swego patrjarchg 
cnottiwego, choó semiarjanizmowi sprzyjaj^cego Melecjusza, bpa Sebasty 
w Armenji, zdawalo sig, že to rozdwojenie koniec wreszcie ^ežmie. Lecz 
jak tylko Melecjusz przyj^l symbol nicejski, cesarz Eonstancjusž pózbawil 
go stolicy i wyp§dzil, a miejsce jego zaj^l Euzojusz, arjanin. W czasie 
wygnania Melecjusza, D., wraz z przyjacielem swoim Flawjanem, zajme- 
wali si^ troskliwie osierocialymi katoUkami; dla tego Melegusz, ocenug%c 



■jM^r. 211 

kh ashigi, wjávi^ ol^dwóch na kai^iióir. Ttk^ piastiij%e fodnoáé, 
z pcdw6jtt| goiliwoi6ú| wfstfpili przedwko aijaoizmowi, dopóki Bami 
s Anijocliji uciekaé nie raosieli. I), udal síf do Mdegiisza, pnebjírigf- 
c^0o w mfaj ArmeDji, gdzíe tež ponal šw. Baz^ego. Z wstfpleniem 
aa troD Teodozjussa pomyálaí^9ze dla Koáciola nastáily czasj: biaknpi i ka- 
piani^ za j^go poprsedniliów wyp^dzeni, powrécili do smyeh obowi^ków, 
a flúfd^ Búni wrócil tet i Melecjnsz. Tra, maj^ na uwadze doéwiad* 
€2011% ciiot§ Djodora, wyáwi§eit go na biskopa miasta Tarsiis w Cylic^. 
D. ir nowcj godnošd wjst§powal na wieln soborach, jako prawy i gorti- 
wj obroúca sprawy katolkkiei, aíanowicie zaá na soborze pofWflzeehnym 
konstaatynopolitaĎskiBi 1 r. 381. Podcns tego s obora D., swojém za- 
chowamem si§ w q»niwie biskapstwa aa^íocfaeáskiego, ád^gn^l na siebie 
niechiQC i d^kie wyrzntj. Diný przedwni sobie biakapi An^ochji: Me- 
lei^asz U wjéwi^oony pnez Lacyfera Kalaijtaňski^^ na biskupa dla ensta^ 
^janów PaaiiniiSy po dtngidi^spofach, na lorótko przed soborem konstplskím 
móidii gi§, ie kto kogo przetyje, ten wejdzie w jego prawa, a kaplani 
obydvóeh paitp, mog§^ mieó nadziej^ nast^pstwa, rnnsioB síq przyai^g) 
zobowi^zač, že dopóki jeden z tjch bísknpów žjé b§dzie, žáden z nich 
me przTJmie katedry biskapicj w An^oebji. Pomi§dzy szeádn kaptanami, 
ktÓTzj Ug przy8Í^§. wykonali, znajdowal d^ i wspomnlany jož przyjadel 
Djodom, Flavjan (SoeraUs^ V 5, Sozamen Vil sin, Teod&retas, ' Hist. 
JSccL ¥23). Aie §áj podczas soboni ximMrl Mdeejtias^ tak málo zwa- 
Aaao na ow% pn!fH§g9i že meleqanie aa biskopa w)'brali Flawjana, na 
co mgwifceri mial wplywaó Djodor. Zreszt^, jako ksi^že Koácic^, í>. až 
do teíefd 8voj^ t. j. do S94 r., naležař zairaw do pierwszjch obroňców 
r, kcz i jako pisarz koáeielnj i nanczyciel nie ostatnie zajmiqe miej- 
Jak sif ze áw. Hieronima i Sntdasa p<Aazaje, napisal on kommen- 
tsm na caie prawie Fismo áw. Starego i Nowego Test., odznaczaj%ce si§ 
jasnoédf i trtínúid^ wyklado. Opr6cz tego, pisd on pržeciwko mani- 
diejea^oai, melelinedechjetom, sabelljanom, aijanom, macedoojanom, apol- 
JiiuuyBtom; nadtor Ue dúcrimmš contemptaliomě et aUegariae; Centra Jn* 
dmetft; De remtreetíone mortuifrutn; De anima\ Centra dheríOM de anima 
t; Ad Gratianum capUa; Varia de Spiritu S. argnmenta; Centra astrO' 
r, a$trologoš et fabtm etc. Z obelžywydí slów, jakiemi eeaarz Jidjan 
ofamcO Djodoia, woieáé moina, že i przedwko odžywiilfeemn, pod Jn- 
^iaaa berlem, pogaástwo, m^žao ztawil ezoto. W jednym z listów do 
FoCysa eeaarz tes naiywa Djodora Jednym z najsobtelnkjzzyeh eo- 
fistáw ebiopAiej rehgýi Ohiystoea, którzy broni^, jaki| nni poda^ naidd 
AtaB, sw^ aloéHvy j^k przedwko bógMn ozbrďl. Za to tež nozi na 
svcjte déle zailažone znmnie idi aems^. J^o bowiem zapatfe i pdne 
WĚtaaaakim obiieae, j^o wycbndle dalo, nie s^ to, jakby chdal tetw6- 
wíer^di oiZQkaé^ skntki snrowego žyda, ale eprawiedllw^ kar^ Olirap^." 
1 io víe na}% chwalf dla Djedora* že Teodor, bp nop soesteáskí, áw. 
Jaa diryzoetoai i Ifaksym, bp Seieneji, \ff^ jego nczniami. Za žyda D^ 
m, oawei i po jego imierd, dtogo o j^o prawowíemoád nikt nie wftpB; 
dopMTO okolo r. *30 Cyryllowii bízknpowi alekzandrjjskiemo, wydalo si^, 
šm w pismadi D*a zaajdi^e si^ okryty jad kacerztwa, a okolieznoié ta, 
te j^go piana n nestoijan w wieUdém byty powažanin, na j^zyk syryjski, 
amcáaki i perski przetlomaczone, badzila mocné przeciwko niemn podej* 
rB0Bie, tak« iž Babula z Edes^ i Akacjnaz z Melilene, wraz z annoázkwi 



212 Bltdor.— DíigMia. 

Mkaptmi, 4dali pot^pienia Djodon i jego piani, 9^7 pnedwnie lnikii|í 
Cylkji, jakotel Chrysottoin« AUuuay, BěmjU i Teodor s Mopsoecty, 
ttan^ w fego obronie. Ppiuenat z liczDych písni Djodoim tjiko nrywki 
m eaUms patrům graeearum do bm dosi(y, dla tego nic stanowaego ofiee 
nie motna, ciy rzeczjrwiáde D. zawimi csém pnedwko pfmwowienioécL 
GdjT jedoakie wežmiemy na nwag^, , ie wielo, walofc pfseeiwko bl^doa 
apoUinarjalów, zadaleko si^ posan^lo, Uk, iž xaadask w Cfarystnaio odró- 
iniaé dwie natory, wedlng wjrraieá^ jakich niywali, znpdnie oddsielali je 
od eiebie, i gáj si^ prajpatr^^jr propozycijom hereljckini, które patrjar- 
eha konrtplski Proklna z pism Djodora nďal wyd^gnfé^ motemy pnypo- 
saczaé, íž i D. mimo wiediý i woli, dla odróžňienia dwódi natar w Ghiy- 
gtnsie, nžyl wyzažeň, które áciéle ws^te zawienJy herecj^. Pixypnáci- 
wssy to, wyjaénia b^ nam dla cx^o nestoijanie tak wysoko szacowali 
písma D'a, dla csego CyryU i inni awažali go sa protopbiat^ nestoijani- 
SSM1« i dla csego z tak lkaných jego piam, prócs maiych niywków, nie 
do nas nie dos^. Cf. Qfrůrtr^ Kirchengesch. t. II es. I; Aizoq^ Kir* 
chengeaeh. S ed. s. 260 i sei; SUÁberg^ Kirchengesch. le es.; Fahriom 
Bibl. gniec. 8, S58. {FriU). X. K. W. 

Djogneta (List do), pierwsza apotogja chrseécjanismii, pnecíw po- 
ganizmowi i judaizmowL Po krótkim wst^ie (n. I), antor wykazqje m- 
coéó bóstw pogaúskich (n. II), próžnoáé praktyk jndaisma (n. a i 4), 
opowiada ciyate obycsige chneécjan, którzy «tám 8§ aa áwiecie, czém dosza 
w ciele" (n. 6); wýkazuje o nich, 2e dalekimi s% od separatyzmu žydow- 
sldego (n. 5), že wierz^ nie w íadne Indskie wymysly, leos w to, 00 Bóg 
objawil (n. 7), a na co žáden rosum ladski nie mó^' sí^ adobyé (n. 8). 
Dalej (d* 9) ua pytanie, dla czego tak póžno Bóg seslal Objawieoie svo- 
je? odpowiada w myši Rom. cíli Lne. l&, 18, i wylicia korsyéd, 
jakich doxniú% wierz^cy w Objawienie pnez Syna Božego dané. Kto k^l 
Djognet, do którego niniejszy list pisany, niewiadomo: ^tolowanym jest 
tylko xpÍTiotog (optímus); chrseécjaninem jesscxe podówcsas aie byl, bo 
dopiero ^pragn%l dowiedaáeó ai^ o boakicý relig)i chizeécjan* (n. \\ 

autorze takže níewiadomo: dawniej prvypisywano to pismo 6w. Jnsty- 
nowi (w pólowie II w.); dopiero Tillemont (Ménwtru) wykazal, te jest 
dawniejssém. Aator mianoje si^ uczniem apostolskim (n. 11). Hoff- 
m a n n {Programm d. k&mgL kcUM. (^ysinarómie zu ÍVm«« m tSehUě, 
1861) tylko i Otto (Epiit. ad Diogn. ed. Sa lips. 1862) oaihú^ wyka- 
zaé, že jest dxielem áw. Jostyna, a to glównie na podstawie, ie w nie- 
których kodeksach list ten koúci^ ú% w r. 10 wynuEera Amen^ m^ 2 
ostatnie rozdzijúy s% dodaUdem póžnicjjs^ym, a zt^d nie ma Qigdaie mowy, 
žeby autor byl uczniem apostolskim. Lecz pnseciw tenn noiotea odpo- 
wiedzieé: 1) treóci forma rozd. 11 i 12 écišie síq wi%ž% z roads. po- 
j^rzedpiemi, tak, iž bez nich treáó pierwszych 10 rr. nie bylaby zapetn%. 
2) Sposób pisania jest zupelnie róžny od Jostynowego. 8) Ježeii w nie- 
których rQkopismach dodané jest Amen w r. 10, to joszcse nie dowodsx, 
žeby tam byl koniec listo, gdyž podobaie mamy w s. CUmetu. JSom. ep. 

1 ad Cov. c. 43. 4) Bamaba i Justýn przychylniej síq sapatn^% na ju- 
daizm, aniželi antor tego lÁ^tudo D. — Co d o cz aau, kúkakrolne wzmian- 
ki o przeóhidowaniach chrzeécjan kaž4 bíq domyálaé, že stator pisal za 
ces. Trajana (r. 88 — 11 7). Wydania: rázem v Opera S. ./Mtim (ob.); 
j^owssa recen^ z iupprawkami tekstu przez NoUe^ w Scbeiner^a Zeitachr. 



* 21S 

18S4 t. YI 1. ito... Wrwodjr a wl tu o áy laoía% ob. OúUmdii 
BaUoOL PF., i. I; Btféigo Tocprami w Umíog. Quariaišchr.^ Tabiog. 
1S€4 t. 4C0...« X IT. JL 

H ft U a CIM (CdiKf Fa(erwt .^Hrái ^orettif DioeletiMiis), syn 
memétaakMj wyzwoloDeso finei iwago pna aeiiaton AnnKww. Ur. 
t4ft r. w DiMkí pojr Solme w Ptimocfe odi tágo miasla soaíUi na* 
itQpmo Bttvaaf . Odv«g%, KOrtropiioáei% dotsedt a eesana Ptobvsa do 
woda wcgsk Me^í * » Cuiim kmUI koimileiii. 6dy Canis 

latoaj pioninflin, a jeden z jego sjméw smordowany, anga oglo* 
Hte cfMiem Sjoklegaiia, kl6c7 pokonat Ganmifla (syna Canua) w bi- 
Pnb pod Margam, w Mai^. Dia iepiwgo aami^ prowin^íaBi, dobrat 
oo tae r. aa wspóipaoqlteQgo Midayflqaiia, dawoQgo towar^yna broni^ 
ktáieara oaBaczjrl aa mienkame Medýoiao; lam aaé pneaióBt ú^ do 
Xikome^jL Gdy jednak i tea podnat iiiadiy ide w y rt aicia l dla poekro- 
sieaia baalqfeyek n^ wodiów w fixetaiói« Afryee i na odparcíe nie- 
piiqfjaci6t xmn^ltnayek^ niepokx^i^eh peáetwo, Djokleciiaa míauowat j»- 
dvócfa eeliaów: Galeqnsa, którege atnymat pisy solMe, i Kon* 
Gbkmiaa, ktárego dodat Bíaki|ymjaDowi. W len wjfe spoaób 
faiajeaion^ soetata w telmclg^ chocíai Djokleqaa aiiat byé 

paneoi a ^ a fleaym . Po si4eUií&Di paaowaaiu abdykowat, naem 
s MMkajwjfĚOtai, 5 Mája S05 r., pragn^ dokoĎacy4 epokc^e tywotn 
v Seionie, gdáe tet i nmart sia r. O ámiera jego nie maiay ftadnych 
utM^lém. Niektúny pisane atRynuU%, il pny k ioáci» jakkb doéwíade^t 
a aliwy li^yiQaMa, kl6ry kant anordawaé j^o ion^ i dáeeko w Tea- 
pii|Žpi e ny iy mn sgon; ínni aaá poda}%» že 8< sam labit. Ateby 
postfpowame D'a, nie nale4y Tapomtna^, ie byt on pnekonany, 
ift mm niginpetni^tei% idadz^ n%daenia áwíates wproet od Boga i ie jeet 
pavfrfany do aagarnigtía pod svoje panowanie catego áwíaU. Pneindn- 
jfc, ie nie b^dne mágt nydraeč tak tatwo Bsymowi oatalnich poior6w 
éwniei afrobody i aatneé jň wiselkie irapoainienie, praenióflt itoUoo do 
liikwedji, gdaie wprowadsít obyeaije wiehodnich despotów, pnykl^wa- 
Iricie esejem poiíionów i caty pnepyeh dworów aaqatyckieh; wrende, 

gwaHowaie pneáladowaé durseágen, gdyž byt pnekonany, ie oni 
fo nígdy a fioga nie nsniú%. Boandiy w r6inych kngacb, bertn njm- 
podleglych, ntnidni^fe wylonianie j«go aaíarów, arasíly go do 
wlad^ z traema towarqreami, ale d towar^yne byli racaj 
nan^dáand jego aaowoli, aniieli wepólnÉkaaii w ra%daclu Ma« 
kiyaqan i Galeijaex byli to proád woja^, nienbtagaaie ivykonywajfcy 
jego wol^ Sobie i Konetaociíasioin aehowat pnwo taaki, aieby nógl 
pu a uťftl tagodaoáei^ napawíač meroatropne wybryki gniewn tvycb kole- 
gów. Piafladowanie ehneácýan bylo iconiecmém nastffstweia jego pla- 
mám polityeayeh; na j^o roapoca^de tneba byto tylko jakiego poiorn 
legaln0gD. Gty to okaq^ do pneéladowania byto niepowodaenie anga- 
rów w ich wr6aieablantwie % w%troby zmen^ ofiarnydí, esy tei niena- 
viéé Galeijntta, irtóry mii^ nak^aó na D'a o pneábidowaníe: jesl Tzecz% 
pbqjftBf, bo ta ato tylko o posór, i dla tego szeraono róine wieáci o po- 
wadack do pizeéladowania (jak np« o wyrocani ApoUina z Miletn, któcy 
■akagywat - wyninegynie ckneácgan), cekm nwoinienia oioby cesarskiej od 
«dpaiňadiialnoáci a waayitkie sbrodnie, jatddi ú^ w csasie pneéladowa- 
nia dopoacaao. Ma dwone ^joklecjana, w pierwszydí latadi jego n%- 



S14 Djokleeju.-*rll|iaizy ■lufciaÉriryjski, 

dów spotykamy éknd^BXt lajmajf^ch wysokie nrz^y. Pryska, iona B^á 
i jej e&rka Waleija, zaipemne byty ehnešcjankami, bo, podfaig áwiatetvft 
Laktáncjiisza, zmuszono je potem do ofiarowania bahranom; jponnoftyla ii| 
macanie liczba wiernycb i zbndoiiaiia wiele nowyeh Jcoáoió^. Wlaácíwe 
pneáladowanie za D'a zacz^ si^ depiero sos r. D. is Lntego t r. 
ifB^aniaYy keéciól w Nikonedji zosUt zbnrzony, a nast^iMtt^o dnia oglo* 
szono edykt, pozbawiaj^oy cbrzeágan ifBzeUdch gadaoáci i imQdóir, pozwa* 
)i^%cy ich, bez wzglQda na wsaeUrie prawa oaofaiste, poddawaé toramse, 
nakaziý%cy zamykaó koádo^y, palié kaiggi áiri^te i kanfiaiwwaé domy, Bla- 
žíce im za miejsea zgronadzeá religijnydí. Po tym edykde wydane 
wkrótce trzy inne, nakaziijice nwi^zíenie wszyslkích pczeložoaych koádo* 
fów, z poáród których d tylko, kiórzyby ofiarowali bogon, mieK byd wy* 
paszczeni; npomi mieli byó toitorowaDi, a gdyby i to nie pomoglo, ámier- 
cí% mieli byd katani. Kie možná eaytaé bez przeraženia opisu tych stra- 
sznych kataszy, jakie nam podige naoczoy ich éwiadek EqaebjíiBz (ob). 
Užywano wszelkich ai^€Zanii> jakie n^bojň^^sa, a zaiaseoi najokrntni^ 
sza imaginaqja mote sebie wymyólió. Nie nus mordoivano w tóm sáném 
raii^oa i ezasie po ao, eo i pe loo chiizešcjan; kaci nstawali od zm^ 
ezenia, t^fóly si^ i lanúily ich miecae, ale wémekloéc praeáladoweéw nie 
shiMa. Gdy si$ jnž zm^e^li pojedyóozemi egzekncjami, gromadzonó wiele 
•ofiar na štosy, .wrzucano zwi%aanyeh na lodžie i .topiono w mom, rzn- 
cano ich na paatw§ zwterz^t; a mimo tych m^ezarni prawie wazyacy chrze- 
ácjanie pozostali wiernymi, radoánie nmiendi za Chrystosa, wylewi^i|c 
sw% krew za ttjnmf Koáoiofa i zmiiszaj%c samyeh nawet przefládowców 
do podziwiania boliaterskiej ewej wytrwaloáci. Wreszcie, pragnieiúe krwi 
nasycilo síq, kaci nie mogli jcet nowyeh wymyélič BiQGzami, a dawne im 
spowszedniaty i znudzily ieh; wówozas, jako adwi edykt ^aeroe oesana 
sklonilo 8i§ do lagodsoáci^ i tknifty „titoáciii*' polecil, aby wyzniQfQr 
wiarQ chrzeécjaá8k% byli tylko pozbawiani oka hib nogi i oddawani do 
kopalni na pastWQ swych nadzorców. Z poáród tyai^w mQczeomków, 
którzy zgin§li w tém przeákuiowaniu, nió^&komitsi byli: Papiež Marcelin, 
Antym bp Nikomedji; szambelani dworu cesarskiego: Piotr, GU>rgonjnsz 
i Boroteasz; Tboracns, Přobns i Andronicna, którzy derpíeli w CyKqi 
(Ruinart p. 376); Phileas z Thmnis i Pfailoraniis (ib. 834*— 9 7), którzy 
ponieáH m^ezeástwo w Egipcie; Bydym i ^Theodore (ib. 8e2 — 9^5)5 Ire- 
nensz bp z Sinniam, éci§ty na moácie Sawy (ib. sse^-^aes). (TkalUr), 

Dfomedes Oaton, pseudonim nieznanego nam z wlná^iwego swego 
nazwiska slynnego ápiewaka kompozytora^ ar. w Wenecji ku koůcowi 
XVI w. Przybyl on <lo Polski w orszaku Stan. Kostld, podskarbiego 
ziem pnisklch. Przeszedlszy do slnžby Zygmnnta UI, wydat w Krakowie 
do Byimów St. Groehowskiego noty, tabahitnr§ muzyki na latni§, Krak. 
1606, i PieéÁ o éw. Stam's4amiě, Krak. 160 7. Prz3rpisqj% mu równiež 
mnzyk§ do piešni o áw. Kazimierzn, Omrti die, Sesard^ Thesanms har- 
monicus, podaje 8 Jego sztuk na lutni^, p. t. Hor<u Pohmeae. 

Dfonízy, v. Djonlzjnsz, Dionyěiu9^ Atov&(3io<; I. a leksaíidryj- 
ski bp, áw. (2 Paždz., 17 Listop. al. 27 Stycz., 18 Ltit., 8 Kw., si 
Sierp., 14 Wrz.), przóz wspólczesnych zwany Wielkim^ dla zashig 
wzgl^dem naaki koécielnej; éw. Atanazy nazywa go ^mmczycielem Koido* 
la powszechnego." D. ur. w Aleksandrji egipsk. ok. r. I90 z rodaibów samo- 
žnycb; przez Orygenesa nawrócony do chřzeácjanizoiti, z znfMilem oddal 



Djmey IMcftMiíyjiki; 316 

ffl§teologji (<• Eiercmtfm. Oatalog, c. ed). Gdy Heraklas <ob.) S08talw3r<^ 

nifloony na bpstwo aleksandr.,. D. obj%i pD aim sakolQ. w AlekBaodiji 

(JEmi. fiist. Eccl. YI 29), a potésa, w. s r. eesarza Filipa (ok. .r. 247) 

i biskopstwo (id. YI 35)i O kďkakrotojck< přzeéladowaniacfai jakie od 

pogBB ponosió jnnsia^ sam wspotniota (ap. Ettnb. YII ii). Pierwwe pisa- 

óladowame poaiósl za Becjusza, 'wnet po obj^eiu bpsiwa. Otdy wyszedl 

edykt Decjnsza '(r« 248 na 249), D. poaostawal w swojóm mieszkaniii; 

prefekt Aleksandbrji nie przypnszczi^iie, aby D. aíe uciekl, wysďal žoliii^- 

rzy na szukanie go po drogacb, rzekach, polach. Po cztereoh dopiero 

ůmwsbf gdy rzeczywiáde D. chcial síq scbroaié, zostaí przytrzyroaay i do 

tymczasowega.wi^zienia, wraz z wielu chrzeácjanaBÚ, zaprowadzonyf leoz 

ioni ehrzeécjanie odp§dziii straž i D'a do ucieezki zmusili . (Dionysí al. 

epist ad Grerman. ap. Euaeb, YI 40). Z okryda napisal O m^zeAatwU 

do Orpffenesa^ z którogo to písma prawdopodobtiie nic nie pozostaloi, be 

fragmenty, jakié niby s% szez^tkiem tej ksi^i, mi^^ pochodzié od. iiuie<* 

go Djonizjazza, retora aleksandryiskiego. Po émisrci Becjusza, D«. vró-' 

cil na bpstwo, zaslal tu spory o poki^^Q,- wszcz§te przez aowacjanów, 

8taD§l energkznie przeeiw rygoryatoin, którzy npadiym cfarzeácjáiiom bezt 

wglfdnie odmawiali przyj§cia na lono Koldola (Euseb. YI 44— *46, YII 

S). Pisal tet kilka listdw za wažnoáci^ chrzta, przez heretykóv{ udzido^ 

nego: díra do Papieža Stefana (ap. J&tsůb. YII 2, 6), dq, kaplana rzynu-* 

skiego Filemona (ii. c. 7), do Djonizjasza, póéniejszego Papieža (ib.), áo 

Pap. Xystasa (i^. c. 9); pisa2 przeeiw Sab^aszowi (íb. c. 7 et 29)^ 

prz«dw ohiljastom,: a zwlbazcza przecftw jedněma z egipskicb bpéw, Nepo* 

sowi (íb, c. 24); przeeiw qaartodeoimaAom przy listaěb wielkaaocBych (ib. 

c. 20, 22) i w iň. Za cea. Waleijana zmuszony byí D. dragi raz« opii- 

ácic Aleksandrj^ (epist. ad Germun, ap. Euaeb. YII 1 1); wrócil za Galr 

(jena, na chwilg przed domowemi zamieszkami i straszn% zárazy, które 

trapjjy Aiek8andrj§ r. 262Í263 (Eu94b. YII 2i, 22). Zaproszony áa 

synod do Antjoeb^, przeeiw Pavtíowi z Samosaty, wymówil síq od udzialit 

st8roáci% i cliorob%; napiaal tylko list przeeiw bligdom tegož Pawla^ Wkrét- 

ce po synodzie um. 264 t. 266 r., w la r. cesi. Galljena, po 17-Ietnim 

xarz^dzle stolic^ aleksandryjsk^ (í^. YII 2 a). D. byí wielce oczjtaiQrni 

w pismach heretyków, lecz. posiadaj%c jaž popvzednio |^§bok% naukQ^ 

2 czytania tego tpoznal tylko lepiej fatozywoéó icb doktryn i wyrobil síq 

oa dzielnego przeeiw nim szermierza. Wystgpi^^o przeeiw SabelJjaszowi 

i mówi%c o stonťnku. Stowa Božego do Ojea, užyí wyraza icoÍ7](La (dzi^o), 

j>rzez oo popadl w podejrzenie, jakoby éle trzymal o Bóstwie Syna Bo- 

žego, lecz wjtlnmaczyi si§ z tego w piámie Elenchus et apalog^. áo Pap; 

Ajoni^usza, z którego fragmenty przeehowai éw. Atanazy w Epištola de 

i^nientia Uionym alex, (n. i5r-25); Z liQzn3reh pism D., wspomnianyeh 

przez finzebjnsza (11. cc.) i przez iw. Hieronima (Catal. c. €d), tenže 

£uzebja8z praechowa) znaczniejsze fragmenty tylko z listów: przeeiw Ger*- 

mnotoi (Etiseb. Hist. E. YI 40—42, YH lI, 20 — 22), do Fabjana bpa 

^^ock, (ib. YII 14), w których mowa o przeáladowania chn^hjaá za 

DecjQsza. Wszystkie z innycfa dziel žebrané fragmenty s^: w OaUand, 

Hibljoth. t, 3; w S, Dionysii Alex. quae. supersunt^ ed. Simon de Magiáiris^ 

Bomae 1706; ap. Eouth^ Reliquiae ss. t. -II; ap. Migne^ Patrol, sev* 

graec. t. X. Starannie i krytycznie szczegóiy o D. zebra}> dr. Dittricbt 

profesor teol. moiralnej i patrologji w lyceum Hozjusza w Brunsbergu: JW^ 



216 DJMlzy aietoMdryjiln , O jta iiy aretpa|ílaL 

nftttm dtr Oro9Me van Alšmandrkm^ eine Moaograpkk, WwmUmtg 1867 
■^ Yin ito. X IT. £—2. xwĚMkj A^eopftgita, od vnQdii, kléiy 
n^owil w Atenirh, jako ciloDok, cxf tet imewodnici^f^ w Areoftgn 
(Astenuš, onU. 8 in fitblíoth. Liigd. PP. t. V p. 8S»). Ceaijnss (Dialog, 
f iDterrog. 113) bt^diiíe otnymiue, te D. arodnl si^ w Tiacgí. Id%c 
tt Chryzofloiiieiii Maxinin podaje Atény jako núejsee nfodsenia D'a, ca- 
go takW tnyna m§ vi^ksa ei^áé pisarsów. W každým laáe D. za- 
padat w Araopagii, kiedy pnekoDywig%ce slowa Apoštola (Di. Ap. 17, 
18) w codowny spoaób na m<^o oddziaialy i z noey pogaáatwa wyprowa'- 
daUy ka éwiathi prawdy (ib. 17, S4). Slynay a at^droád Hierotkeos 
vyiožyf mu ti^emake naiiki chrz. i dokonat oatatacraego nawróceida D*a 
(Víta 8. Dion. Areop. ex Mennaeis« w edy^i Cwrderii t. II). DowíedzMUi^ 
jest necs§, že D. byl acaníeai apostolskSm i pierwssym biikiipeBii ateá* 
skim, o eaóm áwiadczy sopelníe wiarogodny Djou^nas z Korynta (ap. 
Eisieb. U. £. in 4 et lY 28). Dingo spierano sí§ o daisw jego lo^, 
o dat9 i rodzaj jógo imierd, jak niemni^ o niektóre % pnypisywanycb Wu 
dsiel* Nttaiiů Mek$ander i pisane francnzcy ntrxymywali, že D. s dwoma 
towanyflaami: Jttutyíaem (RoaticBs) ť EleuiherfušMem^ w^drowat po aíemiadi 
Gallji í že by} pierwssym biskupem Paryža, gdde oiiai sbndowač pierwssy 
koáei^ (H. £. saoc I dissert. XVI propos. a). Barmipiax (AnnaL 
oecL ann. 98) jest tego samego adania.i powohge si^ na UildnnU t IX 
W., który pierwszy, cboé bez naležyt^ podstawy, o tén wspomina, oiaz 
na Bedf, Hinkmara reimskiego i innych zaacznie požniejasych od D'a. 
Moiemanio to, pomimo že po jego stronie stali liczni i znakornSm zwolen- 
nicy, zostalo caíkowicie obalone praez nowszych badaciów faiatoiji koáeiel* 
nej. Francnzcy historycy: Sirmond (De dnob. ÍHon. e. 8), Launaá (Obserr. 
ad rit, DiOD. Areop. p. 403), Fetawjmx i inni, wspierajic 8i§ na áwia- 
deotwje Sulpicjusza Sew., Enzebjnsza, Oizegorza Tur. etc. dowiedii, jak 
bludném bylo przeebowi4%ce si^ w Gallji podanie o DjonijQnsxn, i že iw. 
Díoni^usz (St.-Denys), pierwaqr bp Paryža i patron GaUji, nie byl naszTm 
Areogapit), iecz innym Dioniignsaem, który w III w. goriiwie ssersyl tam 
nank^ Chrystosa i zgin%t podczas deejnszowskiego przeéladowania. Wia- 
domoáci o émierd ^ D'a Areop. takže nie zgadzaj% si^ z 8ob%. MLial on 
nmrzeé émierei^ ro^czeásk^, Iecz tradno oznaezyé, esy stalo si^ to w Ate« 
nach, czy gdzieíndziej. Jedni ntrzymaj%, že padl ofiar^ domiclaAskiego 
przeéladowania, inni odnosz^ jego zgon do czaaów Trajana, lab navet 
Adijana. Paryž, i klasztor St.*£mmenui w Begensbnrgn, dok^d eesarz 
Arnnlf zwloki D'a w podamnkn poslal, pn^pistýi^ sobie posiadaoie jego 
relikwji. — Jeszcze gorQtszych sporów powodem byly dzíehi przypiaywane 
D'owi: De hierarchia ooeleMtí; I>e hierarchia eccUsiastiea; De theoioffia my^ 
šiica; De nominibus divinis etc. Dzieta te, o którycli po raz pierwssy 
spotykamy wzmianke na konfereocji mifdzy biskupami katohekimi a ae- 
warjanami w Konstpolu (532), odt^d wielkiego nžywaty znacaenia. Aator 
mosia) býé bieg^ym w iilozoQi Platona, gdyž pelno tam wyrmžeú i zdaá 
tego filozofa; wybitoii icfa cech^ jest mistyczna spekulaga, przez co staly 
fi9 one jedn% z podstaw mistycsnej teologji. Do ich rozpowszechnienia 
n^iwi^cej prayczynily síq scholje Jana zwanego íkytopotíianue w VI i Ma- 
ksyma w VII w. Na zachód dostaly si§ dopiero w IX w., kiedy cesan 
grecki Michat Balbns przyslal z nich odpis królowi Ludwikowi Pobožné- 
mu. Lndwik kázal je praeložyé na j§zyk laciť^ski; poniewaž zas thuna- 
czenie bylo niedokladne, z porady Karola Lysego, Scotns £rigena dragi 



217 

kk pmMM vskiitecniiL im Hiektaf wpiyw owe dziefai vjnnenljr. tem 
In m u^Mulfij fttém hfio wjrjaánente pytankí o idi avteotjeiiioácL Wi^ 
aooofdi (nú^dff kstoKcIdnn Aiíc. If Ncwřtjj Appart ad BíbL 1 I 1. 1 
div. 10; JJmpm^ N..fiiU. |iidw aoeL; TOlemami^ Mánwirat t. U pan. I 
pu 4aa; Za m M ym, JadidiUD da librisIKon. Ar. iosfiripCÍB. w J. Loun. 
Upp. t. II p. 1; núQdqr protastaaekžoii waiyiejr) dowodt%, to beriaiieimy 
iek autor žjl w IV hib Y w. Gláwoiejwe dowodj za ten pnemawíajfce 
Sf: 1) aator aówi o makiarh i eenoUtadiy o ofan^dad^ o pokatoj^ych 
i t. p., tak jak to miaio fflkjsee dopíaro w w. HI lab lY; s) tradoo 
pnjpoidé, td>]r pnei piennta Y wieków tak wažne dnělo pomtato oie- 
■aaaáiB^ Lecs pnedwníe utiajf i ý e wi^kaB Iksba acxoajrdk katoKckicli: 
Delrio (VvkL Aretp. eomtta JcB.£eatíger. KOT), Hattoix {Dt Dum, Ar. 
tma «t app. fmmtstí0tm$^ Antferp. 16a9; Vie á$ S. Denú rAreap, trad. 
em fr, par F.^ rtvm par £L Yandiiral, Arras 1866), Natalis (Hist. 
£eeL taee. l. dias. t2>, Emman, a Scbelstrate (Antiqiiitas iUiistr. 
167a u 408), Piotr Cbiíflet (obi)» L. Gos^a iVindkkBB Arwpa^itíca/t 
Roou 1702), Dos. KlaBd.DaTÍdis (banaden. í>ím. np- />á»i rArěopa- 
ýiftr. Fara I70f), Cotdar (^(^. #. i>* ^r.) i io. Na sanoty má po- 
wytam odpowiedaieó aaitaa: i) aio qmedwia síf to iveale Ustoiji, jatoh 
aotor pod komee w. I písia o takícb obizodach i karaotfd koédeliicií, 
o jakieb di^iero z póžni^ayob wiaaijr poomikóir. Jest to wqyóln^ msfA- 
títk koáeialnyeh zwtcs^ów i iBStytaqi wianoéeífY to wpn6d oae bjřf 
w ijóa, xa aiai ^j^ aoitaly w Inrby prawa. a) Ditáplmm (obu) oreoat 
aafcaiiprala diieta takkd tnád, jak J>e hterarcUa coeL de Hier. eed. 
i tw d. tnymaé w aajwi^kttqí tajeauncj. Zt^fi latwo mogly hjé niecna- 
nawet Indcapoai wiela koácioiáir. Jedoakto kiedj w r. 5S2 aa kon- 
w Koastpola powotaao fli§ aa aie, tylko Hypecj, metropolita ete- 
kí, a kilka hwkwpanri, oie ariedsial o nieb; vszyaej saá nakoniitsi aie aie 
wútiá do xumeeoia {Manm^ GoadL YIII aai). Pnjrmió^ jedoak i obroú- 
cf dxíel iw. D.f to one prairdopodobBie loátaljr iaterpolowane. Z mj* 
daá aajdamn^ýBéaí jest laciáskie w Stnsbuiga 1468 i 1602, greekie 
ve noremái 1»16; póámejstt: Opata S Dha. Ar. gr. ei iaL eá. PetF. 
Laaaaolias, Soe. Je6., Paris I6ia, aim súkaHu Mammi et Féraphroii 
Af jip^ifrwf tt Bal t k. Coráerio ktíiaě mUrpretala eí notís theolog, ilbutr.^ 
Aatvefpw 1684 (w tODÚe II togo wyd. s%: Mgttica tkeol.; Seriptorte vitae 
«. /MflB.; Opanun onud, mndidaa; Varbor. óáffaHňr, Onomošíicon)^ wyda- 
■íe aastOMie (Paris 1644) poiraokanme odpowiedsi% aa sarzotjr pmchr 
mňtmíjeaaioicL Tekst Mahsjma i Pacbymeiy Isciáski i greeki pochodit 
M vydaflia Lansseiljilstt. Wydanie Corder'a, z raspnwami za i przedw 
Mteaqrcsiioád, prsedrakowal Migae 1857 r. w PatroL graee. t. III i lY. 
Prtfk*y*y* Dis angeóHehm Sekr^Um deo Artop agit uo Dkmgmu úóers. a. 
mM JUéamdL iegkit. van I. O. N. Engelkardt, Snlzb. 182S, 2 T. ia-8; 
4jewarto de e. Dimie VAsrtop. trad. par I>a Lac (Paris 1865). Gi Dar- 
boj. Na obrazech koécielnych pnedsUwiaj^ tego áwi^tego se áciet% 
glawf w BítRe, niesioB^ na ramieaiQ, albo tet 8poc^ywjó§c% oa kaíflce. 
(X B^ier^ Díoa jnas der Areopagíte, Untersochnag ftb. Aecbtbeit o. (Hanb- 
■ a idigk eít der antsr diesem Nameo Torbandenen Scfarífiea, Rosod^b. 1861. 
Trmkenak adnraoa literatora o tyda i pisaiacb i. J>» Ar. przez Eáphe 
v I^trďa Meanm. Germ. Sariptor. t. XI s. 843— S6i. Gt JPótíhaei^ 
BíbL bíst. s. '669, Snpplem. s. 1S9; BcUandiU. AcU sa. 9 Octobr. 



218 Djonizy exfgins.«*^{iHiizy kartuz. 

(t. iy)\ Darroš, >St. Denis ťareop., Plarli 1S<{3. J. N.-^Zé ExiguuB 
(Malý) od matego wzrostn, jak jedni' utrspniij^; wedhig innyeh zaá sam 
D. przybraiaobie przez pokory ten przydomek )m> wBt^pienia do zákona. 
Czas dzialalnoéci tego ni§ta przypada na ^pierwsz^ póbw§ YI w., 
a jej polem být Rzym. Um. mi^dzy r. 540—^550. Poehodzif on z ro- 
du Scytów, lecz pdznaczal 6i§ wíelk^ bíegloéei^ w greckicj) {'rzymskierj lite- 
ratnrze, zk^d Kassjodor (i>« ťňjli^. ďtem. lit e. 23), pnsyjadel D'a, žali- 
cza go do 'Btynniejttych* swojego czasu klasyków; jako zakonnik i opat 
jednego z rzymskich klasztorów znaný by! t ascetycznego žycia, gorliwo* 
éci o služby fiod§ i wielkiej znajomoiei Písma áw. Z szczególném zani- 
lowaniem pracotráii nad cfaroaologj^: owoeem tej pracy bylo aaprowadzeirie 
spoaoba liczenia latod Ghrystusa (ab íncamatione Ghristi}, Bt%d zwanego 
djonizjaáskq erq, albo cyklem. Djonizjaňska era pierwBzy nns zni^dnje síq 
w jego cyklu wielkanocnym (eycltís paschalis), zaezyna bíq 764 (y. 759) 
od založk Bzymu (Gf. tej Ene. IJI 322...). Era ta, zpocz^tku w Rzymie 
tylko zaehowy wana<, stopniowo coraz dalej síq npowszediniala, kš nareszcie 
w 1 o 1 1 1 w. otrzymala stanowcz^ porzewagQ nad iniiemi sposobami li- 
czenia lat w calém chrzešqjaústwie. Niemniejsz^ 8hiw( a^nal sobie D. 
zebraniem ustaw, które poding Kassjodora w rzymskim, a podtug Hinkma* 
ra w gallgskim i innycfa laci^skicb koéciotach powszechne nznanio analaslo. 
Zbiór ten, obejranj^ey kodeks powsaeohnego Koáciola, D. nzapelml dod^^ 
niem 60 apost. kanonów, kanonów ivydanych na synodzie w Sardyce, 
izs poetanowieú synodów afrykaáskicfa, ovaz papiezidoh dekreta^éw, za- 
czynajita od Pap. Sirycjtiaza (486) do Anastazego II. Ballerini podig^ 
doktadny ich opis podlug mannskryptów (BaUertM\ De antiq. eolleot. canon. 
Of. MaasBen^ Gescli. der Quellén d. kanón. Rechte. t. I § 662...). Imi^ 
D'a spotykamy na kilku tlumaczeniadi: listu Cyryllego pko Nestorjnszowi, 
žywotn Pachon^oBza, dwóch listów Proclnsa, dzi^ Orcegorza z Ny^sy De 
creatione hominis etc. {CeilUěr^ Hist« des aatenrs etc t. 16 p. 220). 
(Hauiwirth). /. AT.— -4. Kartuz (Z>. Cartkumanuš), zwany takže Djom- 
ijuszem Riókel i Z>. r Lewma albo Leeuris^ ur. 1 403 r. w Riekei pod in. 
Looz, w prowincji Limbtirgskiej, wóirczas naleiifcej do c^eceaji Lfittidi. 
Nie maj§c jeszcze 1 6 lat skoňczonyoh^ cbciai siq dostaé do klasztoru kar- 
tazów w Zeelem pod Diest, a nast^pníe do klaszt. w Roermunde. Ž^ania 
jego nie spehilono, gdyž regUla kartusów pozwalata na przyfmowanie no- 
wicjttszów dopiero po dojáciu do 20-tn lat. D. udal síq wigc do Kolooji, 
w zamiarze stndjowania filozoQi i teologji. Ze ^zczególném zamítowanieiB 
oddal 8i§ egzegetyce biblijnej i napisal wkrótce rozpraw§: De entě ét esHfh 
ftcf. W 2i*m Toka.i^cia znown udal* si§ do Roermunde, wsl^pd do no- 
wicjatu i pozostawal ta do samej émierci, t. j. praez 49 lat. B^-l to m^^ 
zdumiewaj^cej mocy^ i ^vytrwaloód ciala, a sam o sobie zwyk? byl mawiad, 
že glowQ ma z želaza, a žol§dek ze spižu: na brak rzecsy potrzebnych 
do wygody. žyda i ci^žkie doleglíwoáci byl praivio znpelniě nieczulym; 
tátwo i ch^tnie znosil glód i pragmenie, zimno i czuwanie po nocach; 
nigdy nie senkal przyjeronoáci, a zmyslowa nátura zdawala s!^ byó w nim 
calkotvicie zamarí^; w jedzeniu i piciu ograniczal si§ do tego tylko, co 
jest konftczne do ntrzymania 2yoia, a žadne} uwagi nie zwracal na dawa- 
ne mu potrawy, tak, že z zupeln^ obojQtnoáci% spožywal icepsnte mash, 
zgnile éledzie i Tobaczywe owoee. Przez trudný do nwiersenia pracowi- 
tošc i niezmiern% pamí^é zdobyl sobie niepospolit^ nauk^. Na pi§knofó 



9iiMÍý kartn^; 219 

styln nie, zwracal trwagí t w i^smach jego otHrite ^19 i9tota samego auto- 
ra, gdjrž Bie odz&aczflj^ si^ 'ottěiftzdolmoóoi^ wymolrjj.kcz^daielnosd^ to* 
znmowaBia i zasobem wieds^. > W pQrównaiiin x taoen^ i>bdow% data pos« 
siadal riaby ^03 i ji^kať sí$ w mówkniii, a wszakžé cadów ddkaxywal 
swoj^ai kazapiami i naokamiv Oodňenaifl^, trzy godzány, a mekiédy i wi§«: 
cej sp§ázal nai modlitwié; >vr modíitw§ tak si§ piOgr%2a^ že staWal 8Í9 
wtedy zupefnie lúenicbomym:' zatopiony Mrrozfflyálaniacfa, miewat niekiedy 
zachwycefiía., w.któryoh wíézíai jakoby. obectie przosztoáč 1 przyszloáč. Zt^d 
dáno mu xiazwQ doetorecátaticu^^A zewsz%d ^e^ly «í§ inieziiczooie Uoiny 
do niego, jak do iífr3rroczni;* mnós^wo oaéb we^:if9zyBtkicb wažnkjszyoh 
siM^wadi tydiá' zasíQgato. rady^ .áwi^tobliwego m^a. Césarž, królowie, 
ksi^ž^ta, bisď:upi'i pralaeiiosobiácie hibipiátniennie w klopotách swoicb do 
ni«go sif zvrácaH. Nawet Pap. Eagénjicsz IV podziwial jego uczoboáé 
i, po praseBs^jFtBsřa jeobiej ksifžfci. 3% zawotal: „Laetettir mater Ecclesia, 
qaae talem habet £}nim/ ZbiegowiBko moloych i ^ibogicb, Bzukaj^^cy^ali 
rady i podecby a znakoniitego kartuza; tak bylo. wielkie,"" že spokoj kla- 
sztont derpiečna tém zacz^l, i-, przeložony pomohl D'b obowi%zki pro'* 
kurátora, któremíi regata po»^alala. wydalaó si§ z klasztoru, przez co 
olatviony jnial on stosunek ze áwiatem. Naplyw przybyszów doszédt do 
takich rozfluaców, že przeor gor^cym proábom I>'a ust^pié musial: i uwoi* 
nit go od urz^dn prokurátora. * Jeszcze ra:? wszakže slynny kaftuz zrnu* 
azoay byl na czas^ňiejaki opttácid cdQ^klasztomf. Kardynál Mikolsg Cnsa 
(ob. Kaza),. jak6 legat papiezki bbjeidžaj§ey Ni^oyi ^Niderlandy 1451, 
dla zrefionaowaaia^ žycia religijnegoi, a^miaaowieie klasztcHTów, powolai 
do aiebie !Q'a, celém koraystania z jego raď i Tc^óhidzialu w spelnieniň 
tak tmdnego zadania^ Wtedy to D. napisal rozprawQ -De mnnere et re* 
^ifím^ ^^iVtowarzys^yl legatowi tf podróžacb, a jak skútecznie wyslaú^ 
eowi papiezki«ain pomagal, iwiadozyó može mi^dzy innemi groéoa niowa, 
wypoT?iedziaBa' w(^owmczema Msknpowí zLtlitich, za jego niezgodny 
z przepisami Koáciola sposób žyciá (Seharff^ Nicolans Yon Ousa, I 1 60, 
17 7; Aeta SS. Bolí. Martii t. II). Na proáb§. kardynala napisal takže 
obszerny traktát o Alkoranie, oraz a bl^dach nudi<nnetan^ i dzielko Bere" 
formatiome Ckutgtralium. Po - zdabyciu Eonstpok przez. Turków, 1458 
oglosil Epištolám ad prindpeA.catíiolitos^ zach^caj^c do ogólnej wypráwy 
pko niewiernym, a przedeMr^zystkiiém upoininaj^a apopraw^ žycia. Ná 
pami^tk^ glówneij áwi%tyni cesarstwa greckiego; zamienionej w meczet ma- 
bometitiiski, staraniem D*a stanul klasztor i^koációl éw. Zofji pod Herzo^ 
genbuscb, i áwi^tobliwy nazz zakonnik byí pierwszym jega przoQrem. Po- 
dupadlszy na sílách i w nowych.obowiqzkach Wídz4e przeszkod§ do bogo- 
bojnych rozsijrélan, wrócil do Roermandé i wkrátce tam nm. 12 Marca 
14 71 r. Z ogromnej liczby jego pjsra wymíeoiray tylko wažniejsze: 
EnarratíoTies yd Commentcmi n» St. i N* Test* 7 tom., Kolónja 1680-í— 
1536; Komentarze: na Djonizjusza Areop, wyd. w Kolonji. 1536; naPio- 
tra Lombarda: Ccm.in Ubros IV magistn senteráiarum^ GoIoQ. 1585.Í Ye- 
net. 1584 tt. 4; Komentarze do: Tomasza z Akwinu: Enienone i,e. mé- 
dnUae operum S. TkomcDS i jStipj^ernenUim Summae . ta- scripto ejusdem S, 
Thomoě super Chrtům aentenůiarnni; nadto objaánlenia do Wilhélma z An- 
xerre, Boec^usza, .Jana Klimaka i Jana Kassjana. Oprócz powyžszych 
komentarzy, D<. napisal przeszlo sto oryginalnych d^iel, i tmdno poj%é, 
jak žycie jednego czlowieka moglo podolaó takiemuogromowi pra^y. 



220 Djoiiizy ktrtiiž.--DjM»y koryntski. 

Žywot D*A auetare Theojiorieo Loerió^ GoL Agríp. 11^ 3 2^ inajchqe n^ 
w Apta 8S. BoUand. ad d. 12 Martii; tamle w Comment. praev. n. 2 po* 
wiedziano, že sldreálU takže bjografJQ I>'a Bartk. Fiaen eSoc« Jes. w l^io- 
rea Eedesiae Leodiensis. Bdlarmm (De soript. ecd.) móvri, ie ust^p 
2 dzie!ai><' ^uottior novitctmiV, traktHJ%Gj o duszácb w czyócu poaso6tiÚ4cych, 
X ogl§daoáci4 czjtaé naležy. Cf. Fetrt Darlandi Ohron. cartiinenae sta* 
dio F. Theodoři Petrei, GoL Ag. leeS; Bibl. Oart. auct. F. Th. Petreio, 
Golon. 1609; Val. Andřeae BibL Belg., LOTaaii 164S; Bib. Qelg. J. Fr, 
Foppens^ Bmx. 1789. Wspomsiieé -tu takže naležy datéb hiszp. jezuity: 
Admirable vida, singolares yirtndes y prodigiosa sabiduaria de extatieo 
Yaron padre P^ Dionyaio Bickei, clamadp Talgarmei^ EliGartunano por 
el padre Jostph Caesemi^ Madr 17 88. (Setíers); Ji N,-^B. bp. Ko- 
ryntu, áw. (8 Kwiet., u greków 29 Wrz.), ^pisafi bardzo dawny* 
(JEuaeb, Hist. Eod. III 4), bo žyj^y jednoczeénie z Fq>ii3žem Soteram 
(r. 168 — 176). áw. Hieronim zgocbie z Eozebjoszem mówi o nim (Ca* 
ialog. c. 2 7): Dionyntu^ Corinihiorum episcopus, tantae doqušnůiae et ináU" 
étriae fuit^ ut non aolmn wae oúntatís et provincm populůs^ S9d et aUorum 
urbmnt et provmciarum episcopas epistoUs erudiret, Dowód tego mamy 
w 8 lištách, zwanych katolickiemi. D. d^e w nžoh rady róžnym ko* 
óeioiom, ktore si^ do niego udawaty. Treáé ich tylko przechowat Enze* 
bjusz (HxH, ecei 17 23). Pierwszym byl List do LcasedemoÁczykáw o praw- 
dziwej wlerze i zach^aj%ey do pokojo i jedaoáci. W ÍAéeie dó áieáegi^ 
Jcáw nbolewaí D. nad npadkiem wi«py i moralnoéci mÍQday Aleňezykami, 
po przeáladowanitt Adryjana, zaraz po m^czeúsklej émierei biďmpa Pabli- 
cjaaza, i wycbwalá biskupa Kwadvata, który z ea^§ sii% sam jeden jeszcze 
podtrzyniywaí tak bardzo zachwianych w wierze Ateáeayków. W iiécie 
il& ehrzeáejan Nikomedji (w Bitynji) Djonizy uízbraja ioh przeeiwko faere^ 
^ji Marcyjoňa i zaehQca do wytrwania w nauce apostolskiej. List do 
koécioia gortyňskkgo.' fna Kreciej i do innycb koéciotów. tej wyspy 
wychwaia pobodnoáó i wytrwaloáé bisknpa Filipa i wiernych^ i /aleca 
im osttožnoáé w obec przebiegloáci i kdrad heretyckich* list do Ame- 
^r^anów i iwiych uňemych Fontu napisalny byt na proábg Bafccbidesa 
i Elpistusa. Djonizy wyklada w nim wiele ust§pów Ptama áw., nauk^ 
o mafóeástwie i panieústwie, i radzi lagodoie obchodzié «§ z tymi, któ- 
rzy popadli w herezJQ Montana, albo. inne pope^niii bl^y, a obecnic tego 
žatoj^ i pokntuj%. W liácie do Gnoaijanów 1^)oratna ich bpa Pinytusa, 
aby wstrze^igžliwoáci nie nakazywat wiernym jako konieczn^ powinnoéó, 
jak to czynili gnostycy i montaniáci. W ianym liéeie dzi^kuje koéciohwi 
tgymskiemu i Papiežowi Soterowi za ja!mu2n§, przyslan^ ubogim Korynta, 
i wyslawia azczodrobliwoéó, jak% zawsze odznaczali síq Rzymianie, a jaki% 
Soter tak szcz^éliwie podtrzymuje; nadmienia o zwyczaju publiczn^o od- 
czytywania listu áw. Klemensa rzymskiego do Koryntjan. Ostatni list, osmy, 
napisany byl do pewnej chrzeácjanki imieniem Gbrystofory i zawiera wiele 
nauk moralnych. Jak wielk% mial powag§ Djonizy, nawet po za grani- 
cami swojej djecezji, z tego možná si^ praekonaé, gdy gorzko si§ užala 
(w Jiácie do Bzymian) na heretyków^ którzy falszowali jego listy, juž to 
dod^j^ de nich, jož to z nich wiele pomijaj^e, aby tym sposobem pod 
jego imieniem mogli rozszerzač zgubne sWe zásady. „Góž dziwnego (mó- 
wi w koúcn), ^e heretycy fa2azuj% Piamo áw., skoro tož samo robii| z dzie- 
lami daleko mniejszej wartoéci?*" Cf. BoUand, Acta ss. 8 Aprii. «/l — 



Djonízy rzyiMlih--rDji«z}ii$za i. opactwo. 221 

CPapiet, dla odróžnienia od popczednich naiywaQj D. rsjrmskim, 
áw., wapólrodak (gentílis) áw. Djonizego aleksandr^jskiego (Euzeb. Hist. 
£cd ]. 7 c 26), najprzód kaptan, potem biskup koádoia rzymskiego 
(ib. 7, 7). Na stolicQ rzymsk^ wst^pí! ^u Kal. Angaatí, Aemiliano et 
Basso eonsolih.* (Katalogy ap. AnaHas. Blótíoth, Yitae Pont.), t. j. 22 
Lipca 259 r. DatQ émieroi tenie katalog naznacza ,»7 Kal. Jannar., Clau- 
die et Paterno cons./ t< J4 26 Grad. 269. Bz^dzilby wi^c Koáeiotem 
przez lat lo mcy 5 dni 5; tymczasem wspomniany Katalog naznacza mu 
tjiko lat 8 mcy 2 d. 4; Enzebjuaz (1. 7 c. 80 ad fín.) zaá lat 9; 
ámieré žatém B. wypadkby r. 26 7 v. 26a r. Djonizy aleksandryjski 
(ap. Euijebium Vil 7) ^ys^awia go jako eruditígwmtm planeque admiran-^ 
dm virům (m§2a bardao uczonego i godnego uwielbienia), i do niego, 
jako kaplana rzymskicgo, napisat czwarty awój list w kwesl^ji cbrztn 
iieretyków. Dowodem jego gorliwoáci o • ntraymánie wiary s^ Listy: 
1) píncMeohni^ pržectw aabelljanom; 2) do Djonizego aleksandr, z npo- 
Doieniem o oiewlaéciwe wyraženia wzglgdem Syna Božego (cf. wyžej n. 
1); s) do wiemych w Cezarei kapadockiej, którzy podówczas wiele cier- 
pieli z powodu nápadu barbarzyúców; D. wraz z listem petnym pociečby, 
poslal Idlktt czlonków koáciota rzymskiego, žeby wyknpiii chrzeácjan uJQ- 
tycIi w niewolQ przez barbařzyúcáv (a, BasiL ep. 70 a/. 2*^0). Dwa 08t»> 
Uúe listy zupetnie aagiiig^y; pierwszego fragment przeckowany zoatat przez 
8W. Atanazego (de Decretía mo, aynodi c. 26. De sentent. Dionys. c. 13). 
I okazji bl§dnego wyraženia Djonizego aleksandr. odprawiit synod w Rzy- 
nie ok. r. sreo^ po którym \?laánie pierwszy list napisat. X. W. K. 

DjOilíZJUSZa 8. OpaCtWO (St. Denys, Catolacum^ Bionysiopolis, 

•bonton 8, Dionyen). pod Paryžem naležato do benedyktynów kongregacji 

^(7. Haora. Hogobojna niewiasta CatuUa miata sprowadzió tu zwtoki 

^vr. D'a. oraz dwóeh jego towarzyszów Rustyka i £leutherju8za, i wznieáč 

na^§ kaplifizk§ {Fortunat. IHct. Vita S. Dionys). Podtng MabiUona osie- 

<Ui ta benedyktyni w pólowie YI w. R. 589 Lotar II uczynit na rzecz 

i>eo6dyktyn6w w St. Denys pierwsz§ donacj^, r. 62 7 Teodetrndis, szia- 

cbetna matrona, zapisaia znaczne posiadloáci „opátowi Dodonowi i jego 

bradom pr^ koádele áw. D^a."* Najwiekszemi dobrodziejatwami opatrzyl 

ten klasztor .król Dagobert, syn Lotara II. ^Wznióst on tn koóciót wspa* 

nialszy od wszystkich innycb koácioJów we Franc^ i nieszcz§dzil žádných 

kn jego ozdobie wydatków; jego tež staraniem sprowadzono marmurowe 

kolumny i^uložono z pi^knych kamieni podtogQ. pprócz tego Dagobert 

Qstanowit porz^dek ápiewanla psaimów, podobny do ápiewu zaptowadzo- 

&ego jnž przy koáciele áw. Marcipa w Tours.*" Oá 'Dagoberta, którego 

^foki bjij zložone. w koáciele St. D:efiys» dataje síq zwycziy chowania 

ta królów fťancozkich. Z biegiem csasn coraz wi^ksze nadawano przy^^ 

vileje opactwn. F^P) bp z Beaavais, ňazywa je czcigodn% áwi^tyni^, 

opatrzon^ >w znaczne posiadtoáci, oraz wielkie przywiktje, przez. bogobojn% 

<zceodroUiwoái6 królów i dobroczynnoáó pralatów. Pawei Jotíqs 'pořó- 

^ywa je z manzoleum Francji i z koron% monarobji. Po Dageberde 

Pepin Maty zig^t síq powi^kszeniem koáciota^ okeúczoném 7 75 za Karo- 

^ W. pod kieronkiem opata Fnlrada. Slynny opat Sugor (ii40) odno- 

^ naw§ i wiežei wznióst kilka kaplic i rozpocz%! budowQ przednieij cz^ 

^i koédola (capitium). liad ostateczném jego przebudowaniem pracowat 

opat Odo (1280); lecz. doprowadzit je do koúca dopiero opat Mateuse 



222 . Ojomzívtns. ofaotwoi.. 

(1281). W o^yn wi^ czane st8Q%( kioéciót w 8t. Denys teld, j] 
si§ pnecfaowal do neszych csaaów. Podlug Felibjaaa ou on 3S6 8tóp 
diugoád, 90 wysokoáoi, 120 saerokoici, z dwiema czworok^tnemi wiežt- 
mi, zaopatrsonemi w dzwony z czystego meiahi. Brzwi 8% se spiža, etoco* 
De z wierzchu. Eewolucja dío oszoz^zUa opactwa St. DenyB, w którego 
podziemiacfa ámiertelne zwloki królów fraoeazkich spoczywaiy: zbarzono 
Bagrobki. prooby królewskie wrzacono do Sekwany. — liczba opatów St. 
Deays, zaczynaji|c od pierwBzego, którego nazwisko tylkopreeefaowaly kroniki, 
dochodzi do 7 3. ' Owym pierwszym opatem byt Ďodo^ za kr^a Dagober- 
ta opatem by} Cunoald, zsl Karola Martela dvruaasty opat nosil imi^ Qo- 
dobalda, Gřošny w dziejacb Fulrod kierowal sprawami opactwa za Po- 
pina Molego i Karoki W., užywa} on irielkiego zanfaoia u dwócb tych 
manarchów i do wainych spraw byl ožy wany. Sw. Boaifoey, wybieraj^c st^ 
do Fryzland^i, napisal list do Falrada, prosz^ go, aby pozdrowtt króla 
Pepina i mial w swojej pieczy jego nczniów^ mianowicie LvUosa w Mo- 
gttncji. Z polocenia Pepina i Karola, Fulrad kilkakrotnie w poselstwie 
ndawal 8i§ do Bzymn. R. 750 znajdowat si§ w Rzymie, aelem wyjedna* 
nie zezwolenia Papieža Zachaijasza na przyj§eie korony królewskicj przer 
Pepina, póžníej podejmowal w St. Denys Papieto Stefana II, nakíaniajv 
eego Pepiua do wyprawy przeciwko Longobardom. Tn takže na nowo 
Stefan II nanuréeii na królestwo Pepina, jego maItoak§, oraz synów: Ka- 
rela i Karlomana. Papiež nadal wtedy rozliczne przywileje opaeCmi St. 
Denys: prawo zakladania klasttorów, pozostawania pod wyl^ozn^ joryzdyk- 
cJ4 papiezk^ i posiadania wlasnegobisknpa. Fnlrad um. 7S4 r., ezczo- 
ny jako áwi§ty ( A/o^f/íon, Acta S. O. s B. t II p. II p. 3Z4; Annal. t. I 
passim; Fleury^ Hist. eccl. I 44). Po nim, pi^tnastym z kolei opatem 
byl Maginariua^ który w ímieniu Karola W. oddal Pap. Adrjaaowi terry- 
toijnm Sabiny. Adrjan na nowo zatwierdzil i rozszérzyl przywikge St 
Denys {Strmond^ Concil. Gall. II lis). Opat Fardalf towarayszyl Ka- 
rolowi w wyprawacb pko Sasom i byl Jednym z jego ímissi daminid. Oámna- 
styro opatem byl Hilduin^ uczeú Alknina. Wspólezeéni i/r9pomini4% o nim 
z wielkiemi podiwahuni.. Przez Ludwika Pobožoego do Korbji wygnany, 
za sprzyjanie jego synom, staraniem nczaia swego Hinkmara pray wrócony 
zoatal do dawnej godnoáci. Przy wspóludziale Hinkmara zaprowadzil 
anrow% regnlg w St. Denys, które liczylo \Y6wczas 160 zakonników. Na 
ž^danie króla Lndwika, Hiltinin opisať jtywot Dionia^usza Areopagity (ob.) 
i odt^d dative m§ podanie o Dioolzjasza Ar., jako apoštole Ga^ji i pa- 
tronie Paryža. Za opactwa iMdtmha /, krewnego ^ króla Karola Jbysego, 
Nomtandowie napadli na Paryik i zborzyli ifi^kszii cz^ jego košci<^óv 
(857); koóciól w St. Dimye ocaM zai^flceniem- ogromnego okopn. Roka 
865 Normandowie apl^drowali opadwo. Po ámieroi opata Lndwika, Ka- 
rel Lysý przywlaazczyl sobie dochody opacti^ i przybral aawet nazwitko 
opata. W podobny eposób po9t|pili: król Odo 1(892—808) i bratoeta- 
tniego Robert I. Hugo, zwany Wielklm, ksi^že Fraocji i hrabia Psryia, 
jako spadek odziedsiczyl opaetwo po ojca i pobieral z niego docbody do 
samej ámierci (956). Hugo III, Kapet, pozwolU zakonaikom obraó sobia 
wlasnego opata i, celém podniesienia karnoáct w St. Denys, osadzil tam 
opata Oáiiona z Clogny. Opat Rajn^r 'wyjednal u Pap. Aleksandra U 
potwierdzenie wyjecia St. Denys z pod jnrydyzkcji arbpa paryzkiego^ 
którema odt^d nie wolno bylo rozcíM*^ bwc^ wladzy na opaetwo .absque 



PfíMHqii82« $. opactwo. 223 

Jborrendo anatíMsnábé/ Opat. . jáxhm podejoiAwař w mnrach St. Denys 
Fap.PascbalisB 11O6 r. Po nim Baatfpil) z kolei> se-y opat i najzna- 
komitszy ze. wszystkidi, opat Su^r (ob.), o którym áw; Bernard powie- 
dzial: ^nam gó jako.m§ža wieraogo i jroztiv>pQ^o w rzaczach šwieekich, 
gorliwego i pokory petaégo w raeczach 'Košciola, a co najtrudniejsze, 
w obojgo nieskazitelnego.'' Pap. Aleksander ÍII nadal apatowi IVítítel^ 
mowi z Qap prawo užywania mitry biskupiej i pierscienia. Opat Hěnrffk 2 
otTzymal od króla Filipa drogoeeane relikwje; teože Henryk, nie mog^c 
dla lat podesztych znajdowac si§ na aynodzie lateranenskini, posta) tam 
od siebie przeora Hajmeryka i kilku zakonnik6w. Za Maíenaza^ 48-go 
opata, w 1260 ziožono w St. Denya dwie zloté korony, Qiaj%ce služyč do 
korooacji królów i królowycb francazkich; Mateosza wyznaczyi takže Lu- 
dwik IX na jednegq z wykonawców swego testamentu. Opat ten užywa) 
wielkiego znacaenia u króla Filipa III i položyl; swe zaslugi w sprawie 
dokoáczenia budowy koidolia, podniesienia karnoáci i powigkszenia docho- 
dów opactwa. Za opactwa Reginalda^ I^ap. Bonlfacy YIII uznai Ludwi- 
ka IX za áwi§tego, którego zwlóki zostaly wtedy wystawione, ku czci 
wiernych. Wówczas žyj takže w St. Denys zakonnik Wilbelm de Nan- 
gis, autor kroniki; Za opata Fitipa I {\^i\) znajdowato síq w klaszto- 
rze 70 zakonników, w kollegjuai paryzkiém 11, w rozmaJtyd} priovatach 
i prepozyturach opactwa 48 zak. Na soborze w Ko&stancji zasiadato 
dwóch zakonników z St. Denys, jedm w imieniu króla^ drugi w imieniu 
uníwersytetu paryzkiegó. Opat Fioir zasiadai na soborze w Pizie. Ajmar^ 
zmarly 1528, byl ostatním rzeczywistym opatem. Jego nastgpcy bylitylko 
komendataryjnymi, a zajmowali wyžsže godnoáci w Koóciele; w ieh imieniu 
zarz%dzali kksztorem wielcy przeorowie. Pierwszym takim komendata- 
ijusz^Q byl kardynal Ludwik Bourbon-Venddme (um. iď66), pp nimkar- 
dynal Karol Lotaryngski. R. 15 67 klasztor ulegl ci^žkiemu spustoszeniu 
przez Hugonotów i o málo eo . zupdnie nie zostat zburzony. Po Karolu 
nast%pil Ludwik III Lotaryngski, zamordowany 1588 r. W koáciele St. 
Denys fienryk lY zložyl katoiickie .wyzaanie wiary, przed kardynaleni Ka- 
rolem III.Boorbon, 25 Lip, 159 8. Póiniej byli opatami komendut.: Lu- 
dwik (IV) Lotaryngski, Henryk (III) takže Lotaryngski, Arroand de Bourbon, 
Juyosz Mazarini, kardynalowie, naostatku kardynal Betz. R. 16»3 Lu- 
dwik XIV dochody opata St Denys przekazat na rzecz iustytutu St Gyr; 
rozporz%dzenie to wszakže žadnego wplywu nie wywarlo na samo opaetwo, 
oddawna jut rz%dzone przez wielkicb przeordw. Opaetwo mialo znaczae 
posiadloáci niety&o we Francji, lecz i zagranic%: w Anglji, Hiszpai^íi 
Kiemczech. Sobor trydencki zalecii pol^czenie síq w kongregacje kla- 
flztorom, zostajfcym dotychczas pod jorysdykcj^ papiezk^, i opaetwo St. 
Denys stanulo na czele osobnej koagregacji, do której przyt^zylo síq 9 
innjeh Idasztorów. Kongregaeja ta zostala zatwierdzona przez Pap. Pa- 
wla y 1614 r. Mikol^j &as€lú^ widki przeor opactwa, zostat jenera- 
lem kongregacji St Denys ieo7 r. Wkrótce jednakže kf)ngregacja síq 
rozpadla: niektáre do niej náležíce klasztory ($rzyJQ)y regul§ kongregacji 
áw. Maura, a za niemi wkoňcuposzto samo.opactwo St. Denys r. 16^. 
W tjm gtanie poaostawat klasztor St. Denys do rewelucji, która go za- 
pelnie skasow^a. Zamiar Napoleona I, a póžniej Ludwika XVIII, ery- 
gowania tu kapituly biskapiej, przywiódl do skutku kr^ Ludwik Filip, 
który 18^3 r. wy jednat od Pap. Grzegorza XVI bull^ kreuj^c^ dwa ro- 



224 Djofiízjutta i QpMtwa.«-4lfoskur. 

dsige kanoników w tej kapitule, a mianowide: biakDp&w i kapUnóiv, 
2 jedDjm tylko prařatem prímiceijiiaaeni. Król nominige kanoników, io* 
8tytacja kanoniczna nafožy do Stolicy Ap. Kapitula ta wyj^ta jest spod 
joryzdykcji tak svycsajnej jak delegowaocá, arcbpa paryzkiego; ce^ fon- 
duszu koácielnego obrócona jest na pensjonat dla córelc kawalerów legji 
honorowej. Cf. Gallia Christiana t. VII; MabiUon^ Annales O. S. Bened. 
i Acta SS. O. S. B; i>. Játckael Fetíbien^ probationes historíae a. 3. 
Dion.; IhtbUtus, Uistoria Sandionysiana; Flmtry^ Hist. ecol: Erack «. 
Gruber Encykl. {Oama). J. N. 

Djoskur (Dioakoroá)^ ur. na pocx^tku V w., ivybrany na patrjarcb^ 
aleksandryjskiego po áw. Cyryllu r. 444. Žycie jego nie zaslogiwatoby 
na wspomnienie bistorycane, gdyby nie rozbój efeikiy którego on byl spra- 
wc^. Przeszloáó jego nie jest znan^. Po ámierd šw. Gyryla, D. przy- 
brawszy pozory pobožnoáci, utorowai sobie drog§ do patijarchata; lecs 
wkrótce po swym obiorze zrzncil maskot i pokazai si^ takim, jakioi by) 
w rzeczywistoáci: dumny, okrutny, tydín raczej niž biskup, máciwy i nie- 
sprawiediiwy dla krewnycb swego popnednika, zuchwi^y w stosunkadi 
z rz^deami £giptu, degradowal kaplanów bez uprzedniego procesu i prze- 
pisów prawa, wznowit spor z patrjarchi| antjocheňskim o pienrszeňstwo. 
Gwaitownoáó i niegodziwoác jego uwydatnila síq najwi^c^ w sprawie he- 
retyka Eutychesa (ob.). Sobor konstplitaáski potopil Eutycbesa. Papiei 
Leon IV nie przyj%l jego apelaeji, cesarz Teodo2Jusz II zatwierdzit ústa- 
vy soboru, Eutyches tymczasem udal síq do Djoskura, prosz^c o oniena- 
mienie wydanego na siebie wyroku. I nie zawiódí síq w swej nadzid. 
Od czasu wyniesienia Konstantynopola do godnoóci stolicy cesarstwa, bi- 
skupstwo tamtejsze nabralo vi^kszego znaczenia i zagražalo o^j^ciera pier- 
wszeástwa stolicy aleksandryjskiej; zt%d powstala wz^*emna zawiéó obu 
Btoiio. Eutyches jskorzystal z tej okolicznoád, oddal síq pod opidcQ D% 
który pragn^ upokorzyé Flaivjana, patxjarchg konstplitaňakiego, oskartyt 
go o obron§ bl^dów Nestorjusza, którego znowu Eutyches by} przesadzo- 
nym przedwnikiem. Za staraniem eunucha ChryzaQnsza, cesarz upowatnil 
D'a do zwolania soboru w Efezie (449 r.X co tež i uskutecsoioném zo* 
stalo, lecz w n^íniegodziwszy sposób. D. žebral dziesígcia metropolitów 
i dziesi^ciu biskupów ze swego patrjarchatn, przybyl takte delegát od 
mnicbów wschodu, którzy otwarde stanuli po stronie Eutychesa; przed- 
wników zaá pomini§to w wezwaniu. Wprawdzie pozwolil D. przybyó i bi- 
skupom, którzy zasiadali na soborze konstplskim, lecz nie w charaktene 
s^dziów, z prawem glosowania, lecz ttwa2aj%c icb za vinowajców, któtty 
sdawaó midi ^rawQ z swego post^powania. D. przewodniczyt aoborowi, 
wojsko uabrojone pihnowalo zgroHiadzema, agriýa mnichów z kyami w r^- 
ku czekala na wyrok oddawna przygotowany, a uniewinniig^cj Eutychesa. 
D. prowadzil: obřady synodálně jak jaki prezea trybunalu rewolucyjnego. 
Podst§pem i gwahem zabral wymagau^ iloéó glosów do nttiewinniems 
Eutychesa, a pot§piema Flawjana. Ten oparl síq uieďyohanjm nadoiydom 
I)'a i založyl apelaQj§ do Rzyinn; rozgniewany B. rzucil si§ na Flawjn- 
saa, wraz ze swymi mnicbami, i tak go .pobil, že ten w kilka dm potem 
umarl. D. na czysty parg&min žebral podpisy, auast^pnie wypisal ns 
nim zraHicenie ze Stolicy Piotrow^ saniego Leona I,- Papieža, dod^j^c tym 
aposobem do dawnych swych niegodziwoád íalszerstwo i ba&t Papiei 
Leon I zwolal sobor powszechny do Chalcedonu (ob.) r. 551^ gdzie, po 



225 

imj pi iiei ihi wnellDdi mUkA pnaetw l^joéfairowi, po^pioiio go, jako po- 
plecznika i obroác^ heregi Eatyciien, popnednio jal przez Koéciól pot^ 
pioo^ jako winnego gwattów na rozhoju efezldm^ przeáladowcg prawdzi- 
wg niary; pomijaj^c jnž inne na niego zarzaty, jak podtrzTmywanie bl$- 
dów oiygeoeaowakich, zdania blainiercze, zabór cadzej wlasDošd, lichwQ 
i pxowadzenie gorsz^cego handlu we wlasnjm domu. Wydano wi^ wjrok, 
■ioe% którego ztožony zostsd ze stolicj bisknpiej i skazany na wygnanie do 
Gangry w Paflagonji, gdzie tež i um. r. 654. Tillemont tak 8í§ wyraža 
o D. sOdebnd Alek^ndiji staw^, jak^ si§ szczycila od czasów éw. Atana- 
zcgo, Qwažano j% bowiem za wzór pobožnošd, podpory prawdy; on zaš 
wprowadzit tam hereig^, która poczynila straszne spnstoszenia; cnoty 
áwi^tych i miecz barbarzyí&ców po dwnnastn wiekach nie zdolaly jeszcze 
zalneó tego bolesn^o irspomnienia.*" Gf. artyknl Barsomas archi- 
Biaadiyte. (01/arx). X. W. M. 

Oiotrepbes. Sw. Jan w liáde III w. i o nžala si§ na niego, že ma 
Á^ sprzedwia, že stowa zloáliwe o nim rozsiewa, a nadto jeszcze nie 
prxyjmige a úebie braci, i tym, co ich przyjmaj^, ma to za zle, i z ko- 

ich wyl%cza. Niewiadomo, jaki to byl koációl, któr^^ on byl 
, bo z tego, že list ten pisany byl do Kajusza (ob.), czlonka te- 
gož koádola, wnosič nie možná, že to byl košciól w Koryneie. Niewia- 
dono tež, czy D. piastowal rzeczywiácie jaki arz%d košcielny, czy tež go 
aobíe tylko przjwlaazczal. Mnsial jednakže mieó powag^ pomi§dzy bra- 
čmi, skoro w swej zarozumialoéci chcial byé ich przewodnikiem (3 Jo. 9). 
To tjrlko z pewnoáci^ powiedziec možná, že byl kacerzem, bo wyst^pnj^c 
przeciwko áw. Janowi, odrzacal cbrzescjaúskie zásady i naok^, jak% w swych 
lištách Apostolowie: Piotr, Pawel, Jakób,^ co do cb§tnego posluszeústwa 
koicielnej wtadzy, lagodnošci i miloáci kn swym poddaným i goácinnošci 
dla obcych, jasno i dobitnie podali. Czy O. byl chrzeácjaninem z žyda, 
czy tež z poganina, orzec nie možná. Wprawdzie imi§ jego zdaje si^ 
przeinawiač za drugiém przypnszczeniem, lecz i žydzi miewali greckie 
imy^na. Jesli zaš porównamy jego post§powanie z zásadami snrowych 
chrzešcjan-žydów, o jakich Dzieje i Listy apostolskie wspominaj^, którzy 
chodaž jež cfarzešcjanie, byli wszakže stronnikami jndaizma,^ nasawa si$ 
przekonanie, že D. piawdopodobnie do nich nalézal, lecz tylko prawdopo- 
dobnie; bo za czasów apostolskich nawet niektórzy chrze^janie, z pogan 
nawTÓeeni, podzielaU zásady snrowych chrzeácjan žydowskich (I Cor. 7, 

18. Gal. 4, 9. 10. 21. 5, 2—4. 6, 12). {Kozelka). X K. W. 

Dippel Jan Konrád, syn pastora ksigstwa Darmsztadzkiego, nr. 
10 Síerp. 1672 r. Uczyl síq teologji; raz walczyl przeciw pietystom, to 
zaowa stawat w ich obronie, stosownie do swego interesn lub humoru. 
Jako teolog protestancki wslawil sig opozycj%, przeciw cbc^ym zaprowa- 
dzíc obowi^zek trzymania sig stalego wyznania wiary. Wreszcie cale žy- 
cíe jego bylo tulacze, rozproszone, zdolnoáci užy wal jedynie na dogodze- 
nie swoim nami^tnoáciom. Poéwi^cal si^ takže alcheroji, co doprowadzilo 
go do odkrycía farby niebieskiej, zwanej bcrlinerblau. W Amsterdaroie byl 
doktorem i wielkie mial powodzenie, ale dlagi i nieogl^dne jego pisaniny 
zmosily go do ncieczkL Osiadlszy w Altonie, jako radca daňski popadl- 
szy w podejrzenie o sto^unki z zagranic% (z Szwecj%), dostal si§ (i7i9) 
do wi^enia, w którém na wyspie Bornholm 7 lat przesiedziat. Po wydo- 

Eocykl. T. IV. 15 



226 Dippel.--Dl8c?plfnt treui. 

staniu 8f§ na wolnoéé, 1726 r. uási si§ do Szwecji, gdrie tjl jáko leksn; 
ale i tu skazany . zostal na wygnanfe, za napaáoi swoje na ortodoksyjny 
i orz^dowy Interanizm. Wrócil tedy do Niemiec, wa^Qsal si§ d^e i na- 
Jconiec nagle umarř, nfedaleko Hildesbeimu, 25 Kw. 1734. D. zostawit 
mnóztwo pism (okolo 70), pod wzgl^dem jednakže nankowym p}ytkicb, 
a styl ich znpelnie nieokrzesany. Nazwisko jego powszechnie jest znané 
w Niemczech i jest synonimem wartogřowa. Spis jego dzieř znajdnje síq 
w Slowniku historycznym /seUn'a^ w Historji nczonych i pisarzy besskicli 
Striedera, Wi§ksza cz^áé jego prac polemicznych dotyczy teologji, filo- 
zoQi, medycyny i alebemji. Najzjadliwsze swe pisma wydal pod psendo- 
nimem Christianus Democritus, Cf. Hofmanu^ Leben u. Meinnngen J. C. 
Dippels, Darmstadt 1783; Áddung^ Gescbicbte der menscblichen Thor- 
beiten. (Haas), X. W, M. 

Disciplina arcani, v. secreti (przykaz tajemnicy). W pierw- 
szycb wiekach Koáciola niektóre prawdy wiary trzymano w tigemnicy 
przed poganami, a nawet przed katecbumenami (ob.). Praktykf t§ 
nazywaroy disciplina arcani. O istnieniu jej przekonywaj% liczne pomniki. 
Co do pogan: šw. Oyryl aleksandr. {cont. Julian, 1. i) oSwiadcza, iž 
milczeniem pomija trudniejsze do pojgcia rzeczy o chrzcie, „z obawy, 
jžby nie obrazil Chrystusa, który mówi: Niedawajcie psom étoiftego (Mat. 
7, 6), — gdyby podawal rzeczy áwi^te do nszn obcych." Šw. Bazyli (De 
Spir. S. ad Amphiloch. c. 2 7) mówi o sakramentach w ogóle: „nie przy- 
stoi puszczač w obieg na pi4mie nauki o tém, czego nie wolno widzieé 
niewtajemniczonym." Orygenes, w rozprawie swej z poganinera Celsem, ze 
skladu wiary wylicza tylko te prawdy, których nfe tajeno przed katechn- 
menami: mówi przeto tylko o narodzenin Chy^stusa, Jego nkrzyžowanin 
i zmartwychwstaniu, o s^dzíe ostatecznym i o zmartwychwstanin ciala, 
a milczeniem pomija Trójcg áá., bo (mówi šw. Cyryll jeroz. Cateches. 
yi) „nigdy nie mówiono žádnému poganinowi o wielkiej tajemnicy Ojca, 
Syna i Ducba áw.; nie mówimy o tém otwarcie nawet przed katechnme- 
námi, gdy zaš mówimy, czynimy to skrycie, tak, tehj zroznmieli wicmi, 
którzy wiedza, a ci, którzy nie wiédz|, žeby si^ nie zgorszyli przedwcze- 
sném odkryciem.^ Sozomen, pisz%c Historji Koiciola^ ošwiadcza (1. i c. 
19), že nicejskiego skladu >viary nie pomieszcza w swém dzielc dla tego, 
že ono može wpadnie w rgkg nie znaj^cym tajemnic wiary. Ta sama pra- 
ktyka zacbowywala 8i§ na zachodzie. Šwiadczy o niej Tertuljan: er forma 
omnibus mysteriis silentii ňdes debeatnr (% nátury rzeczy wszeikim tajerani- 
com nale/y si§ milczenie); zk%d wyprowadza wniosek, že poganie nie 
mog^ nic od samých chrzeácjan wiedzieó, co síq mi^dzy tymi ostatními 
dzieje (Apolog, c. 7); zarzuca nawet heretykom, 2e u nich „conversatio.. 
sine gravitate, sine anctorítate, sine disciplina...", že „nie wiadomo, 
kto u nich katechumenem, a Jeto wiernym, bo jedni i drodzy zarówno 
przybywaj% (na nabožeástwa), zarówno sluchaj§, zarówno si§ modl%; b§d^ 
nawet rzucaó hvi^te psom 1 periy^ choé nieprawdziwe, toieprzom^ gdy po- 
ganie przybgd^ (na ich zebrania).** De praeacript. c. 4í. Mi6jsce to Ter- 
tnljana bez disciplina arcani zrozuroieč si§' nie može. Jeszcze wyražni^ 
o disc. are mówi^ inni Ojcowie i pisarze zacbodni, jak to nižej powie- 
my. — Widzieliámy, že áw. Cyryi aleks. i Tertuljan wyprowadzaj^ te pra- 
ktyk§ ze slów Chrystusa (Mat. 7, 6). Wiadomo takže z kazaň apoštol* 
skich, jakie sig znajduj^ w AcU Ap. 2, 22—36. S, 12—26. 4, 8—1 á. 



5, 2!>— 8t. ' 10, S4— 43, 18, 17—41^ 17, S. IS, 2^— Si: Í4, 25. 

ss, is. Jako tež 2 I Cor s, i. 2. 2e fumczanie odbjwalo sr^ stopnto- 
wo, ie nie od ra2a i nie iTízystkie tajemnice wiary objawúino niewíer- 
ojm. Wt§e disc are. $!§ga apostolskich czasów,' labo može nie hjH tak 
dokfadnie flformntowana,' Jak póžniej widzimj. Foka^je si§ tó z poró* 
wnaiiia mi§dzy apologetami 11 a III w. Ci ostatni z iri^ksz^ og1§dnošci^ 
wjnžaj) si§ o tajeronicaeh wfarj, aniželi np. éw. Jastjrn, który dosjó 
wjražnie mówi o EncharyBtji i Trójcy ti. {Apolog, / c. 6! — 6 7). Ka- 
tecfamnenóir pierwwoego stopnia nwažano prawie na réwai z poganami. 
To wi§c, o czém nie godzib síq mówič do pogan, trzymano w tsgemni^ 
i przed katechnmenami pierwszego stopnia. Šw. Cjtjl (ProcaUch,) wjra- 
fme zaleca katecfanmenom drngiego stopnia, zwanym competenUA: .Po 
skoňezonej katechezie, jeálí ci§ spjta katechumen, co móvrili naaczjcíele? 
nie mów nic terna ezlomekowi postronnemn." Nie mówiono žatém 
nic katechamenom pierwszego stopnia o Trójcy áá., jak widzieliámy a So- 
zomena (1. i c. 19) i ti 'fiw. Gyryla jeroz. {Catech. F7), ani osalo-amen- 
tacfa w oeóle i ich obrz^dach. Cf. Katechnmenat. O N. Sakramencie na- 
wet katechnmenom drngiego stopnia nic nie mówiono. Šw. Augustyn mó- 
wi z tego powodn (TVocr. // m Joan.): „Jeéli si§ spytasz katechumena, czy 
wierzj w Jezusa Chrystosa? odpowie: tak. Lecz Ješli spytasz: czy požy- 
wuz Cialo Sjma czYowieczego? nie wie o czém mówisz." Gdzieindzi^ zaá 
(řn PiĚti, 103) mówi tenže áw. doktor, že sakramenty, mianowicie chrztn 
í Eseharystji, 8% okrywaneni w koáciele. Innocenty I Pap. (Epist. ad 
DeeenL c. 3) zapytany o sakramentain^ form§ bierzmowania, nie ámie Jej 
wrpísywac, z obawy, ižby nie zdradzif tajemnicy. Nie wolno bylo ndzie- 
laé ^fceň kaplaáskich, w obec katechumenów sřuchaj^cych (conciL laodie, 
c. 5). S. Cfaryz. (Hómil. 17 in II Cor,)^ mówi^ o sakr. kaplaústwá, mówi 
o alem niewyražnie, aby nieochrzczeni nie dom>-šliU si^. Nawet Modlltwy 
Paáskiej i Skfadu apóstolskiego nie aczono katechumenów, dopiero przed 
samým chrztem. w baptisterínm (chrzcielnicy). Czego zaá nczono, ob. Ka- 
teehamenat, Msza katechumenów. Gelem disc. are. bylo: i) nie wysta- 
viaé tajemnic na izyderstwo pogan; 2) nie zražaé katechumenów w wie- 
Tze meotwierdzcnyčh: ludzi bowiem przyzwyczajonych do wystawnošci 
obrzfdów pogaúskich ! žydowskich, moglaby zrazié skromnóšó sakramen- 
tów dirxeácjaúskich, mógloby 8i§ im wydawaé niepodobném do nwierzenia, 
aby pod ňader prostemi znakami kryly 8i§ cndowne skntki; s) przeji|6 
onuiowaniem dla tajemníc wlary («S^. Sasilius^ De Spiritu S. c. 27; cf. S, 
Auptatín, Sermo i ez 40); 4) obudzió tém gor§tsze pragnienie áwi§toáci 
zaiorywanych (np. chrzto i bierzmowania). S.Ánguttin. Homil. 96 inJoan.; 
d HoraiL 109. Siczególowo ob. Bmgham^ Oríg. eccles. 1. 10 c 5 (IV 
119...); Eidí. Růth^ De discipiinae arcani in Ecclesia Christiana origine, 
Heidelberg I84i in-4; SeheUtrate^ De discarc., Romael685 in-4. 2L W,JBL 
DÍSSenters {é^šst/deneí)^ tak nazwano w Angtji nie chc%cych po- 
Ifczyé 8Í9 z nrzQdowym koáciolem, jako ' to prezbyteijanów, purytanów 
aiezaležnych, baptystów, t. J. tych wszystkich protestantów, którzy nie- 
dxíeli przyj^ó 39 artyknlów episkopalnego koáciola. Zt^ tež jeszcze 
aazywauo ich antíkonformUtami i rekuzaníami. W Szkocji, gdzie pani]ý%- 
cym jest koidót prezbíteijaňski, nazywaj^ dyssydentami {cUssenUrs) stron- 
iňkóv košciola episkopalnego. Katolicy, socyiganie, kwakrzy, metodyéci 
nie nazyw^ si^ n Angltków dit$enUri^ 



228 DiMrioh. 

Dittrlch Józef, bp koi7ka9'ki ťn pttrt. inf,^ irikaijnn apoitolaki 
w Saksooji. Ur. w Czechacb, w Marschen, 25 Kw. I79i r., syn biednych 
rodziców. .Wychowywa) síq w Leitmeritz i w Pradze; ir Leitmeritz wy* 
áwiQCODy na kaplana 20 Marca ]818. We dwa lata po wyáwiecenia udal 
8ig do Wiednia i tam pelnil obowi%zki kaplaňskie. R. 1824 Bernard 
Mauenoann, wikarjasz apostolski, pówolal go do Saksooji i w Lipska po- 
wierzyl mu urz%d dyrektora szkoly katolickiej; 182 7 r. oddáno muszko- 
2§ katolick% w Dreznie, któr% tak dobrz^ urz%dzil i podniósl, že ni^- 
znakomitszych katolików dzieci do niej posylano, a protestaaci na wzór 
jej swoje szkoly urz^dzali; r. 1880 zostal radc% s^a wikarjalnego, issi 
kaznodziej^ dworu królewskiego, r. 1833 nauczycielem religji dzieci kró- 
lewskicb. Przedewszystkiém odznaczyl si^ jako dobry kazuodzieja. Po- 
wierzcbownoáó jego nakazywala poszauowaníe, wyslowienie mial pelne go- 
dnoáci, a kazania jego, mimo talentu, bardzo byltj wypracowywane. Sta- 
raniem jego zaprowadzono w Saksonji 18 domów missyjnych dla katoli- 
ków, rozrzuconych pomi§dzy protestantami, z których wielu i po dziš dzieá 
jeszcze pozbawionycb jest poslug duchownych. . B. I841 D* zostal spo- 
ij^iednikiem króla saakiego Jana III i jego žony, r. 1844 nominowany 
kanonikiem, a wkrótce i dziekanem w BautzoA (Budziszyn), i dlatego opu- 
ácil urzgdowanie swoje na dworze królewskim. Nastupujíce szczególy hi* 
storji košciola saskiego objaání^^ nowe ^tanowisko Dittrícha, na jalde 
powolany on zostal. W czasie reformacji, gdy protestantyzm zapanowal 
w Saksonji, a stolica biskupia misnijska zňiesiona zostala, ostatní bp Jan 
IX Haugwitz zanominowal dziekana koUegjaty bautzeúskiej Jana Leisen- 
tritt wikarjuszem jeneralnym misnijskim, dl^ niesienia poslugi duchownej 
pozostalym jeszcze na Lužycacb katolikom. Godnoéó ta zatwierdzon^ zo- 
stala r. 1562 przez cesarza i Papieža, i dziekan koUegjaty áw. Piotra 
w Bautzen dot%d nosi tytul dziekana katedralnego i zárazem supeijora 
dziesi^ciu paraQi i dwóch klasztorów cysterskich (Marienstern i Marieo- 
thal) w wyžszej Luzacji, nalež^cej do Saksonji, a stanowi%Gej obwód Baa- 
tzeúski (druga cz§áč wyžszej Luzacji i cala nižsza Luzacja od 18 15 r. 
nalež% do Prus); terrytorjum jemu podlegle nazywa 8Í9 DecQnatui de Bu- 
cUssa^ lub Praefectura ApoatoUca de Mimia et Lusacia, Dia 4 innych okrQ* 
gów saskicb, z którycb katolicyzm calkowicie byl wyparty, r. 1697 
w skutek nawrócenia elektora Fryd. Augusta wzniesiono kilka kapUc 
B. 17 38 eiektor rozpocz%l w Dreznie budowQ wspanialego koáciola ka- 
tolickiego. Wszyscy powolywani tam ksi^ža byli jezuici. B. 17 63 Kle- 
méns XIII spowiednika królewskiego o. Augusta Ěggs wyziiósl do godno* 
éci pierwszego wikarjusza apoatolskiego w Saksonji^ bez tytolu jednak bi- 
skupa m pariibus; obowi^zki biskupie spelnial legat, ,albo jaki bp zagra- 
niczny. B. 180 7, gdy wolnoáé nabožeástwa publicznego katolikom byla 
przywrócona (dopiero wtedy w kaplicy królewskiej zaprowadzono dzwooy)t 
Papiež Pius YII kaznodziejg króla, wikarjusza apostolakiego Aknzego 
Schnejdera (1819 — 1841) prekonizowal biskupem Argji m /^art. Odt^d 
juž nastgpcy byli biskupami m part. Po Schnejderze nast%pU Ignacy Ber- 
nard Mauermann; on to wlasnie wezwal Bittricha do Saksoxgi. 2a jego 
administracji król Fryderyk August III wydal mandát, tycz%cy si^ juryz- 
dykcji katolików saskicb. Moc§ tego mapdatu, dla czterech okr^ów sa- 
skich (oprócz Luzacji) ustanowiopo konsystorz katolicki, pod zarz^dem 
wikarjusza apost., w sklad tego konsystorza mieli wchodzič: prezes, za- 



DHtrícb.— Dtogotz. 229 

wsze ksuids, cztonkowie zaá w cz^ád ksi§ža, w cz^i cjwflDi prawnicy. 
Wjroki s^dowe tego konsjstom odsjlano pod zatwierdzenie do wlkaijata, 
którj n§ sUadat z 2 dochowDyCh i 8 áwieckich mdców, pod prezyden- 
€j% wikaijusza apost. Po áioierci Manermanna, brat jego stanzy Franci- 
szek Wawrzyniec zostal wikaxjaszem apost., a gdj ten um. 1845 r., Pa- 
piet 20 Kw. 184$ r. wynióst IMttrícha na wikarjnsza apost. Pralat ten 
M pe}en energji i tzcz^Inej abnegacji. Zwiedzat gorliwie paraQe, nle* 
pszal szkoljr, wiele nowjch*pozakfada^ w Baatzen založyt szkol^ normála^ 
katolickf, fiindoszami swemi wspienď naaczycieli, przjktada? si§ do bn- 
dowj koádolów, ložy) wiele na ksi^žki dla szkól i na inne potrzebjrre- 
ligijne, dowem, do samej ámierci (która nast§pila 5 Pažd. 185S) byl 
mezmordowanym pracownikiem we wszystkicb gaY^ziacb swego arz§dowa- 
nia. liastfpc^ jego, jako wikaijosz apostolski i bisknp m part.^ zostal 
Ladwik Forwerk. B. 1854 w Regensborga wyszlo z drnká ii mów 
Dittrícba wraz z krotky bjograíj). Cf. Gesohicbte u. Bescbrdb. der 
kóni^ kath. Hof-nnd Píarlďrcbe za Dresden nebst einer knrzen Gescb. 
der katíi. Kircbe in Sachsen, Ton Fried. August Forwerk^ Dresd. 1851. 

(H.). X AI. B. 

Djornalik, z laciňska zamiast Horae Diumae^ t. j. cz§áó pacierzy 
kaplaúskícb, które 8ÍQ za dnia odmawiač zwyklo. Ten dmgi tjrtnl, t. j. 
Horae Diumae, nosi ksi^a dla nžytkn i dogodnoád kaplanów, z Brewja- 
rza rzymskiego wyjgte modly w sobie zawieraj%ca, która labo jest 
z aprobat% koédeln^, nie liczy si§ jednak ádále do ksi^ litargicznych, 
gdyž jest tylko wyc^giem z brewjarza, jak kancjonat z rytnaln. Tg to 
kd^A§ zwykliimy skrócon% nazw^ tytolowaé djomalikiem. X S. J, 

DfugOSZ (DUigotnuMf T. LonginuM^ ▼. Longhd fijios) Jan z Nie* 
dzielska (t. z Gzarnocina), z przydomkieni Starszy (<Sf/iior), dla 
rozróžnienia od brata, takže Jana, kan. krak., zwanego Mtodszym. 
i) Jtgo hfcie, 2) Písma. |. D. nr. ok. r. 1414; dzieckiem b^%c 6-le« 
tidéin wstawaď przed šwitem i na kl^czkach blagat nieraz straž zamkow% 
(w Nowem Mieácie Korczynie, gdzie ojciec jego, takže Jan, by) starosty), 
aby go do miasta, gdzie byly szkoly, pnšcila. B. 1428 w Krakowie 
wstqpil do CoQegium dhitum^ wyžszej szko^, pol^czonej z oniwersytetem, 
i przjkladal si^ do djalektyki i fílozoQi; r. 143 1 wst^pil na dwór bpa 
krak. Zbigniewa Oleénickiego i takie sobie n niego zjednal zaoíanie, že 
nra Zbigniew odd^ zarzfd kanceUarji, póžniej calego swego maj%tkii. 
W 81 r. žyda D. zostid sobdjakonem, w 25 zaí prezbyterem, nast^pnie, 
po swym stryjn, proboszczem w Klobnckn (Í4S4 — 1449; Liber htnef, 
m 164), dále) kanonikiem krakowskim ( 1 44 d), póžniej kantorem, nastQ- 
pníe knstoszem w Wišlicy. W koňcn r. 1448 ježdzil do Bzymn (ífV- 
Mtmewúd^ Hist lit III 410; Dnedustychí, Zbigniew Oieénicki, w dodatku 
o. 36) po npragniony przez Zbigniewa Oleénickiego i proszony kapelnsz 
kardynalaki (Dzieduszyeki^ op. e. n. 18 — 20, 24—26; Wisnuewskt^ op. 
c. n 407). Wródwszy ztamt^d l Pafdz. 1449 (list ap. Wiszniewski 
lY 75) i oroczyide wrgczywszy kapelosz Zbigniewowi (Kalemdarz krakow. 
B^ Bidowslá^ Monim. PoL II 933), jeszcze t. r. ježdzil w dyplomatyca- 
itfj fluisói do W^er (doknmenty o tém poselstwie wylicza Zetsiherg^ op. 
in f . dt. 8. 210). Ledwo wrócil ztamtfd, pocz^ sIq wybieraó w pobož- 
ný pidgrzymk^ do Bzymn na jnbílensz 1450 r. i do Jerozolimy, z kilka 
towwzyazami OisX Elgota, ap. Wi$zmemMki lY liž.... Gf. Zdséberg. a. 



230 Olivosz. .. ,. 

218—218). Udal 8Í9 pr;sez W^grf i Nenstadt pod Wiedniem, gdzie 
Eneaszowi S^Iwjnszowi, bpowi Trjesta, zložjrř podarunki od kard. Zbignie- 
wa, z listem tak pi^kn^ laciný pisaDym, že Eneasza zacliwycil (ListDlug. 
ap. Wisimew. IV 117..'.; List Eneasza ib, III 325). , Szczególy z po- 
ÚTOiy jego do Jerozolimy málo wiadome; jest tylko list juž po powrocie 
pisany do towarzyszów, jakich mial na okrQcie, datowany z Krakowa 17 
M^^ 1451 r. {Wiszruewski IV 80... kladzie r. I47i mýlníe, gdyi w li- 
šcie jest wzmianka o Elgocie (ob.), a ten um. 1452 r.). 2^í%á iD%d ivia- 
domo, že wracal przez Wenecjg i przepisaó tam sobie kázat jakis cenný 
rgkopism (list ap. Wiszniew. IV 77); w podróžach tež swoich wst§powal 
nieraz do Assyžu {altqúotíes a nohis visa\ Dlug, Hist. Pol. VIT 7 28 — 9), 
i z Wtoch przywozil r^kopismy dzieh Kurcjusza, Justýna, Sallustjugza, 
Liwjusza, jako tež inne teologiczne lub historyczne pisma ( Vita Dlugassí). 
B. 1451 ježdzii D. z deputacj% od szlacbty malopolskíej do króla Kazi- 
mierza, bgd^cego podówczas w Samborzu, žeby mu przypomnieó obíetnicg 
przyl^czenia WoJynia do Korony (Dhgosz^ Histr Pol. XlII 7 3); d. 10 
Sierp. 14 58 r. by) z magnatami polskimi w Wročlawiuj $potykaj%c Elž- 
biet§, córkQ ces. Albrechta 11, zar§czon% kr. Kazimicrzowi, przy czéin 
miat polecenie od kard. Zbigniewa zaprosió áw. Jana Kapistrana do Kra- 
kowa (ib. XIII 121; cf. Liber henef. III 4 7 8), Kiedlugo potem wyba- 
cbta wojna z krzyžakami, D. zaraz na pocz^tku tejže wojny utracil swe- 
go opiekuna, kard. Olešnickiego (f 1 Kwiet. 14 55); ciosem tym tak zo- 
sta} boleánie dotkni§ty, iž go przechorowal {Vita ĎL). Mianowany przez 
kardynala egzekutorem testamentu, gorliwíe spetnil jego wol§: uposažyí 
i wykoúczyl zacz^t^ pazez niego bursg (jerozolimsk%) przy uiiiwersytecie, 
a gdy ta sig spálila, jeszcze pi§kniejsz% wystawil {ih.)\ wystawil takže 
dom kanonicki {Lib. benef. I I88, 2 50). Z powodu zapewnc tej gorií- 
woáci w wykonaniu testamentu, krewni nieboszczyka uroili sobie jakies 
do D'a pretensje (dokům. r. 146 7 ap. Wiszniew. 17 81). Podczas spo- 
rów króla Kazimierza že Stolici^ Apost. o kandydatów do bpstwa kra- 
kowskiego (ob.), D. za to, iž trzymař za Jakobem z Sienná, a ogólniej 
bíor%c, za wolnošci^ i prawem Kosciola, skazany byl na wygnanie, a dom 
jego kanonicki w obec króla zrabowany (I46i r.). Gdy Jakob zrzekl 
si§ praw swoich (14 63), stronnicy jego do laski król. powrócili {fíii>t, 
Fol. ad an. 14 60 — 68). B. staloéci^ swoj% i wicrnoéci% téni wi§kszy 
sobie zjednal u króla szacunek, R. 1464 udal si§ z innymi postami do 
Torunia, dla ukladów z krzyžakami: obecnoáó jego byla tam fialce po- 
trzebn%, aby przed s^dzi^mi polubowpymi historycznie wykazaó prawa kró* 
la polskiego do ziem pruskicb. Úklady spelžly na niczém; na ž^danie 
zákonu jeszcze w t. r. (1464) odnowione w Gdaiisku, równiež musialy 
Bi| odwlec (i'i. Xllf 326, 832 — 838. Cf. Scriptor, rer, pruss^ IV 6lu, 
612— 16); w r. nast§pnym (i 465) znów kjlkakrotníe do nich przystg- 
powano, á zawsze bez skutku; B. we wszystkích bral udzial, lUiwet wtedy, 
gdy inni dla zárazy poselstwa podj^ó síq nie chcieli {Hi^t. Pol, XIH 
847, 850 — 363; ScripL rer. prus, IV 6 24). W tejže sprawie Ježdzii 
dó Wroclawia (14 6 6), žeby zbadaó usposobj^nie wzglgdem Polski zn^jdu- 
j%cego si§ tam legataPap. JRudolfa (Wst, Pol, Xtll 3 6'4— 6), nastgpnie 
do Chehnna w Sierp. 14 6 6 r.; w Chelmžy, we Wrzes. t.^ r. rědagowal 
traktát wieczystego pokojů mi(^dzy Polsky a krzyžá)fami (Vita DL\ cf, 
Dogiel^ Cod. dipl. IV 17 8; Vol. leg, I 220; Bist. Polí XlH 3 69). Pod- 



oas poselstwm swego v ToroBÍa (2464), D. kázat dla siebie przeiotyd 
na j^jk lac Kroniky Wiganda (pisao^ ok. r. 1394). R. 1467 
krúl powierzyl mu edukacjg 4 swoich sjnów: Wladjslawa/ Kazimierza 
(áw.), Jana Albrechta i Aleksandra, do którjch póžniej (ok. r. 14 70) 
przjdani zostali: Zjgmant i Fryderyk (Hist, Pol, XIII 4 1 1 ; szczegófv do 
ednkai^i cf. Bielawtki^ Pompeii Trogi Fragmenta, Leopoli 1853 s. 63... 
i Ztisiherg 238, 245). D. 6taí na czele tej edokacji (filiomm regipram 
magister et institator), co jednak nie nwolnito go od missFJi dypIomat> cznjcb. 
Wkrótce po obj^ciu opieki nad dziecmi króiewskiemi wy slaný byl (14 6 7) 
do Czech, jož to dla pogodzenia panów czeskícb z kr. Jerzym Podjebra- 
<iem, jož tez dla naklonienia t^o ostatniego do pojednania si^ ze StoIic% 
Apoštolsky (^Dlug. Hist. PoL XIII 411 — 14; cf. Zeissherg s. 240 not. 
I /. Podczas tego poselstwa (opisane negocjacje w Eschenloer^a Hist. Vra- 
ti:»L s. 148...) b^%c w Wroctawin, wraz z innymi poslami wp2yn%i na 
kapitoly, že bpem wroclawskim obrala (w Stycz. 14 68) Hudolfa, legata 
papiezkiego (/, Longini Chrooic. episc. Tratísl. s. 29 — 30). Z kiólem 
Kadmierzem byt w Podoliňca (i469), dok%d mial przybyč król w^er- 
ski 3Iaciej (hisL PoL XIII 449). Gdj wychowaniec D'a i7-]etDÍ Wla- 
djslaw, syn Kazimierza kr. pol., obrany zostal królem czeskim (i47i), 
prošil swego uiistrza, aby mu towarzjszyl do Czecb. D. odmówíl, z po- 
wodn interdyktu ci^ž^cego na tym krajů {Hist. Pol, Xm 498; Vita 
Dhig.y^ prosby syca poparl ojciec, wystawiaj%c, že byloby okrucieústwem 
pQzbawiač mlodzieúca od rázu dwócb ojców: tego, który go zrodzíl, i któ- 
Tj go wycbowal. D. przyj^l vreazcie zaproszenie i z mlodyin królem 
1 j Lipca 14 7 1 r. opuécil Kraków. Wtadysíaw, žeby sig z nim nie rozl^- 
cz}é, zamianowal go arcybpem pragskim (list fer. 3 ante Nativ. Mariae 
1471 a., ap. TTa/TTi^ Analecta Scepusii, Posonii 17 78 III 258); lecz D., 
czy to przez pokory, že obawial si§ tak wielkiego ci^žaru {Vita Dlug.)^ 
czy tež z namowy swego przyjaciela S^dziwoja z Czecbela (ap. Janochi 
^l-ecimen catal. codd. mss. bibl. Zalusc. s. 33 o. 88), czy wreszcie z po- 
woda przewidywanego opora panów czeskícb (cL Zeissbergs. 244), nomi- 
nacjí nie przyj^t. W Czecliach krotko bawil D.: émierč brata Jana Dl. 
nilodszego, kan. krak., i wlasna jego cboroba zmusily go, wkrótce po 
koronacji (22 Sierp. 1471), wtócíc do Krakowa. Tu cboroba takieprzy- 
Lnda rozmiary, že lekarze zw%tpili o jego žyciu. W'yzdrowial jednak; 
;^ w Sierp. 14 72 nalézal do nkladów króla Kazimierza z ksi§ciem La- 
KarskiiD Albrecbtem {Logiel^ Cod. dipl. I 384); w rok potem (Sierp. 1473) 
\ffl w Tropawie, na zježdzie poslów polsldch z wggier. i czeak. {JJogíel 
I 40 n. 20; Vhig. Hist Pol. XIII 488); r. 1478 d. 21 Gmd. podpisy- 
%al zawieszenie kroków nieprzyjacielskich mi§dzy Polsky a W^grami 
w Wjszehradzie, które si^ wielu panom nie podobalo, lubo, zdaniem Dlu- 
gosza (Hist, Pol, xm 574), odwróciio tyle kl§sk, ile icb z 6 wojen wy- 
likn^é moglo. Przed 29 Paždz. 14 79 r. zostal obrany arcybpem Iwow- 
skÚQ (Miechowita 1. 4 c. 72; Helcd, Pomniki praw. II n. 4216), lecz 
sakrj nie doczekaL Dat^ jego ámierci podaje Hiechowita (I. c.) na pi^- 
t^ 29 yiň^ 1480 r«f Starowolsld {Monum. Sarmat, n. 1980) na 10 Ma« 
jA t. r. Lecz z akt grodzkícb kraíkowskich (ap, Helcel. op. c. n. 4236-^ 
7 I widač, že D. t po d. 12, a przed 24 Mája 1480; prawdopodobnie 
*L ij Mája, który rzeczywiicie w r. 1480 wypadal w pletek (a 29 Má- 
ja w poniedziaiekj. Pocbowany w koóciele paulinów na Skalce w Kra- 



232 Mogosz. 

kowie. D. zofltawi! wielk^ Gczb^ dowodów swej gorliwošci rétigíjnej. 
Oprócztego, co nczynU jako egzekntor testamenta Zbigniewa Olešnickiego, 
przyczynil síq jeszcze do zaprowadzenia kanonlków regnlarnjoh w Klobn* 
cka (1454 r. Lib. benef. III 164), do uposaženia koUegjaty w Nowym- 
S%dcza (1448 r. ib, I 544, 565—574), kapii Z bratem swoím dom 
w Krakowie i oddat kapitole, aby služyl na obřady konsystorskie i na 
arcbiwum (ť^. I 186, 204; ž^iowski^ Katal. II 113; cf. Zeissherg s. 251 
n. 6); hojnie obdarzyl koé/!Íól w Chotelir {Lib. bentf. I 372, 4 18; Vila 
I>iug.)^ mansjonarzy w Wiálicy (L. bene/. I 429, 7 30; Vita D.)\ b§d%c 
kaoonikiem w Sandomierza (ok. r. 1457), w iialež%cej do jego kanoaji 
prebendzie w Od^cbowie, o 3 mile od Radomia, wystawil (i459) nowy 
koádól mnrowaDy, jakich nie bywalo po wsiach (L. benef. I 344, 353, 
II 528; opis tego košciola przez Lepkowskie^o w Bibtíat. war»z, 18G5 
r. II 101...); dla mansjonarzy w Sandomierza wywindykowal dawniejsze 
fnndosze, od siebie dodal 600 grzywien, kupil dobra, wystawil domy 
na mieszkanie, a tym sposobem apadl% instytucJQ wskrzesil i stal síq jej 
nowym fnndatorem r. 1474 — 78 {L. benéf. I 393 — 99; cř. 2^i$8berg s, 
255 — 56). (xorliwy czciciel áw. Stanislawa, nie mógl*znieá6 opuszczenia, 
w jakiém pozostawalo miejsce jego m^czeústwa, košciól na Skalce (w Kra- 
kowie). W koáciele tym odprawiala sig Msza tylko w niedziele, pi%tki 
i soboty; fandasze koéciola znacznie przez tyle czasów zeszczaplaly, a czq9(^ 
ich do probostwa šw. Florjana zostala wcieIon%; D. zebrawszy doéó zna- 
czny fandasz, aposažyl klasztor i osadzil w nim paalinów (22 Czerw. 
14 72 r. Lib, benef, III 113... 194, II 268). W Szczepanowie, miejsca 
nrodzenia áw. Stanislawa, swoim i žebraným fanduszem wystawil nowy 
koációl marowany, w miejsce dawnego drewnianego, i hojnie we wszystkie 
potrzeby zaopatrzvl (ih. I 268). Zamyálal o fundacji kartozów, na któ* 
T% jož otrzymal 1464 r. pewien zapiš od Jana i Spytka z Melsztyna 
(Ěelcel, Starodawne prawa pol. pomniki, t. II Krak. 18 70 n. 37d8b), 
zakupil nawet w tym cela, wspólnie z dragim kanonikiom krak., grnnta 
i zabadowania {^L^t^wski^ Katalog II 39; cf. Kartuzi). Odkupil žydowski 
szpital i synagog§, b§d^ce blizko coUegium artistantm w Krakowie, i oddal 
te zabadowania cystersom, aby tam bylo koUegjum dla wszysikich zákon- 
ników {Vita Dlug.\ cf. Zeissberg s. 259 n.- 6). Klaryskom krakowskim 
spalony klasztor odbudowal {^t^towski II 39; cf. ^epkowakiw Bibl. warsz. 
1865 II 117); przy katedrze krak. wikarjaszom zapisal loo grzywien 
r. 1463, na anniwersarz za dasz^ rodziców i stryja swego {Kalendář z 
krak, ap. Lfiowski Katal. t. IV dodat. s. 52; ap. Biehwski Monnm. U 
910); psalterzystom odnowil dom 1480 r. {Lepkowski I, c. a. 122). 
Przy uniwersytecie wlasnym kosztem odnowil imrs^ ubogich i rozszerzyt 
przez zakapienie domu {Lib. benef. I 515); r. 1473 zakapil kamienicf 
i w niej založyl „coUeginm Longini pro canonistis" {Zeisěberg s. 260 n. 
5); przyczynil si§ równiež do odnowienia barsy grochowej (prawników), 
jema tež po cz§ÍGÍ zawdziQCz^la swoje istnienie bursa WQgierska, a z bo- 
gatego ksi^gozbiom jego róžne kollegja korzystaly (ib. s. 26 1 n. 1 — 6). 
Wedlug S^dziwoja z Gzecbela (epilog przy /. Di. Vita S. Stanislai, ap. 
Zriséberg s. 220 n. 5), D. sam b^d^ najlepszym autorem {egregiuš di- 
ctator)y usilnie sprowadzal z Wloch cenné ksi^žki, czém wiele wplyn^ 
na wyksztalcenie wspólczesnego pokolenia: „plures libros in eadem (Italia) 
magno pretío congregasti, nec usque módo desistis colligere: nnde ex tao 



Dtugosz. 233 

diclsta (ob. o tjn vyrazie Encjkl. 11 sso) in his fenne orís omneš 
haoríant, toisqoe vasis ditescont/ — Mi§dzy žródtamí do žywota D*a 
WTmienifiáiny Vila Dlugosiíu Bjograíja ta pisan^ bjla przed áiDÍerci% D*a: 
níe wspomiiia bowíem o jego wjiiiesíema na arcjbpstwo Iwowskie. Aotor 
tej bjograQi níewiadomj; Kromer (Eist. pod r. 1480) domyála áf, že j) 
ptsal Kaffimacb, inni {WUzniewM Hist lit. pol. lY 95), že liarek Bon- 
filio, wiocb, ž7J%qr na dworze pobldm w XV w. Pravdopodobnie pisal 
jakiš dnchownj (bo najwi§cej zwraca nwag§ na zashigi D^a w dnchownéni 
powotania) i bardzo blízki D*a, skoro mógl korzjstaó z jego r^kopisma 
Hi9i, Pól. BjograQa ta wyszla w I tomie Dhigosza Bi»í, Pol. ed. lip- 
skiej i w edycji 2-ej Herborta; na polski przetožj) j^ G. Bornemann 
w Jana DÍugosza Dzieje PoUkie, Leszno 1840 zesz. L Z opracowaň 
o D'a za najlepsze dot^ uwažamy w dziele Henryka ZeissbergX 
Pobtúehe G^schichtschreihung des MiUelalUrs^ Lipsk a HírzeFa 1873 
( Preissekrtften gekrónt und herausgegeben von der fúrsilieh JablonowsIcÍMchen 
GeseOscha/l zu Leipzig^ n. XVII), s. 197 — 34 S. Zeissberg nietylko 
korzyst^ ze wszystkich drnkowanych iródet o D*a i jego pismach, lecz 
miat takže pod r§k§ niektóre, dotfd niewydane listy jego, z bibíjoteki 
krakowakiej; zna^ tež dokladnie wszystko, co tylko polská literatura o D*a 
posiada, porównywal nawet r§kopismy i wydania dziel D^a, analiznje je 
i krytyczn) wartoáó pokazíme (To samo czyni we wspomnianém dziele, 
równíe krytycznie, wzgl§dem naszych kronikarzy, annalistów i innych hi- 
stoijków ze irednich wieków). W nowém wydania Dád Ua ma oso- 
bný tom zsíWTzeé žyciorys tego pisarza. W BiUioi. tcartz. 1865 
r. t. n 8. 104, art. Ěepkowskiego podaje szczególy o rodzinie D'a. Gf. 
Wisrfdeiesla\ Hist. lít. t. IV. Pomimo tyla i tak wielorakich zaj^, jak 
to widzielišmy, D. jednak znajdowal dosy6 czasa na napisanie wiela i ňa- 
der mozolných dziel. — 2. Fierwszém dziďem D'a 8§ Banderia Pra- 
tenoram, opis i rysanek wojennych chor^wi, zabraných krzyžakom 
w bítwie pod Tannenbergiem (1410) i kawalerom inflantskim (míeczo- 
wym) pod Náklem (143 1), a zawieszonych przy grobie áw. Stanislawa na 
Waweln w Krakome. Dzielo to przeložyl i wraž z rysankami (drzewo- 
rytami) wydal Bartlomiej Paprocki (HerSg ryeerštwa pol., Kraków 1610). 
Orygínal mjááí Muczkowsla, p. t Wiadomoáé o r^kopismach Biztorji Dl. 
jego Banderia Prut.^ tadziež Insigma teu cUnod, reg. PoL^ Kraków 1851, 
a. 91 — 122, z rydnami (takže p. t. SozmaiMci biUjograficzno-historyczne 
r? zesz. ?), i osobno p. t. Jana Dl. kanonUea krok. Banderia Prut., tud, 
Lřm. s. el. r. Pól. ttnfdal J. Muczhcwski^ z 16 iabUcami^ Krak. 1851). Opis 
r^kopísma oryginainego tamže we wst§pie; opis innych r^kopismów i wy- 
dMň ob. Zeusberg op. c. 8. 265. IL Insignia sen Clenodia Regm 
Polomae, male písemko o berbadi ziem polskSch, kapitol i szlach^, rázem 
z poprzedniém wydí^ Moczkowski (op. c). R^kopismy opisane ob. w Bi- 
bliúL naukcw. zakl. OaoUAsk, Lwów 1843 t. 5 s. 182, art. przez Klo- 
dzíĎakiego, i Przszdzieekiego Wiadom. bibliogr., Warsz. 1850 s. 90, 
15S. — nL Vita 8. Stanislai ep. crac, žywot pisany mi^dzy r. 
1460 — 65, b^d^cy. tylko rozszerzeniem tego, co napisal Wíncenty (ob.) 
z KMe r. 1254 (cf. Zeissberg s. 86... 266); na koňca dodat D. nie- 
które liity papiezkie, odnosz^ce si^ do kanonizacji, i cada z lat 1430 — 
J464; nie wiadomo x pewnoáci%, czy mial akta samego procesn kanoai« 
zjc^nego, których 8zczí|dd s^ jeszcze w archiwam kapitály krakowskiej. 



234 mutOMZ. 

K^dawníQne ivyd. w Knkowie |511 r.» Bit na koáau Fndi ftBe^tr 
vita heatíiňmi Stamálai CraeovtenM, episeopi et PoUmorum proihúmar^ris 
mirifici edita per egregium virům dominům Johannem Dlugoěck can, ^atkedr. 
eccl, Craeavzams. Anno dni 1465. Et aUe legendě scorum polome: hungarie: 
bohemie: moravie: prussie et slesie patronorum, Impressum Craeovie in idU' 
buM pronidi oirí Joannis HaUer. Anno partue virginaiii: 151Í die líer€urii, 
24 mens. Decembrie. WspomniaQe na tytole ^e legendě," zdaýe si§, že 
nie 84 dzielem Dtugosza. Zt%d przedrak žjwotu sw. Stanislawa ap. Boť 
land. Acta SS. Mai t. II s, 198.., wyci%gi ap. Surium Vitae SS. 8 Mai. 
Wydanie 2-e p. t. Decus Folonorum S. Stanisiai ep, Crac, vita oUm a Joaru 
DL can. crac, tyP^^ edita, Ntmo iterum singuUe capitibus summatím prae» 
fizo compendio et latini idiomatis aeperitate nonnihil castigata^ additie insu- 
per quae in tabulis eccl, Piotraviensis reperta miraculis, In lucem pnnLt 
studio et impensis A. £, D, Stanisiai DobieUncicz deeani ChodoUensis^ parO" 
chi OpoUensis an. Í666, CracoT. ap. rid. Franc. Caesarii. Jan Szlacb- 
towski przed kilkonastu latj odkryl egzempUrz pierwszego przekia- 
d u polskiego tego žy wotn, p. t. Panie Bože w Imif Ttcoje^ Historya o sic, 
Stanislawie B. Křak, patronie polskim,., przez K, Jana Dlugosza,,. opisa- 
na. A teraz polskim j^zyleiem przez ks, Míkolaja z Wilkowiecka zákon, s» 
Pawla profesa,,. Kraków 1585 (opis w Dzienniku Uterackim 1852 r. 
n. 28, 29). Nowy przeklad: Zywot swi^go Stanislawa biskupa krakow^ 
skíego, oraz Zywoty šwi§tych patronów polskich^ u:^ierskich^ czeskich^ mo- 
rawskich^ pruskich i szlqskicK^ nieumieszcione tr historji lombardzkiej^ na- 
pisane przez ks, J. VÍ, kanón, kated. krok, przelozyl.,,. wedbtg wydania 
Hallerowskiego z r, Í5ÍÍ ks. Lúd. Feliks Karczewski, Kraków 1865. 
O innych wydaoiach i r§kopismach ob. Zeissberg s. 266 — 68. Autograf 
zii^duje si§ dot^d w arcbiwum kapituly krakowskiej. IV. Žywot éw. 
Kunegundy (Vita B. Kingae)^ dedykowany Jakóbowi z Sienna, aby go 
zachgcič do starania sig okanooizacj^ tejže Š. Na aatografíe (dziá zaginionym) 
byly te slowa: Liber Johaunis Dlugossi aenioris, canonici CracoT., quem 
pro memoriafí seinpiteruo legavit et legat sacro sanctimonialiucn coenobio 
ordinís S. Clarae in antiqua Sandecz, in qao corpus sacrnm praefatao 
Cunegundis requiescit. Anno D. 14 74, 18 mensis Maii*' (BibUot, warsz, 
1850 III 439...). D. wyražnie tu ošwiadcza, ze zaroierzyl tylko przero- 
bič dawnicjszy žywot, napisany stylem surowym przez Stanistewa franď 
szkauina (cf.^ Kunegunda šw.). Tego žywota jest tylko jeden polski prze- 
klad, p. t, Zywot S. Kunegundy zákonu éw, Kláry,,, za powodem W. JL 
Jana Foxa.,, z lac, na poL przez X. Frzeclawa Mojeckiego^ dziekana ka- 
mienieckiego, przetiumaczony^ w Krakowie 1617 in-4. V. Kata I o gi 
i žywoty bisk upów pols kicb, mi^dzy těmi: a) Catalogus episcoponzm 
vratislaviensium^ pisany ok. r. 1468, t. j. wtedy, gdy D. byl w Wro- 
clawiu, podczas obioru Budol£a na bpa wroclawski^o; nložony z da- 
wnych katalogów bpów wrocl., pomnoženy niektóremi wiadomoáciami z do- 
kumentów. Wydal Sommersberg (w Scriptor, rer, Siles, i, II s. 17 7 — 
19 6, p. t. Anonymi Yňae episcopor, ecclesiae quae olim Smogroviensis^ 
deinde Bytzinensis mutato loco et nomine Wratislaviensis appellatur) i Upf 
(w Append, Sc.hematismi dioec, Vratislav, pro an, i847 i osobno p. t. Jo^ 
annis Longini [^Dlugosz^ Can. Crac. Ckronicon eppor. Vratislav, contimui' 
tione variorum auctum^ curante Jos, Lip/., Vratislav, 184 7). Katalog ten, 
jak widac z róžuycb r^kopismów (ob. Zeissberg s. 2 74 n, l), byl koaty- 



nnowaiij jfnez jébáejiatfctí do XYÍ i XYII w. Soininavbei:g (op^ ^.) 
wvdal jeszGze ihnj katalog (p. t. JocmnU Longini caru er. EpUcoporum 
Smogorzovienshtm et RiUviensis^ quae nunc Vratisl, ecclesíanan historiae et 
ačta)^ który nwaža sa wyci%g 2 dziela Dl. O stosanku te^o wyci^ga do 
Katalogu ob. Berda Qoaestioaes de fontib. quib. DL 11S119 sit, Vra- 
tísl. 1865 8. 43. b) Vitac episcoparum VTadišlainenshím pisane dla Ja- 
koba z Senná, bpa irloclawskíego (14 64 — 14 73), znaoe tylko z dziela 
Damaiewicza pod tfmie tytntem. B^kopismy wylicza Zeiuberg s. 27 6 
n. 2; cf. BitUnoM w Biblích, warsz. 1 860 zesz. marcowj. c) Vitae 
tfi9Copcrvm Fosnaniensium^ pisane w r. 147 5, wjszty p. t. \U, ep. Porn. 
per Joannem í^ngini 9we Diugostmm can. crac. conscriptae, nunc primům 
aygf-fciif,.. D, Joaimiě Tamowski arckiep, gnesn, opera Thomae TreterL. 
C/11 earumdem suppUmento editae^ Brunsbergae 1604. d) Caíalogus ar- 
chepiécopoTtan Gnesnensium, pisany r. 14 76, dot^d niewydány. ej Cata^ 
ugus eppor. Craeauíensium^ doprowadzony až do Zbigniewa Olešnickiego, 
rómiiež niewydány. /) Vitae episcoporum Flocensium; Lubieáski wcielil 
je do swego dziela: Series^ vitae ^ re* geitae episcapar, Flóc., Cracov. 1642 
ťprzedmk w Skm. Lvbienskí Opera, Antverp. 1642). YI. Liber benefido- 
rum dioeeesis Cracomensi*^ obszemy i szczególowy opis koáciolów, ich 
dobr, docbodów, uposažeú, przywílejów i wszeikicfa pobožných fnndacji 
w obr^bíe dawnej djecezji krakowskiej. PracQ tg rozpocz^l D. w roku 
14 40. na ž^danie Zbigniewa Olesoickiego, bpa krak., ukonczyl zas r. 14 70. 
Wydal pierwszy raz L^towski, p. t. Joannii Dlugotz Senioris Can, Crac* 
Uber benefiáorvm díoec, Crac, nunc primům e codtee autographo editm. 
Tcmmš 1: EccUsia cathedraUs cracoviensis, — EccUsiae coUegialarum, , Craco- 
riae ex typogr. Kirchmajeríana 1863. Tomus //: Ecclesiac parochiales. 
Tcnuu III: Monoéteria, ib. 1864, 3 v. in-4 (Opera^ cara Al. Przezdzie^ 
cki t. Til — IX). Przy každým tomie Indices^ nložone przez Teofila Že- 
brawskiego. Jest to dzielo ogromnej pracy i tradów, dowód niepospo- 
litTcfa zdohkošd antora, który potrafil zapánowač nad materjalem, uDiie- 
j^tnie go aporz%dkowaó i rozdzielič. D. wyáwiadczyl níém niezmiern% 
przyslagg swojemu i nast§pnym wiekom, przez zachowanie dokumentóv, 
jiednycb w treád, dmgích w caloéci, które póžniej zagingly. Na sejmie 
r. 1635 Liber beneficionun nznany zostal za dokument autentyczi^y, 
maj%ey stužyé do rozpoznania sporówo fnndusze košcielne. Szczególowo 
o tém dziele ob. F. X. Zieli^lďego art. Liber bene/, w Billiot, toarsz. 
l«7l r. t. IV; cf. ibid. r. 1872 t. IV, r. 186^ t El; Zeíssherg op. C. 
s. 283 — 89. Przez niekfórych dawniejszych pisarzy Liber ben. cytowa* 
nj j^t p. t. Soczniki katedry krakowskiej (Annales eathedr, 
crjťT.). VIL Jjiber et Begestrum Begis Poloniae^ zawiera akta sprawy pro- 
wadzonej r. 1439 migdzy Eoron% polsky a zákonem krzyžackim o Pome- 
rac&j^ ziemig Chelmiňsk^ i Michalowsk^, jako tež wyrok sgdziów przez 
Benedykta XII, del^owanych, D. wydal tii zeznania šwiadków i dokumen- 
ty ówezesne, w r. 1479, Wyd. Dzialyňshí w Lite* ac re* g, eíc, t. I, 
cz^ 1. VUI. Privilegia cnieiferorum tuper terrcu Prussie^ Leíovie^ Russie.,.. 
et impugnatíó earumdem per regem Poloniey v. L^r Bsverendí P, D. Sbi" 
gnei Caráhúdi*, Tytus hr. Dzialyúski w ozdobném wydanin, p. t. LMb* áe 
Ke* gtiUu inter PoUmo* ordinemque cruciferorum (lom. I — II Posaa-. 
niae 1855^ t. m ib. 1856, 3 y. f. min.), wydal oba (n. VII i VUI) 
diírta, dolezy wazy akta procesu z krzyžakaroi w r. 14 22 {LUe* ac r,g. 



»• 



236 Dtugosz. 

. ■ ř • • • 

t. II) i wywody, któremi si^ krzyžacy bronili (ib. 1. 1 oz. II). IX. Bi- 
ftoria řolonica^ od najdawniejs^di czasÓw až do koňca žjcia D^a fi48o). 
Jak sam autor wjznaje (1. 13 s. 691), kosztowalo go to ďzieb 25 lat 
pracy, trndów i podróžy, wjkoúczyl jeprzed 8ain% prawie ámierci^. Na 
czele amieóci) chorografje Polski, gdzie opisaje jej wody, zieroic, 
miasta, zamki, i ktadzie uwagi o ludnoáci. Histoij§ t^ podzielii D. na 
12 ksi^ (w wyd. lipskiém ostatnia ksi§ga podzielona na 2), dotyka 
w niej dziejów s^siednicfa narodów: Czecb, Saksotgi, W^gier, Rasi, Litwy, 
Prus, dziejów cesarzy i Papiežy. Dzieje dawniejsze czerpai ze žródel 
(szczególowo ob. ZeUaherg^ D. poln* Geschichtschr. s. 29 3 — 334): z kro- 
nik, dokumentów; we wspó!czesnycb, jak widzieliámy, czynny brat udzial 
Go do ostatních jest nieslychanie cenným, lecz co do dawuiejszych, nie 
poprzestaj%c na suchých notatkach kronik i roczników, rozszerzat je i ozda- 
bia}, a podař fakt nietylko jaki by}, ale i jakim byó mógL Np. zna- 
lazt w Chronicon principům Poloniae (s. 10 7): „tríbus expeditionibus;* 
z tego uczyni} szczególovry opis trzech wypraw, každéj nawet wyprawie 
dat§ naznaczyl {Hiát, P, VIII 709, 712, 716). Trafnie pod tym wzgl§- 
dem ocenia D'a J. Car o {Johannes Longinus^ Ein Béitrag zur Literár- 
gesch, des Í5 Jahrhunderts^ Jena 1863), za którym powtarza Zeissberg 
(op. c. 8. 834), že przyczyn§ tej niewiernosci D'a nie jest ani nieudol- 
noáó, ani ograniczeníe, ani latwowiernoáó, ani brak zastanowienia; nie 
možná tež podejrzywaé gó o osobiste widoki, lecz s%dzi}, že krajowi uczy- 
ni przysiugQ i požytek, idealizuj%c obrazy przeszloáci..* I gdyby wielkošé 
patrjotyzmu uwalniaU od tego naukowego przewinienia, nad D^a nikt nie 
móglby byé czyšciejszym. Pomin^wszy tg wad§, podziwiaé naležy ogro- 
mn^ prac§, jak^ okázal samém zbierániem i odczytywaniem žródet; nawet, 
aby zadaníu swemu lepiej odpowiedzieó, na staroáó juž wyuczyl sig jazy- 
ka ruskiego i korzystaí z Nestora (ostatni élad w Hisí. Pól, IV 398 d. 
394 b.", cf. Nestor 6621). Wydania: l-e przez Szczgsnego (Jana) 
Herburta p. t. HUtoria PoUmica Joannis Dlugoui can, crao, ín 3 tomoi 
cUgesta^ autortlate et sumpttbus Herburti Dobromiltki edtta, Dobromili in 
ofGc. Joan. Szeligsie a. d. 1614. S^ tu tylko 4 pierwsze ksiggi, t. j. 
bistoija do r. 1119. 2-e, p. ty mže tyt. równiež przez Herbnrta, ibid. 
1815, ma ksieg§ 1— VI, t. j. do r. .1240, i Vita Dlugosst. Že zaá D. 
w swém dziele dotyka ostro stan duchowny i áwiecki, przeto Zygmunt 111, 
na przedstawienie niektórycb senatorów (quidam em contiliartu nostris)^ 
zabronil rozszerzania tej Ilistoiji (zákaz d. 20 Grud. 1615 ap. BiehwtH 
Monum. t. II s. 13 we wstgpie), a wydawéa zostal zapozwany (w Stycz. 
}616 ib. s. 14) przed s^d sejmowy. Herbut umarl przed oczyszczeniem 
8ÍQ z zarzutów, wydawnictwo przeto zostato przerwane. s-e, jedy ne cal- 
kowite, lip ski e: Joarmiii Dlugossi seu Longini.,. Historioe Póhnicae Uhň 
XjL,.. cum praefatume Henrici L. B, ah Ruysten Eussorum caese^ri a cen- 
áiliis intimii beUi et Justitiae etc, Praemittitur praeter Vitam autoris..., St- 
muelis Joachimi Hoppii Schediasma de scriptoríb. historiae 'polonicae, 
antiotationibus auctum Gabr. Groddeckii... Lipsiae 17 ii f. (ks. I-- 
IX str. 1168; ks. X— XII 8. 812). KsiQga 12 koňczjr síq |ta na t. 
1444. Beazta (druga czgáé ks. XII wedlug oryginahi) wyszla tamže 
r. 1 7 1 2, jako ks. XIII, i wraz z kilku. ipnymi historykami atanowi dmgi 
tom calego dziela. 4-e: tom I edycji lipsklej przedrukowat Uitzler de 
Kolof w Hiitoriar. Poloniae et M. D. Lit, ecriptorum eollectio, VarsaT. 



Dtii||ot2U— DKmdiMtk^ 237 

1769 t m—Y. 6-9 W Opera J.Dl cufa AI. PruzdeUM t XliXII, 
Krak. 1873 (niedókoáczone). řrzekUdj: i) H. Kownaeki dalwol* 
ny przddad niektóiycli cy^i: a) SúUjrja BoUUawa III kr. poL prz€z 
ptwnego polaka Iczimieimega rytmem lac. napišona oh, 1115, wyUumaexonaf 
WaiBS. 1831; b) O poezqtku i dawfnfch feraníkaeh národu Wandalów t, j. 
Póiakáw... zkroniH SarmckUgo i kizt. pd. Dhigoéza^ih. 1823; c) Krcm-- 
ha iff. XII^ czffU dzieje Wkuiylawa /, BoUzlazoa III ^ WladyUanoa II, 
BoUzkttoa IV, z hm^ IV i V kompOacji Dl un/ihan.^ ib. 18S1. 2) 6a- 
staw Bornemann w 10 zeszytacli wjdal Jana Dhugozza Dzi^ polskiz 
t. I i n (Leszno 1840, Leszao i Gniemo I84i), tjlko do r. 1096. 
S) J, jM. Dziejów polskich hziqg dwaaaide, przglUad K. Meeherzyňstíego, 
Kraków 1867 — 70,5 y. iii-4 (/. D. Opera omnia cura A. Przezdziecki 
t. n — YI). O wjdawnictwie W8zjstkich dáel D'a przez PrzezdzieckieKO 

ob. BMjot. warsz. 1865 t. I 8. 446, 1870 t II 8. 81... X. W. K. 

Dtuski Michal, ur. 17 60 na Podlasia, nczyl si^ w Drohiczynie 
i £omž7, wszedl do seminaijoiD warszaw. á. Krzjto r. 177 7, póžniej 
do wileúskiego 1781. Przy biskupie MassalsUm pelnil obowi^zki kape- 
lana, aekretana i lektora. Z biskupem tjm odbjl trzjletui^ podróž 
^ Wloch i Nieniiec. Od r. 1795 — 1808 byt aadytorem prsy biskapie 
Koaaakowskim, r. 1800 zostal archidjakooem kapituly wileáskiej, a od r. 
1812 deputatem duchowoym w s^dzie glównym wileáskim drugi^o de- 
partamentu. Um. 1821 r. Prače swe literackie nmieszczal w Nowym 
FttMdftníku Warsz,, w Tygodníku WUcAikhn, Pami^mku Magnetycznym 
i inoych; odznaczaj% si^ pomi§dzy niemi: Uwagi nadjUozo/jq dzi^ów ludzko* 
td (5. Pam. W^nz. 1805) i Uwagi krytgczne nad, artgkalem o Folscey 
znajdujqeym ei^ w IV U Jeogra/ji powzzecknej W, Gvthrie (w Now. Pa- 
mi^. Wacsz. 13, 854); uwagi te, wnu z innemi spostrzeženiami nad 
krzywdzyemi, a fiilszywemi o Polsce opiaami, przestal w j§zyku fraoc. 
Kalte-BrunowL 

D. H. v. D« H. S- {I^ Mamilmz, v. DOz Manibuz Sacrum), na- 
grolikowa inicjaliia íonnula pogaúska, znajdi^e 8i$ jednak czasem i na 
nagrobkach chrzeácjaáskich, co može pochodzič zt^d, 4e kamieniarze (qna- 
dralarii), którzy wyiabiali owe nagrobki, b^d^c poganami, przez przyzwy- 
czajeoie idadli na wszystkich bez róžnicy nagrobkach wspomnian^formui^. 
Chzxeácjanie zaá, jak nazwy pogaáskie dni {Diez MercurH, d. Joviz i t. 
d.), tak i te Utery, nuj%c za czcz% formul^, przyjmowali {Martigng, Bíction. 
dá antíq. chr. 8. 218). Wlaáciw% zaá chrzeácjaňak^ fonnul%, zamiast 
powyiszej užywan^ jest D (eo). O (optimo). M (aximo). Niektóizy arche- 
f^owie, w literách D, M, S. apatnu% Deo. Magno. Sancto, Gf. Boldetti^ 
Obaenraz. sopra i cimiteri s. 125; FabretU, Inscriptioii antiq. s. 564. 

Dnochourski Franciszek, ur. 1762 naPodlasin, ucsyl 8i§ w Dro- 
hioynie a ksi^ pijarów, do których zákonu nast§pnie wst^it. Byl 
naoczycielem w szkoiach pijarskich w Badomin^ Lomžy i Warszaine. 
W czasie sejmu 1790 r. peínil oboivi^zki przybocznego aekretarza przy 
Ungonie KoIb|t^u, podkanclerzym koronnynu Po przyst^ieniu Stani- 
tUwa Augusta do konfederacji targowickiej 1792, wraz z Koll^tigem 
nfydalii sí^ z krajn, oddawal ú^ literaturze w Dreznie. E. 1794 po- 
wtómie wydaliwszy 8i§ z kraja, przebywal w Niemczecb, we Wlo^szech, 
a najwifcej w Paryžu. Arcybp gniezn. Ign. Krasícki wyjednai mu za 



' 2^8 DmoéhoWskf.'— Dihí ^kwifrtatowe. 

rř^dów* pruskich powťót do'ktaju. D:,8řynny juž wówms litéřat, llcbym 
byi ksi§fi2em. Ki6|)omnj na swojeálaby zákonné i na gb$ o))t)Wi^zku, 
inah) zazwyczaj' ^luc}iany pržez ludži' przej§tych přytkiíri Mozofízmem no- 
wožytúym, oženit síq 1801 r. z tzalell^ Mikorsk^, koržyst^*)c z praw 
krajowyčh, dozwalaj^cych wówczas na éluby cywilne. Záwiédzióny w na- 
dziejacb swoich zajgcia wyžszego jakiego stanowiska w nowo utworzoném 
ksi^stwle Warázawski^m (180 7), atn. 20 Cž. 1808 nagle w drodze, wraca- 
j^c 2 Warszawy do maj^tnoáci swoj^ Swiesz w Kujawach. Ď. pracowal 
w przedtniotach tylko áwieckich. Napisa!: w 4 piešaiach poemat dyda- 
ktyczny, Sztuka rymotwórcza^ Warsz. ■lť88; O ustanowieniu i npadku kon- 
stytucji 3-go Mája (Wspólnie z KoH^tajem); tlumaczy): Ujad^ Homera, t. 3 
Warsz. 1805; Noce i Sqd osiateczny Jnnga; Enejdf Wirgi^iiBza. Wy- 
dawa) od r. 1801 — 1806 Noivy pami^nik warszawéki; hft jednym z za- 
tožycieli warszawskiego towarzystwa przyjaciót nauk. 

Dni Krzyžowe, tak zwane dla tego, že u i^as najpospoiidej po wio- 
skach,gdzie tylko jeden koációl, wychodzi zeň processja do krzyža, albo 
tež, že w kalendarzach dni te krzyžykiem znaczono. Tc trzy dni, t. j. 
poniedzialek, wtorek i ároda przed Wniebowst^pieniem Paíiskíém, zowiii 
'si§ po lacinie diet JRogátionúm, albo po pťostu JiogcctíoneSy t. j. dni prosby, 
postu i modtów z pťocessjaml. Pocz^tek swój to tiabožeňstwo ma w dawnej 
GalJji í to przed w. V; á. Mamert, bp wienneňski, tak jako dziá jest 
nstailowi} je i n siebie wprowadzi^, dla przeblagania gniewu Božego i ^ámi^ 
rzenia kl§sk, wówczas tam grassuj^cycb; lubo nasz Rytuat piotrkowski 
(edyc. w r. 1681 cz. II str. 154 i n.) dowodzi, že I. Mamert tylko te 
modly, znané jnž za'cza3Ów AQgustyna á., dtes compunctionii ét poenitentiae^ 
pfzywrócií. Cóžkolwiekb^dž, za jego przykladem pószíy i iiíne košcioíy 
Gallji, potem w Hiszpanji, a w koňcu w. VIII Leon IIÍ, Papíež, do Rzymu 
je wprowadzit Sklad i porz%dek tego nabožeňstwa pi^episany jest po 
Rytuatačh, a jak dziá i po Kancjonalacb; to tylko nadmienió wypada, že 
processja ze ápiewem litanji pieťwej sig winna odprawió, a potem Msza 
á:, czy in statfone, czyli tež za powrotem; lubo i przed processji| dla sla- 
sznycb przyczyn Mszg odprawió wolno. Litatijé obowi^zani s^ odmówió 
pod grzechem w každým z tych trzech dni i to po lacinie, jak w Bre- 
wjarzu, ci wszyscy, którzy s^ obowiq^zani do pacierzy kaplaňskich (SBC. 
12 Mat. íise r.). Post zaá nlewsz^dzié řówno obowi%zuje: ii nas tylko 
W8trá:emi^žliwoáé od mi^sa; naležy w tej mierze iáó za zwycžajem. Jak si§ 
Mšza tych dni krzyžowycb i z jakicmi kommemoracjami odprawiaé po- 
winna, oraz jakie pacierze kapiaáskie w nie przypaáó mog§, dokladoie 
w liturgistacb, np. w Herdt*a Á\ Xjiturgiae Praxi$ t. IJI n. 76. O lita- 
njacfa i o dnia á. Marka ob: pod těmi wyrazami. Célem tych pablicznych 
modlów i swigta koáciélnego jest uproszenie n Pana Boga blogoslawieňstwa 
na urodzaje, oraz odwrócenie klgsk krajowi grož^cych. Najdokladniejsz^ 
wiadomo^ó o dniach krzyžowycb ob. Bomsée t. s cz. 2 r. 2 art. 1 6 n. 4 
i inne, oraz Eytnař piotrkowski 1. c. X S. /. 

Dni KwartatdWe, czyli Sucbe-dní, Quator Tempera^ Angariae, t. j. 
post i modlitwy, osobné w každej ze czterech pór roku, w zimie, na wio- 
6n(g, w jesieni i latem, a w každej po trzy dni, tak, že w d%gu roku 
sklada sig dni 12, ile miesi§cy, przez które 8i§ rok caly poéwi^ca. Priy- 
klad takiego postu mamy i w starým zakonie: 'PoH czwarugo^ i post píq- 
^goy i post siódmegoy i post dziesiqtego, znaczy 8ÍQ miesi^ca, dfdzie domoví 



Dnr^Kwařfatowei-taióbmayer. "239 

Jtidawesélem étc. (Žacbftr. Vlir 19)! ío tei, tfóďíe áw. Lébáá *W. (f ' 
461 r.), post suchedniowy 'i W dirzpádjaiskim Kóácieie idžie z podania 
aposfcolskiego. Predtém nie Jednat o^o ' byl obchodžoný, dopiero Wiktor 
lir. 1054, albo przynajraníéj na klermóntskim synodzie.i095 r.. za Ur- 
bana II, w myál jego poptzednika Grzegoi^za* VII, postánowiono. ažeby 
co kwartal, na oblaganie Boga za popeřnioňe winy, ňa podžigkowanie mu 
za owoce ziemi i zá inne íaski.. na poáwígcenie nowej pory roku, oráz 
na uproszenié nowych, a szcZególnie dobrých diisi: jpasterzów; kapíanów, 
šrod§, pi^tek i sobotg áciále poszczono, a iííianówície: ' plo S-ej niedzíeli 
adwentu, po i-ej wiéikiegó postu, po izieřbnych áwi^tkaóh i" po podwýž- 
szenia á. Krzyža. Š" Augustyn post 'suchedtiibwý nazywa prýmicjam 
czasów, jak 40 dniowy dzie$i§cinq Bož%. Co zaš do ^wigceň taplaťiskích, 
w soboty kwattařowe z prawa udzjelanych, w pierwšzych wíekach tylko 
w soboty kwartaíu grndniowego šwi§cono, jak mamy czgsté ^zmianki 
v Brewjarzu w žywotach Papiežów; dopiero za wzrostem.Koáciořá, kiedy 
í ksi§žy wigcej byio potrzebá, Gelazjusz Papiež (r. 59 2 — ^49 6)postanowil, 
ažeby šwi§cenia sig odbywaíý we wszystkie soboty dni kwartalowych, 
w soboty przed niedziel§ bial^ (passiónis) i w Wielk^ sobotg. Šwi§cenía 
te rozpoczynano z wieczora i ci^gn^ly si§ powoli, tak, že Msz^ á. jUž 
dopiero w niedzielg odprawiono i na tej si§ koáczylo; dla tego po dziá 
dzieá we mszale niedzieli 4-ej adwentu, a 2-ej 'postu, ta sama Ewangelja, 
co byla juž w sobotg. Cf, Bómsie IIÍ ii5. ' X S, J. 

Dobczyc Jan z, w dojrzálym wieku wstq,piř db zákonu bernar- 
dynów w Krakowie, gdzife od 1481 do 1603 byl kaznód^iej^. Um; i 50 7. 
W czasie wakacji niiewal po íaciňie w róžnych przedmiotach prelekcje 
dla mlodziežy akademickiej 1 ludzi doroslych. Wydaí o pielggnowaniu 
pamigcí rzadkie dziá . dzielkó: Opuscuium de atte irtómoratwa, Crac. 1504. 

Dobmayer Marjan, dr i professor filozóQi i teologji, ur. w Schwan- 
dorf, w górnym Paítynacie, .24 Pažd. 17 53 r., wst^píl do jezultów, aíe 
po zniesieniti tego zákonu zostal benedyktyneib w Weissenobé, gďzife tež 
r. 1775 zložyl proféssj^. R. 17 78 przyj^l; swigcenia kapíaňskie, w I78i 
zostal professorem filozofji przy liceum w Neuburgu nad Duňíyera; 
w 1787 w Ambergu przy Uceum obj^,! káte^r§' teologji i rektorstwo, 
ar. 17 94 mianoWany zostaí duchownyra elektorskim radc% i professorem 
dogmatyki w Ingolsztadzie. Gdy r. i 7 9 9 wápomniony úniwersytét nowej 
ulegl reformie, Óobmayerowi ofiarowano katedrg dogmatyki' w liceum mo- 
nacbijskiém, lécz obowi|zku tego nie przyjq,! i wrócil do swego klasztóru 
w Weissenobé. Po smiesieniú klasztorów w Báwaiji cBcíanó D*a zatřzy- 
niaé w Regensburgu, lecz . obral on sobie katedry teoWgji w Ambergu. 
Ta um. 21 Gr. 1803 r., od licžoycH' uczniów i wielbicieli bardzo žalo- 
vaný. D. pósiadal grantownle teologjg i 'íilozofjg, nríal szczególny dar 
naaczania i charakter wigcej ireniczny niž polémiczny. pozostawil wiele 
mniejszych pism itreáci teólogicznéj i jBlpzoficzneí, pómigdzy kt^remi' Con- 
épectus 2'heologiae dogmaiičae^ Ambergaé 1789, zasluhuje na w^pomnienie. 
Glówne zaá jego dzielo, owoc kilkoletniej pracy, wyszlo dopiero po jego 
ámierci, p. t. Sj/stema Théologiae catholičae, Opus posthwnum cura et 
ítudio Theodoři Pantaleonis Senestrét/, Solisbací l8pr — 1819, 8 t. ín-S. 
Jako dodatek do VI tomu wydal jeszcze Senestréy: D'a Ěegula fidei ac 
Théologiae cathoUcae^ ib. I82i;a bénedyktyn Emmeran Salomon, professor 
teologji w liceum regcnsburškiém, oglosil r. 1823 równiež w Szulcbach 



240 p9bma]for.-*0obro. 

skr&cenie teologji Dobmajera, p. t. D. Manám Uohnayer Instítutíonu 
tholo^cae in campendium redoútae^ S t^ CSf . Baader^ Gelehrtes Bayero, I 
246;if0t»«/, GelehrtesTeutschiand,!! 70 et passím* 

{Fiicher v. WUdensee). 2L K. W. 

Dobra wiara {Bona Ades)^ nazywa síq osobiste przeáwiadczenie 
zacbowauia 8i§ zgodnego z prawem iroralném, cho6 w istode žacbodzi 
z tém prawem niezgodnoóé; cf. art. Grzech. W prawie rzymskiém 
WTraženiem tém oznaczono sposób dzialania, wyplywaj^cy z przekonania, 
že sJQ.ma do czynienia z uczciwymi ludžmi. Zt^d by}y w prawie rzym- 
skiém: banae fidei judicia^ t. j. sprawy, gdzie w zaskarženia ožyta byla 
formuli ex fide bona^ i które roztrz%sane byly podiug zásad wyplywa- 
j^cych ex fide bona; bona fide emptio^ t. j. kupno dokonané w takich oko- 
licznoáciach, iž kupi^%cy mógl s^dzié, že przyszedl do prawej wlasnošci 
rzeczy kupionej; bonae fidei poseeesio^ t. j. posiadanie rzeczy, powstalc 
z prawn^o sposobu jej nabycia i po}%czone z przekonaniém posiadacza, 
že zostal on jej wlaácicielem, albo z jego niewiadomoéci^, že kto inoy 
jest wiaácicielem tej rzeczy. Wzgl^d na dobrq wiar^ w prawie rzym- 
skiém coraz wi^kszego nabieral z czasem znaczenia, przeciw czysto for- 
malnej prawniczej logice; ale do wlaáciwego sobie znaczenia przyszedl on 
dopiero w prawie kanoniczném. Jak prawo to, przestrzegaj^c ácislej su- 
miennoáci w stosonkacb prawnych, stanowilo przeciwnie prawu rzymskiemu, 
že w razie gwahownie wydartej wlasnoáci, možná wyst^ié ze akargi 
pko trzeciema jej posiadaczowi, ježeli ten wiedzial o jej nieprawém wy- 
darciu; jak pozbawiouy gwahownie posiadania, przedewszystkiém mo2e 
podlug prawa kanonicznego domagaó síq przywrócenia do posiadioáci, 
i nie može byc zmnszonym do poprzedniego odpowiadania na skargi gra- 
biciela: tak znowá przy przedawnieniu, w skutek dlugiego posiadania, 
wymaga zawsze, jako nieodzownego warunku, dobrej wiary w posiadacza 
(c. 5, 20 X, de praescrípt 2, 26). Prawo rzymskie dobrej wiary wyma- 
gaío ta do przedawnienia tylko na pocz^tku, tymczasem prawo kaoo- 
niczne wymaga jej przez caly ci^ czasu, potrzebnego do przedawnienia, 
tak, iž ježeli dowieáó si§ da, že w jakiejkolwiek cbwili tego czasu skoá- 
czyla si§ dobra wiara, o przedawnieniu mowy byó nie može. Wazakže 
jeszcze w Dekrecie Gracjana (c. 1 5 causa. XVI qu. 4) zn^dujemy w t;m 
wzgl§dzie zasadQ rzymskiego prawa; jednak duch Koáciola, który zíq iriarf 
przedawníaj^c^o za grzech uwažal i pot^pial, musial koniecznie wzi%š6 za 
zásady nieodzow^ioád ci^glej dobrej wiary przy przedawnianiu, czego ja^ 
zreszt^ domagal 8i§ á. Augusty n (capp. 5, 17 et 20, X de praescrípt. 5 
c. XXXIV qu. 1). 

Dobro. Ježeli rzecz jaká odpowiada woli, nazywamy j§ dolrq, I to 
w dwojaki sposób, stosownie do tego, czy wola poprzedza rzccz sam^ i za- 
chowuje si§ wzgl^dem niej determinaj%co, czy tež nastQpi^e dopiero po 
rzeczy i do niej síq odnosi. W pierwszym razie dobrem nazjwamy to, 
co jest takyjak bylo chcianém, t. j. co odpowiada swemu cel o w i; w dra- 
gim razie ďo^rem nazywamy to, cq jest dla woli pož^dauém. Gdy tedy 
rzecz jak^ nazywamy dobr^, zestawiamy j^ zawsze z jak^ wol^, i cech§ 
dobroci przyzniyemy t^* rzeczy o tyle tylko, o ile odpowiada ona owej 
woli. Dwojaka zaé jest wola, do której odnosió možemy wszystko: wola 
Boža i wola stworzona (a w szczególnošci wola ludzka). Wola Boža po- 
przíedza byt wszelki i ma síq doá determinuj^co; stworzona zaá wola pre- 
suponuje juž r/eczy i.tniej^ce, i dla iego može z iiiemi byó. w sto^uoka 



D«kr^ 8íl 



dflpiero a patterwri, SobDOÓ ledyxxtcqr diÍ0 4$ wjwinUm^ ^Ifta^ů 
OJ, ze 2godDoáci jej z uro^ ^oi«« z dnigi^ taJim «troiiji z j€;í zgoidiioáci 
z wo^ iudzlq^ Zt^ wynika dvcjalde poj^e^ dpbriu i) w imiofogiemm: 
i i) w ptyckohgkiném znzaemL Dobrem aDiologicziiiq lutfjiia a^ la^ 
co tak jest, jzk odpowiedaio do woli Božej bjó pcmi^iuu Istoty jn^w 
wszystkie woli Božej o^wúidzé ]B0g% w trojaki ^Nisób: I) «d 4o swqí^ 
útofír, 2> co do swojej wlaéciwoáci jUyctnejy jeieli i o ile naleH ^^ pon%d- 
ka fizycznego, i ď> co do swojej wiaáciwoéci moralt»^^ ježeli i o ile na- 
\et^ do porz^tÚni morainego. Zx^ rozróžoiaiBy trojakie dobro: meta- 
fizyczne, fizyczne i morálně. Metafizffctnš dobro (bonitaz meta- 
pbysíca) potega na tém, že rzeosi w istode zwojiij jest tak%^ jali% odpo* 
wiednio do woli Božej byé powinna. Nazywa 8i§ jeszcse to dohro i9k>' 
toOncém (b. esseotialis^ poniewaž wlaáeive jest rzeczy, ze wzglgda na jej 
istot^. FUffCíne dobro polega na tém, že w swojej wiaáciwoéci r^eczjezt 
tzk%, jak% byč powinna, odpowíedoio do nstanowionego wol^ fiož% porz^d- 
in fizycznego. Fizyczne dobro opiera ú% tedy na zgodzie i barmoiúi 
z porz%cHdem fizycznym i jego prawamL Monúne dobro polega na tém, 
2e rzecz w swojej wlasdwoád moiainej jest tak^, jak% byó powinna, «d« 
powiednio do nstanowionego wol§ B0Ž4 porz^dku morainego* Moralae te* 
dy dobro opiera ú% na zgodzie i barmoBji z porz%dldem moralnym i j^go 
prawani. Dobroč fi^czoa i moralna nie jest kankeatigm pra^miotem 
istot, których ndzialem byó ona može. Bo co sí^ tyczy dobroci fiaycsncj, 
može co w fizjcznej swej wlaáciwoáci nie byó takióm, jakiómby byó p^ 
wíano, odpowiednio do porz%dka fizycznego; am to wlaánie miejsce, ilekroé 
rzecz nie odpowiada wcale swemn i^owi, jaki ma w porzfdka fi^czqymt 
albo tež odpowiada ma niezupetnie. Bówniež istota moralna mote w swym 
stanie moralnym nie byó tab^, jak|by byó powinna, odpowiedaio do po^ 
rzyikii morainego, co ma micjsce, ilekroó sts^íe ona w spizeeznoóci z prá- 
váni porz%dka moraln^o. Mettt&zyczna zaá, cqrli istotowa dobroó, jest 
powBCchnym pr^]rmiotem wszystkiego, eo jest* poniewat w iatocíe sw<^j 
vnjstko, co ístnicýe, jest takiém, jakiém odpowiedaio do woli Božig byó 
powinno. W tém znaczenin wi^ kaida istota jest áohra, Dobroó, uwa- 
iaaa tedj jako traascendentalna wlasnosó waselld^po byta, jest dofarod^ 
aetafizycznie nwaian^. A jak wnelU hffi w metafii^esoém znneaenln jeit 
dobcy, tak zoown tifiko byt jest dobry. Niebyt, jak nie može byó pra- 
wd% (ob.), tak nie može byó dflJirem, poniewaA jest aiczém, i dlatego nie 
zost^ w žadaym stosnnku zgodnoád z wol% Bož%. Byt jest dobrem 
i dobro jest bytem. Ens et boaom caa?ertantiir. W tém zoaccenio ro« 
zamieé naležy definicj^ ów. Angostyaa: »Bonam est id, qnod est* Ale jak 
predykat prawdy nie dodige nic do istoty rzecay, tak i predykst dobrod; 
pemewaž tym predykatem oznaczamy tj^o sam^ írtotQ, w jej stoannka 
zgodnaki z woi^ Bož%.— Z t^o, coámy dotfd powiedzieii, pokaziýe si^ ie 
dobroó przypisywana przez nas rzeczom, cqr ta dobroó b^dde metaQiy* 
czaa, fizyczna, czy moralna, zawsze jest tylko tfz^2fdn^ i ie zawsze presop- 
ponaíe oaa Boga, jako dobroó bezwzgl^§. Bez Boga, jako dobroei bez* 
wzj^í^dnej, nie ma nic dobrego, tak jak nie ma nie prawdziwego bez Bo* 
ga, jako prawdy bezwzgl^ej. J^ waaelkic(i prawdy, tak i w«zelkiego 
d^ita Bóg jest podstaw% i miar%^ — W. psyckologiczném znaczenia 
dobraa nazywamy to, co dla, naa jest pož%daňém; jest zaá takiém, co od* 
Saeykl. T. IV. . 16 



342^ Dubre. 

p#Wfada iiassej natane. Dobio pneto w psjdiologiczném snaczeniu jest 
w ogóle to, co natune naseei) odpowiada, i dla tego jest požádaném. 
Zanwaftjé nálety, že poj^e dobra rozci^a 6i§ tu i do istot stcj^cych 
aiiej od czlowieka; wyraiámy ei^ bowiem, že to lab owo ndobrem** jest 
dla roáliny, dla swieRQda. Ale to poj^e to možná braé tylko w dal- 
sKém, przenoéném ziiaezeiiia, t. j. že to, co odpowiada natnrze owej isto- 
ty (roéliny czy zwiere§cia), tylko w dalBzém, przenoáném znaczenia daje 
8i§ jako dobro dla niej oznaczyé; dobro w wtaáciwém, ácisfém znaczenra 
jest tjiko tam, gdzie jest wola. Dobro, wznaezenia psychologiczném wzi^- 
te, daje síq rozmaicie rozróžniaó. I tak rozrólniamy: a) dobro '^ podmio- 
Unoém i w prt&dmtotawám zoaczenin. Dobro w podmiotowém znaczenia 
jeit žycíe i byt, doskonaloáé i szcz§ácie; poniewaž to z istoty swej odpo- 
wiada naszej naturze, a žatém jest požádané. Dobro w przedmiotowém 
znaczenia jest to wszystko, co sposobne jest do utrzymania naszego bytu, 
do udoskonalenla nas i nszcz^éliwienia. Pierwsze tedy do drugiego ma si§ 
jak zawarankowane do warunkn, jak dzialanie do przyczyny. b) Dal^ 
rozrólniamy: dobro uczciwe (bonům honestum), dobro uzyteczne (b. utile), 
i dobro prtyjemns (b. delectabile). Može bowiem coá byé dobrém i požá- 
daném albo samo przez si^^ o ile mianowície sposobne jest do udoskona- 
lenla rozumnej naszej nátury; albo tež može byó dobrém i požádaném 
jedynie z powodn innego dobra, jakie za poárednietwem niego oBi%snaů 
možemy; albo tež wreszcie požádaném byé može w interesie jaki^o užj- 
cia, lub jakiej przyjemnoéci. W pierwszym razie ma miejsce dobro ucz- 
dwe, w drugim — dobro u^teczne, w trzecim — dobro przyjemne< I tak, 
enota jest dobrem uczciwém, poniewaž dziala doskonal%co na nasz^ ná- 
tury rozumn%, i dla tego sama przez si^ jest dobn^ i pož%dan%; lekar- 
stwo jesť dobro .požyteczne, poniewaž dobrém jest tylko ze wzgl^da na 
zdrowie, do którego odzyskania pomaga; uczta jest dobrem przyjemném, 
poniewaž pož^an% jest tylko ze wzgl§dii na przyjemnoáé, jak% nam spra- 
wia. c) Nareszde rozróžniamy: dobro fizyczne^ morálně i umysiotoě. Može 
bowiem coá byé dobrém ze wzgledu na nasz^ fízyczn^ natar§, jak np. 
žycie i wszystko co služy do utrzymania i upi^kszenia žycia; može by6 
eo dobrém ze w^l§da na na8z% moraln% natur§, o ile mfanowicie ndo* 
skonala nas pod wzgl§dem moralnyra, jak np. cnota; i wreszcie, može hjt 
co dobrém ze wzgledu na nasz^ nátury umys^ow^, i o ile udoskonali 
nas w« wzgl§daie umystowym, jak np. nauki. W pierwszym razie b^dzie 
dobro fizyczne, w dragim — morálně, w tržedm — umysíowe. Przeciwieéstwem 
dobra jest zlo (ob.). — Jak naszej wtadzy poznania odpovriada prawda, 
tak zaown wladzy pož^dania odpowiada dobro. Poniewaž jednak pož^da- 
nie w Objawach swoiéh zaležy od poznania (appetitus elicitus), przeto idtie 
ono zawsze za poznaniem, t. j. d%fty do tego tylko, co mu pc^nanie wska- 
zaje jako dobne, a odwraca bíq od tego, co mu poznaníe wskazuje jako 
zte. Wsaakže nmže 8i§ zdarzyó^ že poznauie foUtywie uwata eo za do- 
bré, co jednak w rzeczy sameg jest zle, i odwrotnie. Može tedy to, co 
poznanie za dobré uwaža, by 6 tylko dobrem pozorném (bonům app^ 
rens), jak réwaiež može byé zlem tylko pozorném to, co poznanie nasze 
za zle uwaža. W tym razie nasza wtadza pož%dania d%žy tylko do do- 
bra pozornego, lub tež odwraca síq od zla pozornego. Zawsze jednak do 
owego i*zekomego dobra d%žymy, jako do rzeczywistego dobra (sub ra- 
tione boni), a odwracamy 8i§ od mniemanego zla, jako od zla rzeczywi- 



D'tl^r«. 34a 



MiSfo {wA ralioM árii). ZAvne tady um wiMlsa pol^daimi dfif ^. 
ko 4» ddkrego (wproct Inb nbcMSniie). Dobím, do fcl^ch poffdaiiie mam 
•Ote df x#met6, sf roxmite, ale nie do wujstickh aa Jeden ámtymf 
flpee6b: podpomdk o w^ w am y jedno dobro pod drogie, jedné mxuf wMe a 
eeL inne tylko a áfVMieir do cehL Widxiniy to w žyein. Jeden dfžjr 
do poBfslEMdn nanlti din tego, nbj sobie z{ednnt dnw^ innf, nby odpowie- 
dnnl ^rni spoMben swemn powotanin; inni inne jeaicze iMj% w tém ode. 
Pytnníe tedy, esy jest jaki cel najwyžsKy i ostalecsny, dla którego cxlo« 
wiek dfly do dobr itnraaitydí, btóreby do tego cela byly t^tko Mižezem 
Ittb dnlsúnri Érodkuni? Gsloiiiek, o ile dzinln rosnmnie, mote ddi^aé ijU 
ko se wzgl^n na eel jaki. Wprawdzie može jaká e^nnoáé kierowaé ai^ 
do wirin eelóir, % któfycb jeden odnosí sí^ do drngiego, ale szereg ten 
msi snusse znraykaé si^ jakiné oetntnim celém. Mnsi tedy i dla wnytt- 
kích eaynnoici cziowieka rasem byó jakii cel ostatní i najwyžny. Kaldy 
xnš cel ma weobie dla naa wsgl^d dobra (ratio boni), poniewaž wola df- 
žT doá tylko o tyle, o ile w nim widzi dobro (sob ratione boni). A ža- 
tém i nttjwyissy oel, do któr^o odnosz% ai^ wasyatkie czyanoád eďowie- 
ka, pnedatawiaó mnsi wzgl^ dobra, t. j. najwylaxy cel mosi zaraxem byé 
najiryftssém dobrem. Najwytszéb dobram w podmúfiincém znacsenia 
jest saeifiicie, a raianowide a2CB§áeie najwyžsce. Nie ma w tym pon- 
káe tnáncj wftfrtíwoád. Bo pomijajfc jn^ iž nanka o cdn stworzenia 
(ob.) vykazige, ie c^wiek pneznaczony jest od Boga do asezffeia na>* 
wyfneso, friklem jest peychologicsnym^ ie calowirtc, z natnry swej, we 
■■ aiynUi di drailach swojego tywota d%ty do szcs^a, ie 8»a§áda ckee 
tjfto ďa aacz^ia, i že wamBdego innego dobra požfda tylko dla tego, 
afty pnDSz nie od^gnfó szez^icie. D^ienie do scez^áda, i to do azcz^áda 
doskonaiego, jest spr^iyn^ wazystkícb ceynnoád cztowieka. Wprawdzie 
nie zawnze, nie w kaidij esynnoíd eel ten jest wyražnie postawiony (ex- 
pfióte Imb TÍitnaliter), wszakie zawsze i w kaidej czy nnoácr* jest on do- 
mmimammíny (implidte): kaida bowiem d^i^c do dobra, z natnry swcj od- 
nod si^ do tego eeln szes^woáei. Najwyžsze szczfécie jest tedy nni^ 
w imém dobram cziowieka w znaczeaia podmiotowém, i zárazem, w tém 
cdem jego ostateeznym. — Zt%d wyplywa dalej koniecznie, ie 
byé najwyisae dobro i w znaczenin prtedmhtowém. Skoro bo- 
w of6ie azcseáaie zálety na przyswojenin dobra przedmiotow^o* 
praeto I sicz{áeíe najwyisze zalefty na przyswojenin i posiadanin ntjmfi* 
nnego dobra praednriotowego, i bez niego bytoby zopelnie nlemoiliwe. Je- 
icfi ta#f eale dffeenie cziowieka do szczQšeia nie ma byé znpeln% rtnd^, 
nnn byé dla odowieka koniecznie i pnedmiotowe dobro ntiimytsie. Do- 
hro to zai mnsi byé takie, ie znpelnie moie zaspokoié d%ienie cziowieka 
éo nea^kSm, i ie nie mu jni wi^e^ do iyczema nie pozostawi. A po- 
niewaž najwytszy ed cziowieka poiega na od^gni^dn ni^fwyiszego azcz^ 
praelo dla od^gnifcia go winien wszystlde swoje czynnoád i iyde 
dderowaé do t^go pnedmiotowo najwjiszego dobra, aby je so^ 
pszyswoíé i ^rm sposobem w^éč w stan najwyiszego szcz^ia. Pozosti^e 
tylko pytnaie, co jest tém dobrem najwjisaéjn? Wszdkie dobra przedmio- 
aowv pod zi eii é moiemy nadwie kategoije: dobro niestworzone, nie- 
skoécsoae, jakíém jest fióg, i dobro stworzone, skoóczone. Do- 
bra slwonone s^ znown tro{|akiego rodzajn: a) ttum^trzne (bona fortnnae), 
h} cieksme ezjli ratyWotae (b. coiporis) i ^^duekowe (b. animae). Oddá* 



244 Qabrii, 

WD8 jnž wjstQpowMio s taoijami^ które pofmesUmty na dobrtch slroi* 
csoBychf «p«tng%c w nkh n^wyžsze dohro eetowieka. Tak nilvjAiizm 
aiQwytsze dobro npatrHie wyl%cziiie w zmystowém s»dowolBÍOBi«» j«Jde ma 
81^ osí^gn^ó prste wececbstroone zaspokojenie iatereaów mmskich. £pí- 
knretjciyejr myól t^ w ten spoaób aformntowali, že, adaaieoi ich, niúwytate 
dobro polegalo na najwyžazej možlivie sommie rodconj cmysiowycb i na 
najwy^ssej možHwie wolnoéci od cierpieň i boleíei delaanych. Inni uky 
jak stoicy, uwažali najwyisie dobro w cnocie^ bior^c J4 za cel ostateozny; 
cboó tedy wznosíH 8íq ponad dziedzin^ zmyslowoác^ posottawali wszakte 
jeazcze w dziedzinie dobr skoáczonych. My zaá pko ^m teoijom sta- 
nowczo bronimy zdania, 2e w dobrach skoAczonych, do jakiejkolwiekby 
kategorji nalézaly, nie moíeny poUadaé niúwyžazego dobra eztowieka. 
I tak: Á) nie možná pokladač nojwyžszego dobra w dobrach zewn^trznycb, 
poniewaž te nie wyl^czaj^ wszelkiego zla, nie zaspakujaj^ czlowieciego d%- 
ženia do szcz§šcia: czlowiek, pomíBio ich obfitoáci, može nie núeó zdrowia, 
nauki, cnoty, i na triole wystawionym byé može cierpieó. Dobro niúwyi- 
8ze powinno byč tego rodzaja, aby wazyscy bez wyJi|tko byli.w možnoéci 
oai^ni^ia go, tymczasem 08Í4gni§eie dobr zewnQtrznyeb zaležy nie od 
jednostki, ale po wi§kszej cz^šci od przyjaznych okoliczaoéci aewn^trznycb. 
Balej, dobro najwyžsze powinno byó pewne i stale, tymczasem nie ma 
nic niepewniejszego i niestalszego, jak posiadanie d6br zewnQtraiorch, eij 
to 6% mateijalnej natnry, jak bogactwa, czy tež idealnej, jak slawa, po- 
tfga. Nareezcie pami^taó naležy, že azcagácie m^wyžsie jest zárazem aió' 
wyžaz^ dia czlowieka doskoualoéci^. Nigwyžaze dolHro tedy winoo czlowieka 
znpelnie udoskonaUé, tak jak go zupelnie uvoz^liina* Nie ma zaá czego 
dowodzió, že dobra zewn^trzne nie udoskonaliy^ Jeazcze czlowieka, ovtazev, 
wyl%czne za niemi nganianie poniža go i pogaraza, poniewaž a^ni go 
niewolnikiem nami^tnoéci i odziera z wyžsacj jego meralnej woinoáei. 
B) Nie možná pokladač najw. dobra w dobrach jmyslowyoh. Niezapnep 
czenie bowiem dobra cielesne atoj^ oiž^ od dncbowych, tak jak cialo 
nižej atoi od duszy czlowieczej. Najw. dobro zaá nie može byé nižszém 
od innego jakiegob^i dobra, bo tém aamóm niebyloby najwyžaaém. Ba- 
lej, niuw. dobro winno w czlowieka odpowiadaé przednieijaagrBi i szlache- 
tniejszym ailom. Zmyďowe zaá dobra cdpowiadiú% tylko imyalowemn po* 
ž%daniu, jakie bezw%tpienia nie jest najwyž88% wladž% w cztQwíekn« skoro 
znajdiúemy je i w zwieragtach. Pokladij^c tedy ni^w» dobro w dobiad 
zmyalowych, atawía ai^ czlowieka na równi ze zwierzQcíeB. Na to od«a- 
žjá fĚi% može tylko mateijalizm. NaresaciOi gdyby zmyalowe dobica b^ 
niQW. dobrem, wówczas ndoakonalaáby maaíiriy ciloiiMui* TyBiczaaso 
rzecz si§ ma znpelnie inaczc^j. Množeniem nžyoja zmysfa>wogo t^i b9 
nmyal, 08labi^% si§ aily czlowieka, duaza atiye ai^ niezdobi% do wjMT^ 
aynów, a aklonaa do wazeUdej rozpasty i zhrodni. C) Ni^v* dobra nio 
možná pokladač w dobrach dncbowych, a miaaowicíe ani w tm^ya^avyc^ 
ani w vwraJttiych^ t. j. ani w nauee i 9tímůy ani w omocm mioT€Ími^^ uwi- 
žancs jako cel w sobie samcý. Co Á% tyciQr pierwaaych, pQnUji^%c jaž to, 
že naňka i aztnka dlogim jedynie « zdoby wa ai^ mozolem^ jednak zaw0O 
pozostige niedoskonal^: jakkolwiek daleko poaunie ai^ w aleh ealowiak» 
zawaze wyznaé musi, že daleko mu w nicb jeaaczo do motliwcj doakoaa* 
loáci. D^žeme tedy do azcz^cia nigdy tu nie anajdzie zopatnc^go zaspo* 
kojenia. Nadto, niala tylko liczba Indzi može dojáč do poeiadania tjcb 



345 

Mv, g4^ tjBiiiMWn iobfo &JW7IH0 flittri byé powBaachaB. Co sí§ sa< 
tycgf dobr OMralojreh, swróei6 sslefty 111119(1 ^ dobro n^fwjntaM wimo 
l^é tQ0o TOitKhii ižbf rif do mego d^^lo jako do oehi oitatecznego. 
Oaoto ná HHm téem sío jati, bo csloviek dfžy do láej, ab j nid tmy* 
úamůmá poHdairiami sa|Muioiraé aióg}, odpowiedaio do moralocd Bomf 
ronan, i abf crfnoétíom swoim nadaé pnmj i zgodoj z ronnieai kio- 
nnek. GdoU m tedy eel swój ^ m flob%, nie moto wi^e bjé dobno 
waSmyšmétĚ* W etpuA CBOtlhvydí, nwižanych w aobie tylko, nie mote 
•poc^vaé í dobro najwyžne. Bo jetéí csynj te weámieiBf diforoiro, 
dobro imimytBm bjr^obf wcale nleosi^gdne, poniowat žoden czloviek nie 
Moto w Mysď Bi rii narax ea6t wykonywaé; ježďi snów &jnj te irežanemy 
imiWrinie, tedy oesywišde žáden z owych cxfaów nie bfdsie dobveni 
aajvytBéoi, poniewat dobro to waauigatoby m^ jeaicsB i powifkaiato drv- 
giego c^ynami podobneari. — DotseAuy tym sposobena do wykaaanía, 
w eséoi M^ a jl aiego dobra anika6 nie naležy, možemy teraz po2ytywn% 
dač odpowiedž, 2e dobrem tén moie byé tylko dobro niestwo- 
rsone, i.J. samBóg* Dobro to zaspaki^ czlowiecze pož%daai8 aaeagšda, 
zawiera bowien w aobie wvystkie dobra i Tat% icbpetnif. Nadto, najwytaai 
dedíoaaloéé cáomklkĚí P^ega na jego npodobníenin z Bogíem, t. J. na tém, 
aby itoJosy w jego natnne obru Boiy alat aí^ lyw% raecsywiBtoáeíf. 
KajnyiBa vife ta doekonaloéé jest pnEedniotowo sawar&nkowana od Bo- 
ga; wtjmfiauL zaš dotkonidoáé jest laraaem najwyžném Bsesfáeiem caio- 
vMa, a aMa^áde nĚjmytne saleteé moto tylko od n^wyinego dobra; 
vajwytaiéni tedy dobrem Jest ^Iko Bóg. — Faktyezne tež pndíODanie, to 
tdamUk nie nasyea áf dobrami etworzonend, to owasen, w skalek ich 
ntyela wyi|eniago, doáwiadcsa prsasytn, mkaziqe na tf prawdf, to n^W. 
moto byó tylko dobro nieetvorxone. Na téa anesicie potaga 
criowieka nad inne a t wo rae nia^ to moto on roanmem i irol| 
wwoj% iMt|pí6 w swobodny ateennek do fioga, jako dobra najwyžatogo. 
Gdyby wifc to nj^nytoae dobro nie b^ dobrem nieakoécaonéa^ v ta- 
kia nade to, na caém polega najwytoia jego gednoéé, byloby bez swlfdn 
z B^jwytoaeBi intensami jego žyda, eo jot nieprgypnCTciilne. Z tego 
wlfe wyniki^ nastfpstwa: L Jak z natory awojej d^ cctoinek do tooif- 
idn ni j a j f lceg o, ktorego przedmiotem jest dobro meekoúeaone, tak s na* 
tary aw^ asn^ d^. citowiek, choé ttíew^aíme (implicite>, do Bega. 
2, Al|4ré do Boga, jako ni^)iiy29togo swego dobra^ wyroÁue (cs^kite) Jest 
diirinai wolneii woii cslowieka i wlaánie na tém polega zadanie jego 
týct a. 9. Dobra atworaone, jdikolariok nie 84 dobrem niijwyissém, n^prů^ 
wdáměmi dobrand; 8% wankto dla czlowíeka ne cdem, iea érodldům. (bo- 
mi vtíUa) do oefa|gnienia najwyžsaego jego dobra. O tyle tet godsi alf 
i Bdecy íth potfdaé. N. 

DabrtezynUOád* Dobrocaynnoáé jest enotf, przes kt6r% czlowiek do- 
bw iio l nto wifksE^ Inb ninie|sc% caf^ swojcg wtasnoád poiwifea na wqio- 
w^f^^manm blžímeh, zm^^jfcyek síq w niedoslatlnL Črodkiem do qpelniema 
tcj cnoty jest jalmoina (ob.). Wssysey wiemi, znifjdig%ey sif w poaia* 
daná jakisjhidš wlasnoici, mog% nmier} Inb wifeeg tf cnotf wykonywad; 
poinnn saé j% ivylBoaywaé i te wzgl^dn mileád bliiniego, nakaziQ%oej pi^- 
cbodtié mm t pomoc^, i se waglfdn na relígijne pojfde wlaaaoáeL Podhíg 
tego pojfeia eala ImáAoéé^ jako jeden rodssj, otrzymata na wtannoáó zie- 
néf z je} dobrmni, a sátém i kaidy czlowiek ma nietylko prawo sarobie- 



246 IkkNmyumíi. . 

nia soMe osobkt^ wtasnoád, ale nadto ma* jesieM pMoie prawo cUMfaA- 

csne do áéibv ziemi, dla utneyinama swego iyeia (PiC ASi 16. Craii* i, 

28... 9, 10... 10, 5). Nie ma tedy absolulnego prawa. vtáuioád w tém 

tnaezenia, lAby spoleczeáatwo mogto^ prseariíadaaó oie poMadi^^epa do po- 

syskiwania dobytka mateijaluego i zmnazaé icb do ámiaid g|o4ow(é; 

owszem, irsmika nawet zt%d nataralny obowi^zek posiadi^^G^eb 4o udaio- 

lania cz^ád swego mienla tym, którzy nienuú^ (Leětms^ Do Jostitíajet jii- 

re, séct i. c. 4; Lyomiet^ De jast. et jiare c. i art. i sqq.). Nadlo, Olýa- 

wieniem niwi§coii6 jest to pojede, že msy^tny jest lemiikianl Bo$grsi i i» 

inaj§tnoéci swoje^ niywaó powinien w ducha N^^wyžaaeso Pana sivojogo; 

že míloáé, jako prawo iycia nadnataralnego, nie aa csaleoia 8Í9, ale na 

dzielaoh mitosierdzia polega, že od dziel tych zbawienie nawet wiecane 

takže zatožy, že jahnnžna ma si}§ ek8piacyjo% sa grseoiiy i awidniaj^cf od 

doczesnej za nie kary. Dobroczynneáé, jako CDota chraseécjaňskaf musi wy- 

chodžió z míloáci, z mitoáci Boga i z miioáci bližaioh dla Boga. Dobro- 

czynnoá6 cfarzeácjaúska wíqc obejmaje wszystkieh Iiidzi> zseiiáni^di ú^ 

w niedostatko, i tylko w braku odpomedmcfa árodkóir ograaicsa awój 

zakres obowi^zkami rodziny, religji, narodowoíd i t. p», dió%c pierwaseá- 

Btwo bližszym przed dalszymL Pobudka nútošci bie «y}%caa pobadki pr:^* 

rodzoni^ žyezliwoéci i przyrodzonej sympatiji, lecz mszlachetnia i podnod 

te ostatnie. Dobroczynnoáé, awažana ezy to jako radat 0^ tel jako obo- 

wí%zek, odnoai si§ do jednostki, a wíqc jest piywatn^t iadywidiialn%. Po- 

niewaž jednak každý cbrzeácjanin jest oďonkiem Wielkiego orgaoizQiii Ko- 

ádola, i czyny jego, jako osoby prywatnej, 8% zantzem e^nami citonka 

Koácioia, oezywista wi§c rzecz, iž Koációl nie móg} pozoetawad ob<4ftnym 

na sprawQ dobroczynnoád. W istode tež Kóáeíól od samego pooi^tlra 

nietylko zaleca dobroczynnoáé i strof^je za jej nie spelnianie« Jeca nadto 

bierze na siebie poárednictwo mi^dzy ofiarodaweami a potnsefa^j^c^fiBi. Po- 

árednictwo takie pierwotnie náležato do Apostolów i idi nast^poów, lees 

kiedy sif przekonano, že odei%ga ich to od wlaádwych obowi%zków.|. prae- 

niesiono na djakonów (ob.) pieczQ nad ubogimi. Apoato^owio jednak, obok 

gřoszenia slowa Božego, zi^mowati si§ i spraw% dobroc^nnoéei, o caém 

míQdzy innemi iwiadcsy przyklad áir . Pftwta, który od nowpoawTéconych 

cfarzeácjan zbieral jahnožny db ubogich w Palestynie (I Kor. 1$, 1. 11. 

Kor. 8. 9 i t. d.). Oprócz Apostolów, oraz (^akonýWv z^jmowaty u§ abo- 

gimi djakonisse i prawdopodobnie (Rzym. I2j a) osoby, które w jdlerw- 

szych czasadi Kuádofai nazywano iiecoŠtSooc, icpol«Tá;(i^two< i iXeoDv.. 1^- 

kie osoby t^czyty si§ zwykle ádál^szemi swi^^kand, a kol^iety prowadxi- 

iý pewien Toázs4 žyoia zakonnego, vitoě communiš (1 Tym. 6, le). Od 

samego wi§c pocz%tku Koédól posiadai rozmaite orgai^ do poámdnicse* 

nia Ví speřnianiu dobroczynnoád, gdyž z jednej strony nžywai on do tego 

calonkdw hierarcbji, z dragiej zaá osob, ktáre dobrairoloie sptawle dobro- 

ezynnosci si§ pošwi§ca}y. Taki porz§dek utraymal ú% z pewneoH odnúa* 

námi i w póžniejszych cžasadi. GzQsto sami biskupi, zwykle aaé c^akoni 

zajmowali si§ ubogimi. Oprócz tego powstawaly atowan^szenia ibractva, 

które poddawaíy 8i§ pewnomu porz^ďkovi, np. parabolám (ob.), cofimime^ 

zfgmuj^cy d^ pogrzebami wiernych. Za w^ólndziatem £oáeíotii, obok 

pi^fwatn^ dobroczynnoéci, tworzyly si§ korporacje dobroezynaot poaiada- 

j^ce stale fnndusze i zostaj^ce pod bližszym lub dalszym dozorem iúerar* 

e^i. Nawet césara Ju^an oceniť wysokie znaczenie dobroc^wooid 



PtfcroczyMit, PiHrTiiUBl braeia. 2ifg 

U ebo6 BMŮxnauúB próbowai sMcpaa|H^ j% mt sgoUte dn^wia 
pogaástwa. 2e dobroczynnoáč wtedy tylko jei^ ptodo^ i HogMtawkwff 
tíedj z ducha chnaácjaáBkiego plpiie, pokanjs niedoslalacaMiáó mojst- 
kkh prób BOWOGsesDych 7m<anwftiiífl jej pn^ dobroc^yoiiQáó pab]icm§ 
i filantropyiui dobrocqnmoéé stowaRTSzeú áwžeckich iU0Gbrse<Q«áskk;h. 
(3irzeáqaúskie wieki árednie, pomiiso tw^o íeudalisDm í pvtnea^ziqr^ níe 
nalj wszakíe straszliwjch dwóeb chorob Bpptecieásfcwa . nowotytoego: 
paaperyxmn i komiinizma. Oobrociyiuioáó chneáó, ma za pnedniatisa- 
lego cztowieka, a žatém niefylko doczesiui i cielesn^, ale i 4acho«f jcgo 
potrzeb^, Dia t^o tež afcatek jej masi byé inoy, nit ^imoe, ciyeto for- 
miiistowskie jej zalatwiaúe. Gf. artt Atajqfek fcoádehor, Klatstoiy, Bra- 
ctwa, Ubóstwo. 

Dobrosietski Chryzostom, ref<Hiiiat,,rodeiD z WietkopolflU, wst%- 
pi} do zakonn 1628 r.^ um. 1676. Zostawil w draku: Aimmariam Q9Cě- 
ticaeet m§sticae theologine ad menímn D^ BonavenUíra4, Grac..l6&6iii«13; 
t ed. ib. 1703 ia-8; Theologia {ueetiea ad mentem «. Bonaventmrae^ Crac. 
1703 iii-8; i ed. ib. 1731. 

Dobrawski Józef, nczony lingwista, cslonek wiela (owarzjstw ocaa- 
Djch) nr. 5 Síerp. 1753, wst^pil do jezuitów 17 72 r.; po kasadc JtM- 
koná byt nauezycielem dzieci br. Nostitz» potem dyn^torem semíntijam 
(^ównego w Otomoncot W celn zbieraiiia pomaików literatury alowiaá- 
skiej, odbywal liczne podróže. f 6 S^cznia lasa r. w Bruna. Z pne 
jcgo, które uaa bliž^ obchodz^, wymieoiamy: Pragis^he Fragmenta M- 
^itek, Bandschriftm (w Michaiiis Oneatal. BibL 17 7 7 XII 101); we 
Fragmentům Frage$ise Evangelii «• Mord (Pzagae 17 78) IX zb\ja mniema- 
nie, jakoby egzemplarz Ewange^i éw. Marka, którego cz^ jest w Wene- 
Qí, droga w Pradze, byt aatogniíém šw. MÚrka; De antígms Hcbraeonmi 
characteríbus^ Pragae 1783; Sí^ipioree rerum bohemicarum (a^i^r dawayoii 
pisarzy o hiatoiji czeakiej, D. wydal go wspólaie z Pelzďem), t. I^^^II 
íb. 1783 — 84, t III ib. 1829; De sacerdotum in Bohemia coeiihatu uar^ 
rQtio, cui eonstitiítíones ccnciUi Moguntíni FriUlariae 1244 eeiebraii odM^u 
A0tf, ib. 1787; Vita Joannie de JencxeiieUin grMeppi prageneis tertí.. cr 
3/4. rakgceanensi coaevo^ ib. 1793;. Beitráge zur Geěeh. d. Keieks w Béh* 
nen^ ib. 1817; CgriU tmd Metbod. der Slawen Apa9t.^ib^ 1823; Máhrí^ 
i<^ Legendě von Cyrill u, Method^ nach Handtchriften^ ib. 1826; £rití' 
9cke Vereuehe die áltere bóhmiuhe Geseh. von, epdtem 'Ev dk h h mgen eu trn- 
^en: I Borzn€oy9 Tau/e (i803), U Ludmila u^ěd Drahomiř (1807), 
III Wenzd und Boleslaw (1819). Piaal tet rozpravy o caeakich fnfh 
kUdacb Biblji (w Ahhandigen d. bokm GeeeOech. d. Wis*en9eh.^2r9i^n%b\ 
ir Michaetíe Bibtioth. Or. 1790 i. TU; w Netiere Ahhaadl. d. bókm. Gee. 
d. Wise. 1798, m 240..); dla De Bossi wypisywat waijaiUy betanó&kie 
biU., omíeBZCzooe w Variae leeU. Vet. Teet.^ dla Gríesbadťa grecUe, w Nev. 
lest^graec,^ 1796, i wiele in. Praoe na pohi filologii i híetoiji stowiaá- 
skiej ob. De Backer, BibUotb. X. W. K. 

Doimynecy braeia, zákon rycerski, nstanowiony w Polsce na po- 
cz%tka Xni w., przez Konráda, ks. mazowiecki^o. Niýsroisae kl^ski 
dotýkaly Mazowsze, wskntek nigazdów s^edniego luda ziemi prosUQ, 
który nporczywie trzymal 8i§ pogaňstwa. Post^powali w flady iw. Wq)-* 
cíecha: Bognmil, opat klasztom w Leknie. 1207 r., póžni^ nieco Krystyn 
^Cbristianus), as^nnik oliwski, pracojy: gorliwie nad knewieniem rdigji 



'«hrzeéčjáítoldi9j. Stahmiá Kir:tstjna pomjflfaym býřjrntdéňczofie slnitkiem; 
jáko*'lílS 1ř. miatioím} go Papiež -Inňocenty III bpéiii pruskim. Kawró- 
dl ótí wielti pbgkn; nie j^wi$ci^n^!Oi to átoti najážďów Prnsaków, požo- 
diaj^cycli p6 id|kft2ej ezgšd w balwochwalstwie. Najd2ie1niéj bronil Ma- 
ssowsze przécívrko ich napiiáciom Krystyn' z Oozdbwa, wojewoda plocki. 
Ptocli)^ i pop^dliwy ks. tnažowiecki Konrád, w skutek podejrzeň, kázal 
šamOfi^wač wojewód^. Wiadomoáé o skonie dzielnego wojowňika podnio- 
sta but§ pogan, którzj 12 18 r. spujstóézyl! Mazowsze i posunuli si§ až 
pod murý Plocka. Honoťjusz III, Papiež, rozkaza? arcybiskupom ogloaié 
krzyžow^ wypraw§ przeciwko Prusakoni. Wakutek jodjgtycb wypraw 
1219^-^122^2 r.y nkrócoQO na €bwil^, lecz nie zlámáno zuchwalstwa pogan. 
Podniesiono t$ wojn§ glównie za staraniem bisknpa Krjstyna. Ksi^že 
Konrád zapsat na rzecz jejgo Usknpstwa cz§Š6 ziemi Chelmiňskiej. Getko, 
biskup ptocki, zrzekt 8i§ praw swych duchownycb i áwieckich na rzecz 
Krystyna, w oznaczonych granieach Wisl^, Oss^ i Drw^c^. Najwažniej- 
szym atoli wypadkiem pomieníonych wypraw krzyžowych bylo postano- 
wienie ksi%ži|t ntworzenia rycerskiego zákona na granicacb Prnskiej ziemi. 
Niezawodnie Wplyn^ř glównie na to postanowienie biskup Krystyn: za je- 
go bowiem rad% wydal ksi^že Konrád przywilej na uposaženie rycerskie- 
go zákonu. Bp Šystyli sprowadzil czternastu rycerzy i przyoblekl ich 
ir hablt zákonný. Konrád wybtldowa^ im zan^ek Dobrzyň, na pograniczu 
ziemi Dobřzyňskiej i Ghélmiúskiej, przy rzece Drw^cy, na utrzymanie áú 
iffl wieá Gedelice (Szadlowice) z przyl^lošciami. Obowi^zali síq nawza- 
j^em braeia, 2e podziei^ s]§ z ksi§cíem ziemi%, któr^ zdob§d% na poganach. 
'Nadáno ira ustawy rycerzy inflanckich (ob. Mieczdwi kawalerowie). Nosili 
ptaszcz bialy, miecz czerwony i czerWon^ gwiazd^, ' wyszyt^ ná plersiach. 
Každý z rycerzy mial poczet germków i pacholków, to tež, }akkolwiek 
"bylo ich tylko cizteraastu, stali si§ wkrótce grožnyroi pritskim poganom, 
nieokrzesanym i nie znaj^cym sztoki rycerskiej. NaježdžáUrbracia pogra- 
niezn% Prusky ziemi^ i zapuszczali síq niekiedy nawet w odlegle okolice 
Pomeran^. Rozj^trzeni tém Prusacy, skorzystali z nieobecnoáci Konráda 
na Mazowszu, przeprawíH 8i§ w ogromnej sile przez rzek§ DrwQc^, žebj 
bbsaczyó i wyt§pié Dobrzyíiców. Przeraženi bracia liczebn^ potQg% pogan, 
wypra\dli do Konrad& goňca, z wieáci^ o niébezpieczeňstwle, grož%cém za- 
konowi. Przýbyř Konrád z pomoc^ i stoczyt z Prusakami bitw§ pod 
Bh)dnic4' f225 r. Wálczono w ci^gu dwóch dni, lecz z najfatalniéjszym 
skutkiém dla Kóňrada i zákonu. Mazowszanie wygingH, lub ratowali síq 
Qcietczk^; cztérecfa' czy pi^du rycerzy dobrzyúskicb uszlo z tego pogromu. 
Zamknuli síq w swym obronnym zámku, z którego nie wychylali si§ až 
do czasu ust^pienia pogan. Bitwa pod Brodnic% przekonala Konráda, že 
nie može liteyé na wlasne sily, oi^z že slab^ jest pomoc DobrzyiSców. 
Odt^d powzi%t ro3rál sprowadzenia brad niemieckiego krzyžackiego záko- 
nu, áwiadezy kronikarz Bogučbwal, že na postanowienie Konráda wply- 
DQla namowa Henryka BrodategO, ksi§cia szl^skiego. podanie to zdaje síq 
nie ulegaé w%tpliwoéci, zwažywszy, že na wrocíawskim dworao žywiol nie- 
miecki wywierař wpíyw ňader przewažny. Ale i sam Konrád ch§tnie zgo- 
flíÉft sig na sprowadzenie rycerzy, zatrwožony najazdami pogan, których 
tiiespodziewal sfg pokonaé wtasnemi silami. Mistrz zákonu nieinieckiego 
Barman Sidza przyji|l wezwanie i wyslal Hermana Balka dla przeprowa- 
'dáíeňia ukfadów z Konrádem. Ksi%že, za zgod% panów duchownycb i áwie- 



* « 



Mlrxyátiy iMeitf. 249 



cieicft^ oddftl w pcMíiduáe 1 ttisrtbowttiift takomi Maii^ Glnteiá4k§, na 
iDocf vydasego pnjrwihdv ists r. W IrifttiMiáeio én póinký mekt síq 
lúkap Kfys^ dziegi^ciii s dólir éuvmyiyrii křzjrtakon. ^moůtee ím> 
a tu f ar e i tt potúeniotoQgo itUidt, vydal KoBndpnyiiikd- JesieM na mez 
brad dobnftekíd; sk%dolDun^ ai^ te ineaíiaí%e ryearzoai akoíM nit- 
Bueekiego, tob obawiaj§e sí^ ieb roBaeseá i potf^, cbdat ntnymač w da- 
iméiD niaczaiihi pierwasfdi, w eeln zrówaowaieaia vi^ywii pnyairaiiydí 
éwieio krzyžowBifcóir. Nietflto xatwierdid} fesifte bneiom wlasDoáó Do- 
bnjmia, ale dodat dbsEar zíenii pomi^d^ nekami Knlaenk^ i Kaneme^ 
(Cbelnif ^ i Kamienlo^)) až do grame pnuidch, i d^ nd Qaerex (Dea- 
bowo), nii^day WÍÉl| a SnAowkaiiii, nwoloil ieh od plnoeina cel i oddal 
Dad YoAixÁ ďurowaoego t erryUirJu m 8%dowiiictiro, irjjfwssy iodaí ksi^i^- 
Qrch. W tymie samjm preywikga Gmiter, bMrap {rfoeki, vst^i^e zako- 
sofri wiei koácMa bišktipíogo w DoinrzyiDii, wras z wysp% -do nicj nala- 
t^/B^ oraz dziesi^daj, ktára z ty ehie dobr oplaci^ roiiiioj NIomcy. Bó- 
wmet kaaonief koédola wloclawakiego ast^pij^ tynta pizywíkjfaiii zako- 
sowi piaw awych ^íí wti Wiazyii, otrzfmawszy za to wjnagrodaeaíe od 
fcii^da Konráda. Pngnrim tan wydal ka^fta na a^aídzia paaów docfao- 
wnydí i áwíeebidl nad brzegieni Wiriy, Hqiraeáwko Placka, 4 Lfpaa 
1998 r. Na dna dni przed napizamem pomieaiooego dokaoMnta, Gnn- 
ter, bizknp plocU, wydat aam od afebfe przyiiiiej, na moey któf^o odda- 
je faneioin ddbrqntekim inzyatkie pozkMttoád, do koédola ^odd^go na- 
leifce w ziemt dannranc| in přzez ksi^da Konada, pnelewa na nidi 
prmwo ifyttairiania koáciotáw w Dobrzynm i okolioadi, oraz prawo patro- 
nata načteni koádatani, nwalnia od opla^ dsiet^cia w noezOnych do- 
kradl wzzyztkich Mteine6ir,nprawii^{4^di rol^ zatrzymajfc dfai zíebie dzia- 
aíeeínj, piaeoiK przez Poteków. W koAen lMskiq» poatanawia, ateby za 
pogvakenie áwift lab poatów, Inb inno wykroczenie pneedwko przepiaoni 
Koádola, me piem^žaemi, leez koádalnemi éalykano winoyoh karand 
{Voigi, God. diplom. priBZ. I p. la n. 19). W^mfterokn ndali zíq bra- 
da dobrzyAaqr z proéb% do £zymn/o zaiwierdzonie ieh przywímów, 
•fenú^ flí^ zapewne o dalwe awa kMy, z powodn nkladów Konráda 
2 aakonem niemieckim. W aknlkn poArienionyeh zabiegów otrzymali od 
Pairieta Grzegoisa IX dwie bde, wydano wPenigii jadnoeaeánie, za Pa- 
ids. 1128 r. W piemtaBJ polmerdaa Pzplet nlotenie rycerakiego zakoím 
Duiffrzyácdw przez Kiyalyna, biskupa pruzkiego, w dmgicif nadania Konrá- 
da, Guul e ia i kanoników utoelawďdeh. Slabo atoM zajmowali slanowidDo 
brada dobrzyáa^ w obee ntwierdnonego áníefto memieckl^o zakonn w (%et- 
míéBkiij dettf . Nie oetnfi zíq tož dingo w af^edztido ehdwydí adoby- 
czj s|8iad6fr. Proboszez dobrzyáaki Eckbert, przewidnj^e blízki npadek 
znkonn, oddal w dzierlaiiie zwe posíadloád koéciirfowi mognnekíenn, za 
ezyiiaz roczny w iloád jednej grzywny alola. Okazuje d^ z pomienionego 
dolnnnentn, že brada dobr^yúzey doslali od ksíQ^ Konráda zoo nril 
kw. demi; Eekbert zaá, jako proboszez, czyli pasterz doekowny, otrzymal 
od nich Dobrzyú i trzed^ ez^áč pomienionyeh posiadioád. Jest to osta- 
tní doknment dotyez%cy zakonn Dobrzyúców, z dnia 24 Lntego 12S3 r. 
'WkrMee zlalí n^ brada z zdLonem niemieeldm, aibowiem Papiei potwier- 
dza to poi^czenie ir bolli z d. 19 Kwietnia 12S5 r. Niektórzy tylko zry- 
eerzy nie clieídi nznaé polyiaenia z krzyžakami. Tak przyni^ni^ wno- 
flié irypada z treád przyinteja Konráda, wjdanego Dobr^eom w d. a 



'• ^ 



2$0 Dobrzynsjí^ >biwc^.Tr^4|(«^ i Doeetyzm. 

.Maroa/i2ta7 r. Oáwia<jkMk ís^^.Si»^ ^■, zgo^ .^sterech syaów, oddaje 
wistxzo.wi i .braciom zakeliUi.,Ilifigdyá^ d^l^Dzyjás^fitgQ zmnelc Drohiczyn 
.2; przylQgtoácianíii^ -Qd^ pólowy- rzek Kuru.. i Bug^, po< tijn^stronie, i^do 
gf^mo Rosí* Za&trssega .Wj tyoh.ziemiaqh .pr^HřP. ]$:o$cio)a , mazowieckiego 
i szUcbty^ QtrzyxQuje to zákon z praw^^ni d^ed^ipznemj, pod ^acunkiem 
obronj; cbrzeécjaiíiBkiego luda przeeiwko Qfýazdom poga^^. N^wzajem mistrz 
zakoQU/Z.braémi przyrzěkU ksi^oiu i nasl^pQoai jego. cbp^é vyjeme po- 
wúinoáci ^azal^Wy brpoió* wraz z ksi^iem ziemiQ ll^i^sQwi^^ pr^eciwko 
wazelkioi ncgazdoin, heretykáw 9a|, Frusaków i inoyiQh j^^rzyjació]; wiary 
^la$nQ]mi odp§dzaé sUy. Obieciati nakotniec bra^oia,, žo;.,bez^ezwol6aJÍA ksig- 
icia aie oddadz^ nikOBjío, zjetai sposobem zamíaoy) dacow^ny, lub sprzeda- 
žy, , Nawz£uem ksi^že pszyrzekl bronió oddau^ rycerzQxn leni»% sw% zie- 
mi§ przeciwko xuj^eadnikom^ Balsze i ostateo^^ae.jQsy typb szcv^tków ry- 
i^ersldego zákonu dobrsyiíski^gO/ grob^ n)gl% .g% za8loni§te. Widoczném . 
}e$t z pomiemoiiQgo pczywiXejiikBi^cja Konradal^.že i^ilowaí oi^ió samo- 
Í8tQ9á6!ry0Qrzy» ,kt6j?zy nie poddali si^ nii^trzowi mepdieckiego .zákonu. 
Okazuje si§ zt%á rówaiež, že jak w stpsunka do braci dobczy^skich, tak 
w stosunku. do lycerzy nileInieoki^go zs^konn,- skorq oddawaí im Konrád 
zienii§ Gbelmii^k^, nle myéM pierwiastkowo <p zrzeczeaifi ai§.. swycb praw 
ka^žQoycb. Dzieje b];acž dobrzyóakicb r.9zjaánjil Jan ^eponmcen Boma- 
pow&ká w dwócb YryczfBrpujftcych roi^praiirach: ^fkon Dobr^synaáw az do 
tpdaniatH^ w nhiady. 2 krz^mhomd (Bibljotek(^> warszaWi^ l^^6, 1 1 — 31), 
Fo^zukiwame nad zakon^n. Dobnzyúców J nad stofii/ínki^pk pjíertvptnymkrzy' 
Áaków do Konráda mafiixmec\iegq (Bib); warszaw, IIJC:1,-t7-44, 31ó — 348). 
W koóou tej pracy. oglosi} afitop drakiem ziebr^^nei 9>.i^^ay^ dáel dyplo- 
ipíatyy dQtycz%ce zakoím bráii^i. dobr9;y:ú^ki9b«. Q{.:rjtfgo^.ÉpiDauow8kiQgo 
De Conrajii . dum Masopiae atque ^cUni^. cK^if^^MVMH^ Wiw^ mittMQ^ 
<?Qaďt^V>fif, Koánan. 1857. . ,<• ./.... .;i.i .... W^ Ch, 

Doceci i Doootyzni. KoMtíH ^aiiicza, t^ Cbrystu^.Jeait prawdziwym 
Bogiem i ppawdziiwyin ezlomekiein,2^oz4G w sobio obiedwief.ni^ury: bosk^ 
/i l)adzk%>: Heireiýar^ wtaéciwyni sobie uporom, ftia .uzni^j^oa. oat^ú prawdy 
eto^6scjaó9ki^, lecK je^nosti^oi^Qie . Qhmyi$i^i^ za jed9%.jej tyiko cz48tk§. 
.ipi^ta. til. pole do dtwojakiego, .wpt§pí09Wnia 'przeciw. d/ógíodtowi katolic- 
kiemu o.iWeieleniu Slowa&Juž to zapvzeeziy^c^Qatnry .bo.ski^ ,w Qbj^jstusie, 
j^ttž odrzQcaj^c ,W' nim.natjiir^ Jlud;zk%» r £[Í9toija tře^ ucz|?, že od czasów 
apostoUkick berezja odmawia{^.i$bawicielQTvi kolejiiQ^ to .qatury bosldeg, 
to ludekiej. Kiektóri^r cbrzeáejanie pocbodzenia Jíy^owsl^i^o, na]e;t^y do 
pierwiastkowego Koáciola, tak. dalece. wynosili;^ewn§trzn^ strpn^ mc^zaizma 
w jego, požniejszém zes^peceiHu^ ití. w Chpyst98ie upatrywaU jodyoie czlo- 
wieczeň^wo.i I gdy ci i^erety-ey . sze^csjfU 8W0|je plytkjOk ^ziemekie pojQcia 
o Oiirystusie, przeeiwnicy ich- wpadli w drug%.' .<^teczno^é. Niektórzf 
chrzeécjanie, jednostronpi ideaii4ci, t^ dalece, <zaówwyi|o^li d^cboyi% 8tro- 
. n^ obrystjanizffln, že odrzncali cfúy Sťary Testament,, jako dzielo . azataú- 
3kie^ i niechcieli w Gbrystuaie uz^awaé nic s^iemskiego. i lud^kiego. Tak 
wÍQO jedni odrzncaJU Bóstwo, drudzy zaá ezloy^ieczeňfit^o, i uczyli, žeZba- 
Wiciel mial ty Iko postač i. powierzchownoéépzlowieka, ^e b§4%c rzeczy- 
wiatym cdowíekieví (SQX>]'7tap»6<;, od dox^iv-^wydawaór si§)« Dopetyzm wi^ 
jest wr^cz przeciwnym ebjonjityzoio^i: nietylkq . bowienii broni przeciw 
o^tatnieniLU Bóetwa Jezusa Qbr.^ . lecz ^adto czlowieczeústwo' Chrystusa 
{camieaia na cz]:owiepzeá8two ^Iko pozo]:iie«'.Stronników tej najiki. nazwa- 



2S1 

ao řfaftfflBwi; sAo jMMoe fmtazjntami^ 0/iémiiY i 6(páMtf« VyliiiB fnypi- 
sfwiii nektánj JuL KAflpaovi poá%fedi doce^mni; mwmež ibjí% i6f 
i cž» eo twierds^fie doeed stanovili jeda^ jsfcfé oddáeliit aekt^; panít- 
wmt dooelTm l^t qMMobCBn mptĚrr^um n^ wspáioya zvoteimikom selct 
TdtDOTodnjrek. Wsnotnko o dd c u tymiie snaid^íaBj j«ž « Nowjm Test 
Hen^cy, którjdi áw. Jan (i ep. 4, t) nasywa un^ftktfaiami, nie dia le- 
go tak s) taiB nazwani, ižbgr ainmciali piryjáda Jeziua Chr., Jtocz ée 
laiiiiccia li jflgo prrfjám . w dde; iony ut^p s pierwasego listii iw. Ja- 
aa {tj ss) trapoonaa iieretyków oddsielij^^ch Jecnsa od CbryBtnsa, eo 
wflkan^ na aanií^ el^oaítów Inb doectów. Naoka doettów sasnyla m^ 
wKngóháej w Aiji mníiiísMjý ale wkráÉce spostracáono, do csego prowa- 
dxi p r aeweni e Wdalania, i jak x tego capneese&ia 4ockodziio ai^ konieoi- 
■íe do dnmsoia ealej nňki clnxeécýutokiej. PoniemiÉ padtng nmdd 
dooetéw, níe možná prsypnaEcnóammoki, ani ámieiei Jesnsa Ohr^ sátém 
sie motna tež pTzypnasoné ani ocaelówač zmartwyckwslania, a w k>iczBéra 
nastfpstim nie motea Chrystasa pfzedstawiaé aa wsér iycia moialnego, 
i paáirífoania aí§ at do šmicra dla prawdy i anoty; naleiy wife dal^ od* 
nmdé i m$sr^ w raeeaywistil akecooéé Jerasa Cfar* w Encharyt^i, a ža- 
tém i odjfé cinaeácjaninowl eai% ponoe i podstaw§ w walee z nanú^tno- 
édami i w dfžentu do enoty. Dia tágo tei niekawem, poan^dsy innyioi, 
iw. Ignaey iywo powstat pizeáwko tej heare^ i jak z jednej stmny bro- 
nd on wiaiy w Bóstwo Jezosa Ghr. przeciw cbrteéejanoai jndaizQj^cym 
i alýnitom, tak z drogiej snowa kronit niaiy w ci!owieczeústwo Zlnart- 
dela pneciw docetom. „Zatyki^jde ns^, pisie on w swolch lištách (DpisL 
ad TialL e. 9 et lO), gdy wam kto méwí przedír CkrystoBowi, kÍ6ry 
prawdziwíe nkrzyžovanym lostat, neczywJáGie nmail i rseczyviácie pnez 
Ojea nurtwychwstal. Leer jeteli wam mówi§ besboini, ta Ghrystns po- 
aomia devpialt ie sam pozorné tyHco mial istaianie, pytám 8Í9, dkt kogo 
aoiia tnymdQ% w ki^fdánafih i dla kogoi prago§ byé porzncoBy w anenie 
aa paalir^ swiafxgtaai?' 6m. Polikarp (Ep. ad PhiiÍB>p. & 7) takte ostne- 
ga wieraydí przedwko tym bereiykom, pisze bowiem do Fifipeosów: «Kto- 
kpl iris k mówi, te Oirystns nie przyssedl w cíde, jest aa^dbryBteni, kto- 
kohriek aie nznaje áwiadectwa krzyža, jest z dSabh^ a ktokolwisk nakrf- 
ea atova Zbaindeia do swego pRyiridzenia, i zaprzeesa zmartwyebwstaaia 
i afda, jest pie r wot uduy m ssataaa.* Jákkobviek ojcoiríe apostolsey ddelme 
vaksyft przedw doeefrfzmowi» nie adato sí§ im jednakse go wyt^pié, 
owaaén, rozwia^si^ on pelnig jeszcze n gnostyków. UMarqona doeho- 
4zi oa do mýwytss^go swego stiqmia; bo gnostyk ten acsyl, te Ckrystas 
aie arodal si^ z Maiji; ckiystjaaism, podlng níego, jest tak% nowoáci%, te 
w taden sposób nie mete mieé zwi%zkn z prawami staiego áwiata, d»- 
miarga i mateiji. Poesftkowo zwolenniey doce^zmn nie podzíelali innych 
adaá gaostjMw; áw. Ignaey aa^ocheiski aspewneby nie praemilcsat o tem. 
Gaoa^r^ wyznawali doeetyzm, w rozmaity rezondejfc go sposób. Banai- 
gaitea-Gnisias (Corapendiam der Gbristlioiien Dogmengescb.) rosrótnia 
síedai naafegpayeh odmiaa docetyzmn: 1) nank^ čydów Jóaeíá i Fiiona, 
podlag ktáor^ fonny objawa dochów niebieskich, nie naMaty do 
pmwdsíwej natary tych duehów, lees býiy ty Iko form^ zewn^trait i po- 
iycaoBf; 2) naak^ Bazylidesa, podlag której wszystko, co bylo w Cbry* 
atoaie ladzkiém i psyďiiczném, nie miato tadnego udziala w odkqpienin; 
podlag zaá Marciona, (Sirystas byl tylko esystym dncbem; s) naakQ wj- 



2S2 DMaeí rilMtl^M.*4Mwl. 

monitóif, twJcrdsfi^eht i6 Bttern círimro ' Jonnft bylft tyfto pomoiw, ihi- 
dzenfem; 4) lumk^BBidafaiiett i Walemtyióaiia, Baocaý^efdi, to delesiii 
nátura Gfarysliisa po zstfpieim z nitte byla udiíeiii8k% i ie sien»k% 
byla ^Iko posarnie; 5) oanJcf htajli^ÍMiáir, omisiiuiMcydíy to Datanra eie- 
letaa GliiyatiuHi níe byla podstaw% siemkiegD iftU Cbrystna^ i to pisf 
teietd zamíeaďa si^ na inmi Drtor^ (a núaiKmiaie na eialo Sqmoaa; 
ob. Bazyiides.); 6) naidí^ Gerynta, twierdzfcego, to w Ghryslinie byty dm 
nátury, lees nie byly % sob§ zl^eione, a ježali byly, to tyiko pnenqig^ 
co. 2^e8st%, 7) Koédót nwažal kaAd^nankf aa saratoa^ dooetysnem, któ- 
ra chodaž nzsawala eztowieczeáHwo Jenifea^ nadawala ymáktie tak% bez- 
wzs^^D% przewag^ natone boskiej, to ta niweosyla czlowiocieňstwo (jik 
ir apoilioaryamie í entycbianiamie). — Wlaáctwiej jednak nancsyoiale tydí 
bcretycbich doktryn daj% 8i§ na tny nastopae grupy pod^cďid, a núa- 
nowicie takicb: l) eo Ohrystosa oddzielali od Jesnsa^ i Chrystosa niiy- 
wali wlaéciwym Zbawideieiii, który, celém dokonaaia driela odkipenit, 
pol|OEyl 8i§ przechodnio z Jéztósem, czys^m tylko czlowiekíein; 2)eo 
Chrystosovi niebiaúskie ciato prqrpisy valí, i a) co odnmwiali mu ráel- 
kiego rzec^wistego data i cale jego iyde cidesne za c^sto zhidzeoie 
nwažalL I d tylko ostatní nazywig% sí^ . wlaáciwie doeetami. Pocz|tkQ 
docetyznra szakač. nakžy w aleksandryjako^tydowskiej fitoioQi i w koune- 
gonjaefa wschodu, podlng których mateija Jest iródiem WBzelkiego zlogo. 

Dodanim (Genes. 10, 4. D^JTl) dodáním lep«ej niž u LXX 1. 
Gbron. i, 7. D^JTI rodcumm^ Pó2toi), w Mojtoazowej tablicy narodóf, 
obok Ghittim, Elisa i Tbarsis. podané jako ga}^ pokoienia jeádóego. B«s 
w%tpienia Dodán jest ojcem Peiazgów, którzy albo równooBeánie % Bdto- 
nami (Eiasa), albo przed nimi z pierwDtaeij kdebki Azji wsdiodniij ot 
zacbód a% ndali i na wiela miejraaeh (mianowicie v Epirze) áin||^4 
DodonapamiQČ swego pradzíada Bacho:«rali. Gf. MiekailiB, Spke^g. i; €al- 
met na Genes. lO, 4; J. Oárre^ Yfllkeřtafel I l€6, 185. Ci, oo czytajl 
Bodantm, mi^% na myéll Bodoa, albo bnegi Rodano, gdaie tafcto osiadly 
kotonje grédde. X. K^ W, 

DĎdeiiein Jan Krzysa tof» jeden z ni^zlawnkif s^ch litonkieh 
teologów XYIU w., nr. 1745 r. w Windshda, w fiawaiji, um. r. HSS 
jako profesor • teologjí w Jena. Opraeowtí prawie wszystkie cz^ád teolo- 
gii, mianolvide za6 dogmatyk^ w Idemnka nieoo raqjonalistoifvakimt vnl*- 
j%c wBzakto zásady swego wyzoania godzid z Písmem éw. Przyslniyl «$ 
poprawnóm wydaniem bebrajskiej Bibyi (lápak 1798). Od r. 1780 ai 
do émierd wydawal BiUjoiek^ Uoiogictnq^ kiór^ d%g dalaay wyohodiQ 
w Jenaer tfaeologiscber Jotirnal. Niedoko^czoném zostawil daiálo: C^rM- 
éher Betíffionsmterricht^ które G. G. Jnngo (f 1814) -po jego ámierci 
dekoáczyl. Jego Inttíiutío Iheologi ChrMcmi doezekala 8i§ e wydaá. l^a 
nim koíiczy si§ jeden peijod Interski^ dogmatyki, po którym aast^pu)^ 
traktowanie jej ze stanowiska .filozoQi Kanta. Uzaawi^ on wprawdae nie- 
dostatoeznoáč hiteraňskiego poJQCia o Koádde iliewidzialnyiB, aie to tylko 
w skutek swego realizmo, jaki d$ wi^že zawsze z ^cjenalizniem. 

Dodweil Henry k, nr. r. 1641 w Paid., w Dnblinié; r. 1648 pny- 
byl z rodztoami do Yorka, gdde wkrótce osierocony, dotidíwe mnsiaIzDO- 
sió ubóstwo, dopóki r. 1654 jeden z krewnych jego, ducfaowny w Sof* 
folkahire, nto wzi%t w opiek^ pilnego ohlopca B, 1666 aoatď przyjfity 
do Triaity*CoUege w Dabliaie, gdde ptzez dw swego. dziesiQeidetniego 



poMa iwJTWřftt li^ nikioéci^, okfOE^{aoáei% i ttopote »lriiinmiAie pt»* 

lythrf XíepevBj bw^^d powoUiiia, Bíe deitt mtáaé w atoak dich*- 

wvjnm i opuácil MiagjUL WydĚMmsy jeMCiB w Diklim idiMére psU 

9n, jik np. pnediBOWQ 4o drieli ^Dro^i do tycia pobatoego p. fr. Sa* 

lasego^, dva listy o pnjřimomBim. éwi^ceň mjtmych i o melodsía ntnái^m 

taotog i amych (s wyd. icai powíQkMoiia rapraw% o SaackoniatoBia), 

aáat 8Í9 r. ia74 do Aaf^ Tu nM^y go roonaite ówccesae kwealje, 

jak ap. xBiiaaa refigji w rodaaaie kr^ewfldcjy odaicaepíeástwo Bonkoa- 

tandiláw od angikaésiriffga epkkopala^go koédola, Jil6reian pna cale 

ifdftj tak stonám jak písattiai, bjt oddaajr. Odbyl aaat^pníe podróž do 

UoUaadji, % émtaesajm aadwomfin kuaodtúj^ kn^toej OcaiQi, Wilhel- 

neai Lioyd, póioicjjseym kiakapem, z któiym dia toteamoáci stadjów biii-* 

s% zawi^ml pnyjaáň. Poaó^d^ ptsmaad, jakie D. wydat poiai^dsy r. 

ia74 — I6a8y jako owoc Mstorycsnych badaň, aaahigiw lui wšpomaieaíe 

aaatQNQfoe: 1) IHisertatíones Cyprimmea/f (Load. 1684^ 8), anajdajfoe 

9^ témmet w wydamadi dsiel éw. Qrpijaoa oksfordskiéoi (1883) i bre- 

■fáskiáw (i€ao). Dodwell w is rosprawach, na lassdiie nlektórych 

■ÍQae Gnnjana, rosbtera róžne kweatia a ni^dawiiíejiK^ bistorji dme- 

á^aáakicti: w rozUorae tym pokuujo nieioal% bystxoáé omystn, ale sara* 

ssai i szciególii^. sktoaaofó do orygioalayeb opi^ji. Mi^daý těmi rotpia- 

waai Jedeaaata, de patseHaU Ifor^mim, zaalada pfsetíwaika w 8Íawnyni 

wfáamcy dada: Acta Mártyrwn, Tan. Bumarde (Ptasfiit. generaL in Acta 

■aitjiHin §§ a, s), a w osfeatoích czMach w dziela Wisemana (Zasáta- 

Kg derfirgdNHSse vísBensdiaftlicher Forschmig mít der gaoflsnbar- 

BdigíoD, dentsck t. Haadierg, Begeasbarg 1840 a. 887. a) Di$$er^ 

iutío d€ peru Udoorum toMrdoUH tx smUntm TerUdUam alicTumq. vůUrum^ 

z voapraiii^ Hngona OnM^oaza de adonoistnitione, ubi pastona non suty 

an aeflver eomaumkandam per qmibola? eam sotís (Load* 1886-^8). 

w^ ie to adarfoBtroiranie sakrameDtóir wyifczme shigom Ko- 

jest piayaDaae. i) Jomnds Fwnomi S, T. P. CétHieruit tmper 

ěpigeapi opera petikuma: sdenda eurami eí dis$erutiime$ maoU úddttíomim 

mĚMU A DoduféOttš^ eujmt štíam ooceMmt de micoe»ĚÍonš prh ao rvm Eomae 

tpúeepprum asf • ad amuáeš d. CutriamM Cjfpriamcos d9S$erlai» tmgvlo' 

ri9^ Ozoníi 1687,111-4. R. i888otrBymai D. katedry Uteratniy, ktár% ala* 

wmcf jmígni u^slski i kistoijograf kr^wstj ELtiitaty Wiiheba CSambden 

(f laas) laloayl w Qkafordiia. Zaraz potóai nydab Disaaiatíoím m 

jryawa, (hcon. 1888. Ta to poadefcít D.(di8s. I) swoje osoUiwe adaaie 

o sdaragodaoáei ewaagelíslów, awažiói8 j^ tylko aa csysto iiaitondo%» 

npiai^tct si9 na kk natone áwiadfcáw naocssyoh i inaycb, i nie miq%e 

iek veale ca meoaiylBÍ^sqrch od Iianensaa, Klemeaaa, i innydí (^č^ 

n triein. Dakg tirierási, te iek liesb^ estétech pi«nni^ dofteo podap 

|a liMaiiar, ie ieh imioa nikl pned Bím aie wymieaiat ie pcatidziwe 

i apokryiczne EwangeUe pcaed áv. Ignai^m w ranném byly u Ojców 

pvfmiaBia i t. d. (el Baddm laagoge UsL theoL, Lípa. 1780 p. 1288). 

Béinúei oaobliwie zapain^e síq na nadzwyesiúne dary laski pkrvsaidi 

ctezeéQaa i-ttaaMazy je po racjonalíslewska. Opftanycfa, o jakich BibQa 

w ap oa un a, aazywa po prosto epileptykami. Z tego czasu pochodz^ takie 

RraéLKikmn aeademicae m schúlis Mstmcú Gamdmame in $eriptore$ húio* 

riae AuguMtae^ Ozon. 169'2» R. 1681 nastal D. opaácié 8Woj% katedry, 

pottíewai, jako atromnk Jakoba U| odmówil przysi^ króloirí Wilhelmowi 



264 

IIL Z okolkmoici t€j pr^i^gi, jik% doAiwteABtwo iMidaé nab, vy- 
éši D. wiel* rozpraw; gdy saá wskntek oteéwiflBia u e ci OB ^ priyai^ 
idclii Utkopów z OR^v zlfížDiio, odifoft síq od koéoiélnej jednoid x ty- 
mi, kt6rxj j% wykonalí, i W witlii pisiueh stawid w obrmiie xkÉonych 
Insknpów; iiii§dcy těmi fnsmimi bylo jedao tariá^kiřr De nmpmv mAmmíi 
angUeano paraenesiš ad egUr&s iam re/amuUúM quam «iiam ptmtt/kioi^ 
qua juta epiěcůporum vetera eorumdemque a magititatH ěaeadari Mepm' 
dentia cmnibuš atterenda commendantur^ LoMini 1704. LecK gdj Ikxbi 
riotonych biskiipów, a przoz Dodwetta ja^nie xaprawTch mrmtaByiA, eo- 
rsz 8ͧ bsrddej zmniejszata, D. zmieníl siraje sdanie i wróeil do jedno- 
áci z bisknpami, któny mi^sce wyp^dzonjcb nj^, odmawiajfc jedno* 
ezeinie zlobným bizknponi pniwa míaDowanis po sobie nast^pców. Tym- 
czasem nson^l ú^ do CooMiam, wioski potožoncj mi^dzy Londýnem a Oks- 
fordem, i w 52 rolni žycia pojf) za žod§ mK)d% córii§ swego gospoda- 
rca z Oookbam, Jstórej udziela} nank^ reUgji. Z niej náal lO dzied, zkt^ 
rycb po jego émierci, 7 Czerwea 1711 r., pozostato jeszcze 4 córld i dwódi 
synów {Heniyk^ tíUítoT w 1748 r. drakowanego soeptyczoego pisma: Chrí- 
stianity uot fonnded npon aii^ument, i IVilheim^ autor inela teologicznych 
traktatów). Podczas swego odosobmenia oddař ú^ hiatorji, klasycznej lite- 
ratarze i cfaronologji, i wydat shuznie oenione Annaiea Vellefam^ Qumti* 
Manei^ Statíaneiy 'llmeydidei eí Xenaphontei^ w któryeb nmieécil iyciorrqr 
nsymskicfa i greckicb faástoryków, itydania dzíet Ksenofonta, rzymskioli sU- 
rotytaoáci Djonizjnsza z Haiikamaean, wíele wlaáciwie chronologicnyek 
traktatów, jak o ^kla Rzyndan i Greków, rocmaite jeegraficsne i arcbeo- 
bgiczne badania. Próoz tego zajmowat 8i§ takže i teologie, i tak:.r. 16»B 
m^iiaal traktát o ntycia instnimentów mozyoznyeh w koiciele, r. i70i 
list przeciwko zdania Tolanda o kanonie K. Testamentu, r. 1702 traktát 
przecíwko mieszanym matžeňstwom, r. 1705 pnedwko kommunji w ko- 
sdoftaoh innego wyznania, a r. i7ii list przeciwko, wedtng jego mnio- 
mania w érednich wiekach powstatemn, nžycia kadzidta podeias naboieá- 
stwa. Lecz najwi§k8z^ nwag^ zwrócii na aiebie jego paradoksalny po- 
gl%d o ómiertelnoád dnszy Indzki^. Jaž dawniej napiaal on list o nie- 
smiertelnoáci dnszy przeciwko Uenrykowi Layton, i zaraz w traktade 
pnedwko niíeszaaym mafóeástwom twierdzi!, že duaza Indzka z natory 
jest ámierteliif i doploro, wedřog woli boskicg, aby katre ponosila, bib 
Bagrod§ otarzymala, z Puebem áw. na chrzde otnymtije nieémiertélnoéé. 
Gdy go z tego powodu z wiela stron zaoeepiono, dowodzi) swego twie^ 
dzenia w roawlektej listowaej rozmowie {Au tpintoimy dťscMirse ete. Lon- 
don 1706, 8X opieraj^c si§ na Piémie áw. i Ojcaeh, a potem, wedbtg 
swej episkopalnej teorji, staral si^ nzasadnió koniecsnpéé powroto wu.vst* 
kicb nonkonformlstów i sehiznatybów, do ktĎrycb zaliczyl i katc^ików* 
do eptsk^aloego koickrfa, a to dla tego, poniewaž po czasach Apostotów 
tylko biskupi i praez nich éwiQceni kaplani' mogf nddelaó niešBiieiiel- 
noéé dig^cego Dudia. W Starým Test. niefmiertelnoáč dosay, ^de wis- 
czne i pioklo znanemi nie byty, a cbodaž niektóre osoby, ±yj%oe prsed 
Ghry^usem, nazywa Písmo ów. áwi^temi, o^aénia si^ tém, že dvsse icb, 
odl%6zywszy si§ od ciala, w otcblani sostaíy oebrzczone i w £wangeUi 
przez Cbrystusa, Apostoiów i biskupów oiwiecone. Nanka o nieámierte)* 
noád dnszy dopiero przy koňcu IV wieku miata si§ pojawié. Dczone imi? 
Dodweila i wielkie jego oczytanie, poci%gn§ly za sob% liczne abijania jego 



IMinlLr-4lÉgiel. 25S 

ofiaj^ % INuikta Mttoryeznega fi fiofoficsnego, na które od|N)wkdaé iiir»* 
td D. trn obowi^Mk. OumOmff, w swojerj Hisloríe der Gebhiiheít, s— r 
TWl (F nmkfm t «. Leípsig 1785) p. 4028 — 4080, podaje s5|KÍmwtc9 
Bnter^, ex^ká^ ttnego DodweUa, ci^áei^ Wilhdma Gowarďa, Jaoa firong- 
Ikoďm, Edfli. CliiflMl*a, D8b. ynňtbfego^ Jaiis Toamer*a, Jerem. Col* 
iíer^a. Tom. IfiDes^a, Jem Pitt8*a (n DodwflOem), Jana Norns^a, Ryszar- 
da Saalbroeke, Dr. AMhelbtm% Sam. Glariíe (ob.); iycie xaá Dodweila, 
jakie Franc Brokesbj 1715 (s ed. 1728) wjrdiá w Londynie w 2 t. 
tn-4, jako tež przes t^got nložony wyeí^, nt j4c<iď «ft«iní0niiii Zf^. z r. 
1786 p. 249, podiýe tjrcli pisra jeszese wí§e^. Brokesbj a po nim Ni* 
een» (Mémoires ponr serrír á rhistoire t. I. 188 — 154) podaj% takže 
óokiaánj apis dsiel Dodweya. D. byř postawy kr§pej, xdrowia silnego, 
chanktera spokojoego i powažnego, pr^rtém byl dobroezynnym, pobo- 
žayni, sansfwyra wzgl^m samego siébie i snrowe, na wzór plerwasycb 
c far aefejan, zaebowajfcym posty; niczmordowanym by) w praey, tak iž po- 
dřeže, aby mógl podecas nieh czytaé, odbywal pieszo. Biblja hebrajska, 
grecki N. Testament, Tomasz a Kempis, Meditationes 8. Angnstini i an- 
giďskíe l iturgi c z ne dsiehi by}y nieodst^pnemi towarzyszami jego podróžy. 
Jego podióžny i^aszcz by) tak nrn|dzony, iž móg) w mego ksi^ in^4 
zalnerač. Ghoeíai D. miat niektóre opinje przewrotne i, dkt sw^o angK- 
kaaiznui, nieraz o Koáeiéie katoliekim wydat s^d niesprawiedliwy, wszakte 
zadMnral jeszcze ifide necaé clirzešcjaĎÁicb. (Háuslé). 2L JL W. 

IMg Idnmejczyk, przi^oiony nad paaterzami Sanla. By) onwia- 
šale w šwiityni w Nobe, gdy Bawid nelekajíc przed Saulem, na i%danie 
svoje, praez kafrfana Acliimelecfaa (ob.) nietylko žywnoácii opatrzony so<- 
slal, ale i miecs Goljata otrzymi^ (I Seg. 21, 7). Kiedy razn pewnego 
Saoly otocsony swym dworem, žalS «§, te fnzyncj s^ mn przedirni i nie 
Bssz Bftogo, eoby ani prawd§ powiedzia), Doeg opowiedzia) nm co aczy* 
wSt Dawidoirí ka^n Admaeleďi. Tém rozgniewaoy Sani, przywola) do 
mebie Addmeleeka i innydí kapfauiów i, jeko zdrajeów, skaza! na émieré. 
Gdy z obecnyeb nikt tego wyr<Aa spehdd nie cbda), rozkaza) Saul do- 
peinié to Doégowí, który natycbraiast, dobywazy miecza, 85 kaplanów za* 
awrdowal <l Beg. 22, 6—18). X K. ir. 

Dogíel Maeiej (chrz e átHe imi§ I>ominik), ks. pijar, ur. ve mú 

Gembolaeh Qxrtvieeie Wileáskin^ 8 Sierpnia 1715 r., wnt^pi) do zgrom. 

ks. pijar6w w Lobieszowie 1780 r. W poczftkaeh kapiaúaldego zavodn 

peloil obovi%zkf nanczyciela w sakole pijarBldej w Szěznczynie. To po* 

zaal g^ Ignacy de Gampo Scípio, marssalek nadw. w. ks. L. i wzi^l za 

mmmcMfáAí do swego syna. Towarzysz^c neznioifi wpodróiy za granic^, 

jnebywa) z nim ezas pewfén w Upékn i w Paryžn. Nanczyciel korzy*. 

ataf z tcj qiosobaoki i odášrnsl tí^ z zápalem w tameeznydí nniwersy* 

teCAch naakom, mianówi^ prawQ i filozof. Po powrode do kraja, po- 

AMtawiď lat par^ v doma neznia, zajmaj%e síq jego interesami i nrzfdze- 

aien ardnwnm. Wkiótee atoli poirotata go zwierzchnoáó zgromadsenia 

áo Wibia, w edn podniesieaia 1 nrzfdaenia konwikta, aaložonego tamae 

ks. Stanidawa Konankiego, 'na wa6r warazawskiego, ieoz cbylfoego 

do vpadkn, w skntkn brdcn zdolnego pczewodnika. Obrany rektorem 

kottegí«n wileňskiego, wsparty opiek% króla i hojnf ofiar§ ks. Micbata 

Ccartoryski^o, kanderza w. ks. L., rozwinfl Dogiel niepospolit% energj^, 

w eeÉB arzfdzeaia konwikta na tnrályclL podstawaeh, stawiaj|c go na r6- 



Ž56 Qo-g;! 

Y91Ú Z i$tm^oim w WmrszaMid . koUeGom. W skutku jego atoriaú ii8fc%. 
piono pÁJasPom vi itoáekim folwa^k llevecz, iiide£i|cy ni^4já do. p^arów 
w^r&owskich^ zbbowi^iem placenift peymej kwoty; na l»bv|FkQ koácáola 
lidzkiego; praeziiaesoiip r6wniež kollegjiiQi wiMskiemii sto czerwonych 
z)otycb, legowane przez Sapieh§, podkaaďjerzegg^lite.wski^^, kollegjum po« 
niewie^kieiau. Zakiipi} Dogiel, z, žebraný ch^Jt^aném starmňem fuQdusz6w, 
dom obazei^y luik konwikt i wzniósl m«ry koádola, który. jednak póžaiej, 
w skutku krytyeznqgo po^ožeoia pijaréw^ sprs^edany i samíeiiioay zostal 
na kaimenicQ, zwao^ szukowsk^^ na roga NieiQi^ckiej i Dominikaúskiej nli- 
cy. Po czgácí z Qzbieranycb, po Qz^éci z wlas^ycb zao9zcz§dzoaych pie- 
niQdzy, nagromadzU Bogiel ksž§gozbiór r dziet starycb i nawszych, spro- 
wadzit narz§d4ia matematyczne, zaloijl drukariii§ i na n|% przywilej kró- 
lewski otrzymaL Spelniaj^c sumiennie obowi^ki rektoiTi^ nie porsucai 
Dogiel ulubioqych naukowycb studj^w. Powzi%l mysl nagrojBadzenia ma- 
teijalów do wydania dyplomatarjnsza, w tym celu przegb|dsď. piluie arcbi- 
wa krajowe, na^t^pnie zaInierzy^ zwiec^zic bibtioteki i ^biory arcbi^áine 
zagraniczne. Król August III, dowiedziaw^zy si% o jego zamjarze, w ce- 
lu u^atwieaia poszukiwaň nadal mu tytul posla rzeczypoapolitej. Udal 
ú% m%(i nasz nczon; z lištami polecaj^cemi zfiakomitycb osob do Niemiec, 
F^ancji i Holandji, zk%d z obfítym powróciwszy plonem^ zabral bíq z po> 
dwójn% usiinoácí^ do przegl%dania arcbiwów krajowych. .^ wielkiej iloáci 
nagromadzope dokumeaty do dziejów polskich, w Warszaiie porz%dkowal 
i ' przygotowy wal. juž do draku, gdy okolo ^754 r. po^ar navTÍedžil jego 
mieszkanie i spálil csi^éé szacownyeb dokumentów. Nie zlámala to energii 
uczonego badaczar zaj^l si§ dopelnieniem Qcalonycb rfkoiúsE^ów, žatém 
w ci^u lat kiika przygotowal do druku .dyplom^taijua^i vóz^ožony na oám 
tomów. W ^bieraniu materjalów papotykal Dogiel .pij^rwiaatkosvo pize- 
azkody, z powodu aiedost^noáci dparcbiwum r;Zec^ypoóiQtUtej. Korzysta- 
nie z akt publiczoycb zawdzj§czal dopiero .pczyiiQoáci Frydevyka Michala 
ks. Czartoryskiego, kanclerza w. ks. Lit., oruc Jana Malaehqwskiego, kan- 
clerza, i Michala Wodseáckiego, podkanclerzego kar. Dpppmt^ali mu równiež 
áwiatli m§žowie: Jázef ij^aluski, referendarz kor», i DemboTf^ki, bp kqjavvski. 
Ten ostatni otworzyl mu wlasne archiwum, w-któróm znaUzto 9ÍQ 'wiele 
dokumentów, dotycz^cych stosunków zagraniczoych, mianowici^ do sprawy 
o. sukce^§ po królowej Bopie. Otrzymawazy z pronumeraty ptewo% kwot§, 
ufhy nadto w poparcie króla i áwiatíych obywateli, rozpoc9%l Dpgiel dmk 
dziela; jako;^ d^ .l4«\Paždziernika 1756 r. ztožyl to^i pienirsay królowi na 
an^jpncjí: Codea> dipfofwOkus Hegni Foloniae et Mi^g, JHu)^ LitvanioA in 
quQ'paota^ fo^der^^^ iructa^pads^ mutua^ amioitia/^ suhsidiorufa^ tnáuciarum^ 
cammerc^um etc exhibůHt^r, (Yilp^e ex typogr. regif^ ^tCn)< R. 17^9 wy* 
dď tom.y. £..,17.60 jaž mú4 rozpocz^ dmk tomu IF, ^tóry Tamierzyl 
pr^ypisaé. królewicvawi Karolowi, ksi§ciu kHrlau4s(k|.pmu, ale umiórl d. 24 
Lntego t. r* w W^arszawie. Dopiero w lat cztQry po sk(H4«^ I>ogieia» pro- 
wincj4t.p\j«rów lit$iW9kiob Kaoper Trzeszczkowski ppajt^nówíjt oglosi6 dru* 
Uom pozostale w i:^0pi4mie torny dyplooiatiajasza. Wykooanie tej pra- 
cy pawrzyl dwon)ii nezofiym :píjaroní: Janowi Kantemu Wykowakiemu 
i Maqi^jewi Tukaile^ Wydali^pni tom IV, ssawi^r^^cy rzpczy pruskie, ale 
z ipowodu brajku. fjonduBzójr, c^y teí iiM^ycjh pr2^9zkód, wyd^wni^two d^iazych 
tom^w nie przy^zlo do skutku. . Nieogloszone drukié^ r§kopi9n(iy zawie- 
riú^: tomu II czeleij: Sto94nep[.« Bpsj%,. Turcj^^ Krymem, S9kweM:ij%; cz^s6 



Dogial.— Bognat 257 

U: akte <W|OT%en aí^ do snmiii neftpolitaňsiddi; toma III ez^ I: do- 
kuMotf doCycsfce sí^ I^ttwy; cz§á6 EL obejmnje: Mazowsze, Raé, Podole, 
ziemig Belik^ Spíž, kai^atwo Siewienkie, Oáwiecímskie i Zatorskie; tom 
TI: lisly Paíňcžów, ksí^l^t i kiólów polsidch, kookordaty, przywileje, 
■diwaly k^gĚi^ce si^ do rzaczy koédelnych; tom Vil: przywilcje, kon- 
itjtnqe, nniweraatjr, djaijnsse i inne meoglossone drokiem pomnikí (ko- 
pja tego r^pismn Bojýdoje sif w bib^otece ordynacji Krasiňsklch); to- 
rna FIU cw^éé I: dopetnienie Kodeksa dyplomatycznego; cz^ II: rejestr 
chronokigicxoy dokumentów zaaifeszczonjch w Kodekaie. Poraienione pl^ 
UMDÓw Dypkmataijnsza Die dociekaly 8i§ ogtoazenia drokiem po skonie 
antora. Z polecenia króla Staniatawa Angusta oddáno žebrané przez I>o- 
gieia mateijiity Naroazewiczowí, póžniej zwrócono pijarom wileúskim. Re- 
kwr kollegiiim Bafat Danitowiez, za zezwoleniem prowíncjata Aleksandra 
Gtogow8kiego> zložy} je 1 8 1 7 r. w darze bibljotece nDíwersytetn wileň- 
fkiego, ikfd 1836 przewieziono do cesarskiej pablicznej bibljoteki w Pe- 
teiabnrgD. Oprócz trzech tomów Kodeksn dyplomatycznego, jest w draku 
wažse dzielo Dogiela, wydane pod tytnlem: Limites rtgm Foloniae et ma- 
/8i (htcatus Lituaniaey ex originaUbus et exempUa authenticis descriptí et in 
Ueem edití^ amto 1768^ Yilnae in typ. Regia et Reip. Col. Yiln. Šch. P. 
str. 131 i 2%5 in-4. S4 to žebrané dokomenty po cz^i z roetryk ko- 
ronoycb i W. K. L., po cz§áci z rgkopismów bibljoteki ks. JaMonowskíe- 
go, wojew. sowogródzkiego. Uczony badacz pisal niekiedy wiersze oko- 
liezDoédowe tadáslde i polskíe, z których ogřoszone s^ drokiem: jedeu 
po ladnie przypisaoy Tadeoszowi Ogiňskiemo, pisarzowi w. ks. Lit.; dra- 
gi--Genowefie Brzostowskiej, kasztelanowej potockiej. Dogtel, wedtog éwia- 
dectwa Daniela Janocki^o, byl najuczeászym m^em swego wieko. Naoka, 
BDanowide dsiejów kngowycb, poniosla wielk% straty z powodo przed- 
veaeanego jego ^ono. Pelen energji, nie zraitaj^cy ^ žadnemi przeszko- 
'iuii, doprowadzilby niezawodnie do koúca drak rozpocz^tego dziela, gdy- 
t»7 Bíe zaakocsyla go ámieré w chwili najwažniejszego naokowego przed- 
óewzi^cia. Najdokladniejaz^ wiadomošó o žycio i pismach Dogiela podal 
io. Antoni Moazyňaki, pijar (Wizeronki i Roztrz^nia naokowe, poczet 
aowy dragi, t. II atr. 77—117). • W. Cft, 

Dtgaíat. 1. Poj§eie i podzial 2. Historja dogma- 
t ó w. I. Dogmaty wyraz gredd, od alowa 9ax£čv, które w pospolitém 
oiyda znaczjto to aamo, co mieó za co, mniemaó, s^dzié, przyjmowač za 
powd^. Zwykle tež to slowo ozywalo si§ o Greków na wyraženie, z pe- 
vném praex akromnoáé ďagodzeniem, przehonania žadnq nie ol^^j^cego 
vvpiifioáei. Užywano go jeszcze na oznaczenie rozporz^dzenia pobli- 
czaego i ochwaty lodowej. Wszyatkie te znaczenia slowa 26xstv przeszřy 
i do w yr a au dogma^ który žatém oznaczal to, co mówi^ey poczytoje za- 
piavd^, co 8%dzi, co mmema, co nznige za shiszne (SeSo^tiivov), co 8i§ 
Hwdobalo (plaeittpi)^ co zostalo poatanowioném albo ochwalonem {deere^ 
•Im); wyraz tedy dogmat to samo znaczyt co zdanie, nchwidá, albo wnio- 
ick, a zt^d i powzí§cie postanowienia, sformolowanie rozkazu lob prawa 
zvalo w^ 3&XV^ voulo^if dogmat uczymč. Grekom wyraz ten,, w zna- 
-zenia powyžsai etymologj% okreáloném, složyl zarówno w flúzofji\ mpo^ 
^fce, W j^zyko filozoficznym dogmat oznaczal twierdzenie doktrynalne. 
lakie dognaty czyU twierdzenia zasadnicze, glówne i elementarae, wyra- 

BncykL T. IV. 17 



258 Dogmat 

žaly pnekonanie b%di pojedjrúcsego jakiego celowioka, b%di pewnego 
zgromadzenia ladzi, czjli szkoty. Twierdzenia te przyjmowaly bíq jako 
dowiedzione, albo udowodnió bíq mog^ce. „M%droáé, powiada Gycero 
(Qaaest. acad. IV 9)« ani o ^ samci) aobie w^tpió oie powinna, ani o swo- 
ich postanowieniacb, które filozofowie zowi^ dogmatami^ a którym úq 
przeniewierzyó nie može bez grzechu, bo przeniewierzylaby sig wyroko- 
wi oznajmnj^cemu prawdg i sprawiedliwoáó." Wezystkie te pojídá ró- 
wniež síq znajdoj^ w dogmacie^ bior^c jaž ten wyraz w rozamienia ko- 
écielném, z t^ wszelako wybitn% róžnic%, jaká zachodzi migdzy filozoQ^ po- 
gaúsk^ a teologj^ chrzeécjaňsk^. Pismo éw. pod nazw^ dogmatów ozna- 
cza zarówno b^dž przepisy zákonu Mojéeszowego (Ezech. 20, 26. Efez. 2, 
15. Koloss. 2, 14), b%dž postanowmia apostolskie (Dz. Ap. 15, 28. 16, 
4), b%dž wreszcie prawa i rozporz^dzenia wydane przez zwierzchnoáó 
áwieck^ (£ak. 2, i. Dis. Ap. 17, 7. Dan. 2, 13. 6, 9. 8, 15). Wzna- 
czeniu zaé, w jakiém sig ten wyraz przyj^t w Koáciele chrzeácjaúskím, 
dogmaty s^toprawdy Objawienia boskiego, czyli prawdj, 
które Bóg nadzwyczajném objawieniem udzieliř ludziom. Prawda zaš, otrzy- 
mana drog% nadprzyrodzonego objawienia od Boga, z samej nátury rzeczy 
mnsi byč prawdj bezwzglgdn^. Žatém dogmat chrzeécjaňski jest to twier- 
dzenie, orzok£g%ce prawdQ chrzeéčjaň8ki|. Lecz prawdy ehrzeécjaúskie nie 
s% to zdania i mniemania podmiotowe, czy to indywidoalne, czy zbiorowe 
jakiego towarzystwa, lubjakiej szkoly. Dogmat cbrzeácjaňski jest to prawda 
boská, a žatém i prawda. bezwzg]§dna, t. j. pochodz^ca od Boga Najwyž- 
szego, który jest prawdj najwyžsz^. Skoro zaá dogmat Jest prawd§ bez- 
wzgl§dn%, tém samém ma takže i wartoáč bezwzg^Qdn^ i, z samej konie- 
cznoáci nátury swojej, powinien byó od cztowieka przyj§tym. W tém to 
znaczeniu Ojcowie Koáciola mowi^ o dogmatach Boga (Orig, Matth. t 
XII n. 23; Clem. Alex. Strom. III 2; YI 15), albo o dogmatach Boiych 
(Theod. Epist. ad Joan. Antioch.), i tenže sam bezwzglQdny i boski dii- 
rakter dogmatu ozni^mi^%, kiedy mówi% o dogmatach Jezusa Chry^totta 
(Ignai. ad Magnes. 13), bo i Chrystus jest Bogiem, a wigc prawdj bez- 
wzglQdn%. A poniewaž nauka Jezusa Ghr. zawiera sig w Ewanga^i, ža- 
tém mówi% takže o dogmata^ euoangeUcznych {Aihan. in Matth. šerm. IX); 
w szerszém zaá znaczeniu wyraženie to oznaeza dogmaty, plyn^oe ae žródla 
Dobrej Nowiny i obejm^j^ce w sobie treáó prawd Dobr^ Nowin% oznigmio- 
* nych. Prawdy te przekazane byly éwiatu przez Apostofów i zt^d zowi| 
je jeszcze ďíi^matomť apoitolakiemi {Theod, Hist. eccl. I 2 — 7). Nakoniec, 
chc%c oznaczyč tožsamoáé prawd, podaných nam ušty Chrystusa i przepo- 
wiadaniem Apostotów, nazywig% je dogmatami Pana i Apostolów {Igwú. 
ad Magnes.). Inni znowu, zapatruj^c si^ na nie ze stanowiska Koáeidft 
od Chrystusa ustanowionego na to^ aby je zachowywal, podawal i thuna- 
czy}, naaywaj% je dogmaiami Koidola (Greg. Ngu. De Spir. Sancto; T^ 
tiani Ad Graec. 24), albo koéeielnemi (Chrgsozt. In Matfii. XXI 35). Oj- 
cowie nad Wftzyscy w te dogmaty wierzyli; s^ to wi^ dogmaty ojeáw m- 
9zye\ nam przekazane, naeze {Oreg. Ngis.^ Adv. Eunom. l, 18; Cjyr. 
Alex. 1, 38), Dogmaty te, objawione od Boga, przekazane nam, za- 
chownj^ce si^ w Koáciele, 8% to dogmaty prawdziwe (C^fHlk Def. anatb. 
X; ChryeoěU in Genes II 5), dogmaty zdrowe (Orig. Matth YI 20; XI 
22), i tém síq róžni^ od dogmatów heretyckich,' które s^ nieczysíe (Theod. 
In Jes. Naz. qu. 1<), bezbožné (Euseb. In Ps. 5 7, 42)^ nierelig(Jne (Iren. 



D«(Mtt 259 

Ádr. Hier. JI pncf. n. l), zaragtíwe i imieHdně {A^. C^. Dei XVm 
51 B. i). WaiEjitko to meni xetrawtqr, tak^ motea dté definiij^ do- 
gmata dmeégftásldego, it jest prs wd%, dan^ posjtjrwDém Obja* 
wieniem boskiém, ogloszon^ prxez proroków íApoatoYów, 
a przes Koáeiót przechowywan^ i tlnmaczon^; i w téra zna- 
csemii wynz dogmat oznacza b^ pimwdj pojed/ňcze, b^di zebranie 
vvjFBtkich prawd ehneácijaúskich. Tak ém. Bazyli pierwzze z tycb dmt 
naaeA ma na myáli, kiedj tjwot Cfarystosa zowie dogmaiem teologji 
rOraft s in Hezaem.)* i Winceotj leryneíbki, kiedy mówi o starých 
mOUikiej fhzaéSi dognunaeh (Gommoiiitor. 1,. SO), przez co rozmnie po- 
jedjáeze dogmaty wiary chrzekjaňskiej. Tak znown, w drogiém wyrazu 
^go zBaczenill, cz^sto jest mowa o dogmade chrzeágaňakim, w przeciw- 
Btivienia do dogmatów niechrzeécjaúskich, kiedy np. w Konstytocjach 
spostolikieh (II si; III 5) i n Klemensa aleksandryjskiego (Hom. XIY 
!) zaleca síq dogmat šzctery i prawdziwy^ albo kiedy Apostotowie i Ewan- 
gdísd zowif sÍQ naoczydelami nie tego lob owego dogmato, ale do- 
gnata w ogólnoáci {Orig. Contra Gels. III 39). W tém znoczenia takte 
vymienúg^ si§ Uskupil t. j. stróže i dozorcy dogmata {Euseb. U. ecd. 
ní so) nie jakiego pojedyúcz^o, lecz dogmata jako caloád rellgji chrze* 
icjaáskiej, ehristíanae růUgionia dogma (Vine, Lerín, Commonit. 29). W tém 
raaezeoia dogmat chrzeácjaáski, na który 8i§ skladaj§ wszystkie pojedyúcze 
dogmaty, stanotri jedn^ i powszechn^ prawd^, w której wszystkie prawdy 
nezegdlowe schodz^ si§ jako cz^ád w caloád, stanowi nank^ wiary, czyú 
mik( Koádota: Seeundum dogma nostnim, powiada Orygenes (De Prín- 
^- I 7 n. l), ttf etí seetmdttm EeeUmae fidtoí. Zt^ i Ojcowie zofd^ 
krtolíków btdimi dogmatu^ ot to5 doYl^a^^ (Euseb. H« ecd. 7 50), t. j. 
un^ll^mi i wyznajf^mi dogmat. W obec bezwzgl§dnej prawdy tego 
dogmatu, wnystko cokolwiek podaje pogaústwo jest tylko opinj^ Indzkf, 
f i piman et ethmeorum {TertuU. De spectac.). Podobniež i naaki heretyków 
H to tylko mjffi, otwoiy rozoma ladzkiego {Orig, £p. ad Gregor, n. 2; 
ia Joao. Xm B. 1). Ojcowie robili jeszcze róžnicQ mi^dzy dogmatem 
a cb w k áz exemem (xij}p07|iai), przes co rozomidi pabliczne ogloszenie i prze- 
powiadaaie dogmatu. Dogmut nie obwieszczony publicznie jest w sobie 
dogmatem rsecsywistym i prawd) niezachwian%, dla ladzi wszakfte jest 
piawd) tak% dopiero przez promalgac|j§ Koádola; xi]f>07|ia, cheieszeze^ 
sKp jest to jož dogmat ogtoszony w Koédde i poblicznie naaczany 
w sikole íBomL. M. De Spir. 8. c 27; EMleg. w^. Phot. cod. 280). 
Bbid apcrUt úbmrvare^ fratrtš^ qaod aliúd dogmata nmt myttíce^ eí alhul 
TTúidhatío pabtíca {Seoer. Hom. V ed. Aacher. Yeai< 1827). Prawda 
ckneí^jaňska oljawiona jest na to, aby byla podstaw) tyda cbneácjaá- 
ski^go, sátém treáó dogmatów powinna przejšč w žyde i w tyda si( 
vyražaé. Dogmaty icisly mig^ zwi^z^ z pobožnoád^ bo pobotnoič 
jait eelem i koncem dogmatów: zt%d tet zowi% síq dogmatami poboinoéei 
{Orig. Ifath. XVU n. 7; Ckryso$t. in.Mattii. XXI 23), albo dogmatami 
pohomemi (OgrU. Symb. ad Monach.). Zwi%zek ten w oezach Ojców tak 
byt idslf, te nigdy w naakowym wyktadzie nie rozl^czali dogmatyki od 
niokí moralii^, labo z dragiej' strony bardzo jasno rozamidi róžnic^, jaká 
pomi^dsy niemi zachodzi (Grtg, Ngss. £p. S; Cgr, AUx, in Joan. hom. 
27; Or. HieroMoL Cat. IV). Póžniejsi tež teologowie, gdy od}%czyli 
w nauce dmeárjaňskicj teologj^ dogmatycsn^ od moralnej, nie midi za- 
ffliara xfTWjuiia tego zwi^zka nieroz}%cztiego, ale dla formy tylko i wif* 



260 Dogmat. 

kszej latwoáci wykladu naukowegp ustaaowUi takow% ^óžaic^, przynos»|c% 
t§ korzyáó, žo jedng i t§ sam$ prawd§ przedatawia ras ze strony dogma- 
ty cznej i nmysloweďi a dragi raz ze strony moralnej i prakty cznej. Každá 
Jbíowiem prawda objawiona ma t§ dwojak% stroB§. Zt^d takže bardzo da* 
wne rozróžnienie dogmatów nmysbwych i dogmatów praktycznycb, do- 
gmata speculattva seu cognitionis ý. dogmata practioa set4 actionis^ albo do- 
gmatów wiary i dogmatów obycz^owych, dogmata fidei i dogmata morům. 
Dogmat wiary> przecbodz%c w dogmat moralnoáci, stáje síq prawem žyda 
moralnego, a prawo to równie jest áwi§te i boskie, wierne i niezmienne, 
jak dam dogmat. W dwojaki zaá sposób prawdy wiary staj^ si§ pratua- 
mi boskiemi dla žycia ludzkiego: l) wprost i 2) posrednio, t. j : l) jako 
prawo przedmiotowe, pochodz^ce bezpoárednio z tegož samegcřžródta, z któ- 
rego pochodzi dogmat, do jakiego si§ to prawo odnosi, a žatém od Boga 
samego; albo tež, 2) jako przyj§ta wiar^ doserca prawda, która stala síq 
žyw% zásady wszystkich czyaów cztowieka, do czego zreszt% i d^y pra- 
wo przedmiotowe. W.tém znaczeniu. wszeikie dzialanie prawne jest wy- 
nikiem prawdy Božej i prawa Božego w ogólnoáci. Z samej wi§c nátury 
rzeczy okazuje si§, že moralnoáč opiera si§ na dogmacie. W nowszych 
czasach Kant pokusil: 8i§ wywróció ten porz^dek, wywodz^c nauk§ religji 
z moralnoáci: proba sig nie udala i udáó si§ nie mogia. Dogmat wi§c, 
wedlug powyžszycb objaánieá, jest to prawda nadzwyczajnem Objawieniem 
od Boga udzielona^ w Koéciele zachoumjqca si§^ gfoszona i tiumaczona, 
a miodqca czhwieka do wyžazej wiadomoéci i wyžszego zyda; albo tež 
w inszém znaczeniu, uwažaj^c dogmat jako jeden, jest to žehráme i ca- 
loáé wszystkiej prawdy ohjawionej. Po tém ogólném okreáleniu dogmata 
pozostaje nara jeszcze dodaó niektóre uwagi) co do wzajemnego stosunku 
dogmatów mi§dzy sob%, jak równiež co do podzialów, jakie migdzy do- 
gmatami, ze wzgl§du na treéé ich lub form§^ nstanawiac sig zwykly. Dzie- 
1% si§ dogmaty na: l) ogólne i pojedyúcze {dogmata generaUa et simpUda), 
Dogmaty pierwszego rodzaj^ s^ nsksztút poj fó zBiorotoych^ a žatém inne 
poJQcia w sóbie zawieraj%cych; dogmaty zaá w nicb zawarte . i z nich 
wprdst wynikaj^ce, zowí% síq dogmatami pcgedyiiczemi. 2) Zupetnie in- 
nej nátury^ cl^oó na pozor do poprzedzaj^cego podobny, jest protestancki 
podzial na artykuiy fundamentálně i nie fundamentálně. Jakkolwiek bo* 
wiem róžni na róžny sposób usilowali usprawiedliwió ten podzial, zawsze 
jednak rezultat b§dzie ten, že artykuly tak zwane fundamentálně wyst^ 
puj% jako istofne i komeozne^ niefundamentalne zaá okaznj^ síq jako ni€- 
istotne^ niekonieczne i trafunkowe; podziat wi§c takowy znoai pojede pra- 
wdy, a tém samém i poj§cie dogmatu, kiedy prawda cbrzeécjaiiska i do- 
gmat cbraaácjaúski s^ to d^a wyrazy, jedn§ i tgž sam^ rzecz oznacza- 
j%ce: Quotquot itaqite šunt veritates divinae et catholicae^ tot eiiam numeran- 
tt^r fidei divinae et catJwUcae dogmata (Chrisman^ Kegula fíd. cath. Campi- 
don 1792 § 16 p. 16). Ale co w tym podziale nftjgorszego, to inten- 
cja: chciano gp bowiem užyó na sklejenie faiszywej zgody religijnej, zali- 
czaj%c do artykulów fundamentalnych, któreby wszyscy przyj%6 mogli 
i powiuni, niektóre tylko, i to blade prawdy deistowskie; wszystko inne 
zaá, a w szczególnoáci wszjstkie prawdy istotnie cbrzeácjadski,e, zaliczig^c 
do artykulów niefundamentaluych, od których dla miloáci pokojů godzi- 
loby sig odst^pió. 3) Dogmaty konieczne i historyczne; pierwsze w naturze 
Boga i rzeczy m^j% swojíj wiekui8t% podstawg O^k dogmat Trójpy Nigáw.), 



Dogmat 261 

dragie presaponij^ swobodne w czasi e dzialanie i stworzenfe (Jak dogm. 
Odkapiema). 4) Dogmaly ceyste i mieseane (dogmata pura et mixta)* ezy- 
Memi Z0WÍ4 ň§ dogmaty tylko przeš Objawienie podáne i ztyi znané, 
i dfai tego nazywane jesžexe íajemmeanU wiary (mystóría fidd); ndeitanemi 
aá ]iaz]rin|}§ te dogmaty, które i rozumem poznané byé mog^. Do rz§- 
da pierwszycb zali€zaj% m§ dogmaty: o Trójey Naj^., o Odkupienin, 
o Wcielenio Stowa, o Endrniy*^ i t. d,; do dragicK dogmat o byde 
i jodnoáci Boga, o nieámiertéfaioM doszy i t. p. Podzíat ten o tyle jest 
nasadniony, fte s^ istotnie dogmaty wiadome nam z Objawienia pozyty- 
waego, kt6re zárazem mog) fn.% zaHezyó do prawd roznmowydí, jakíemi 
s^ op. prawdy tylko co wymienione. Bezwzgl^nie jednak i bezwamn* 
kowo takowy podziiď ntrzyroaé «§ nfe može. Bo najprzód niejedna z tycfa 
prawd, poezytnj^eyek si§ zwykle za roznmowe, zasadza si^ na szez^tkach 
pierwotnego O^awíenia, tak iž w gmnde i to n^ože byč dogmatem Obja- 
wienia, co si^ zrazQ wydaje dogmatem saro^;o roznmn. Doáé tn napom- 
\ak^b dogmaty o plerwotnym Btanie ezfowieka, o gnechn pierworodnym 
i t. p., o którydí i n pogan przeebowywaly sif niejakie wyobraženia. 
Powtófe zaá, oo 8i§ ^czy dogmatéw zawier^'%eych w aobie takie prawdy, 
które aiew^tpliwle mog) 8i§ zwaé rozomoiremi, jak np. byt Boga i t. p., 
pocí^ganie takowych pod kategoij^ dogmatów mieszanyeh tatwo može na* 
prowadzié na to b?fdne zdanie, jakoby te -prawdy r6wnie dobrze mog?y 
byé poznaná* roznmem jak i z Objawienia, jakoby žatém Objawienie w \jm 
pankde nic wi^ccj w sobie me zawíeralo nad to, ccego i roznm nanczaé 
mole. Leez kto porówna, cfao^y tylko powierzcbownie, to co poganie, 
kl^e ca samto tylko éwiatlem roznmn, powiedzidi o Bopx i o nieámier- 
teinaád dnszy, z tém, czego o tycb prawdaeh nczy naa Objawienie, ten 
iatwo, ješli jest dobrej wiary, pnyzna ogromn^ r6Mc§, zachodz^c^ 
mi^dxy dwojajr^ nask), z tego dwojakiego žródla pochodz^C^i i jako pier- 
w^ca, w porównanín z drog). Jest chwiejn^, niepewn% i niedostatecztt). 
TéfB bardzicj zaé od czasn przyjicia Cbrystnsa jswn^ jest rzecz), že wszd- 
ka filosoQa, jidíicolwiekby o wlasnydí tylko sitach cbodzié cbciala, ma 
przy boka swoim Objawienie, którego áwiatlem, Iwiadomie czy nieáwiado- 
mie, ň^ orientnje. Nie možemy wi§e przyznaé by w tém, co ú% zowie 
dogoiatem mieseanym, czynnik Indzki, t. J. roznm, raógl 8i§ stawiaé na 
równi z czynnikiem boskiro, t j. Objawieniem; a žatém i podzí^ takowy 
Bíe može zawsze byé ácislym, ani tém bardziej nie da 8i§ bezwamnkowo 
przeprowadzié, co jednak bynajmoiej nie ma znaczyé, byšmy zgota prze- 
cxyli raeczywistemn istnienín prawd roznmowycfa, obok prawd pozytywnie 
objawionych. Zreszt^ jnž i z tego wzgl^n pbdzia}, o ktérym ta mowa, 
nie jest ani potrzeboy, ani odpowiedni, že w dogroatyce o tém tylko sif 
traktvje. co z Objawienia boskfego pocbodzi i do zakrasn naaki Koáciota 
nálety, a to co lezy po za obr§bem ' Objawienia, pozostawia 8i§ filozoQi. 
5 j Artfinhf inory i dogmaty formcdne (artíenU fideí et d, fcrmaUa). Arty- 
kvteaí wiary zowii| ai^ te dogmaty, które wchodz^ w sklad antentycznych 
synsbolów Koidola, jak np. skkdn apostobkiego, symboln nioejski^o. 
Ka2dy artyknl tém samém, že jest zamieszczony w symboln, ma tož samo 
co i caly ^n<iibol wysokie znaczenie. Symbol, wedfng orzeczenia sobora 
trydeaekiego, jest to zásada i mocna a jedena podstated wiary: Symhoban 
JBdei^ ianqwtm prmeiphtm Hkšd^ rn qno omneš qvi fidem ChrisH pmfitnhĚT^ 
nea^ssario etmvemunt^ ač fundamentům Jírmum et umcutn etc. (aess. III 



262 Dogmat 

decr. de Symb. fid.)- Podobniež i katechizm trydencki zowie symboly /tm* 
damentem i zehramem prcaody (veritatís fundamentům et 9umma)y pojedyAcze 
jsaéorzeGzenia tej prawdy artyhUamij bo Jako cďonki data, powiada» 
dziel% síq na staiiiry (artícuU)^ tak i w tóm wyznania wiary punkty pooso- 
bno i oddzielnie podané nam do wierzenia, slusznie i odpowiednio arty- 
kulami zowiemy" (P. i c. 1 qu. 4). Lecz artykoly w skladach wiary 
aawarte nie zamykaje jeszcze szerega dogmatów przechowig%Gych i ogta- 
Kzig^ych 8ÍQ w Koácielo, i dla tego, obok artykutów wiary, 8% dogmaty 
formálně^ nierozdzielnie nalež%ce do nauki Eoáciola, choé nie zamieazczo- 
ne w symboln. S% to prawdy chrzeágaúskie, nieomyln% powag% naucza- 
j^c^ (magistetium) Koáciola okreálone, które žatém poczytuji| i przyjmig% 
8i§, jako wchodz%ce w caloáé systému prawd objawionycb. Takiemi do- 
gmatami íonnalnemi s^ np. orzeczenia soboru trydenckiego o lásce, o wol* 
nej woli, o sakramentacli i t. d. Koációí je uroczyáde i jawnie za ta- 
kowe ogíasza i wszystkim chrzeácjanom, na równi z artykuiami wiary, do 
wierzenia podivo- ^^^ samo zupelnie stosi^e si§ i do innycb dogmatów, 
b^dž na soborach powszechnych, b^dž w jakib%di inny^sposób autenty- 
cznie przez Koációt orzeczonych. .S% to pod každým wzglQdem prawdy 
wiary, i zaprzeczanie ioh jest heres^^* 6) Oprócz artykutów wiary i do- 
gmatów formalnych, mamy jeszcze dogmaty muUrialne '(dogmata materta" 
lia). Jest bowiem w PUmie éw. i tojradyoji wiele prawd, w które kaídy 
chrzeácjanin mocno i niezachwianie wierzy, lubo Koációl jeszcze ich wy- 
ražnie nie sformulowa}, bo jeszcze mu do tego kacerskie przeciwko tym 
prawdom b}§dy, lub inne podobné okolicznoáci nie daly powodu. Takie to 
prawdy, a jest ich wiele, jak np. ' o przymtotach BoJtych^ o naturze^ o du- 
chu stworzonym^ o cziouneku i t. p., w Piámie áw. i w tradycji zawarte, 
a w skladach wiary i w dogmatach formalnych albo zgola nie wspomnia- 
ne, albo tylko napomkni§te, zowi% síq dogmatami materjcUnemi i, równie 
jak poprzednie, nalež% do dogmatycznego zásobu Koácioia. 7) Dogmaty 
rozwini^ i merozunni^e (dogmata expUcita i impHcitay Do rzQda rozwi- 
ni^tych nalež^ wszystkie dogmaty nieomylne, powag^ Koácioia za prawdy 
od Boga objawíon^ ogloszone, wszystkie žatém artykuty wiary i wszystkie 
dogmaty formálně s^ zárazem dogmatami rozwini^temi. Nierozwiní^tem 
zaá Z0WÍ4 síq prawdy, w innych dogmatach jakoby zamkni^te, w nich 
i z ňiemi zárazem postawione, ale jeszcze z nich nie wyprowadzone jako 
dogmaty odr§bne i samoistne, lecz mimo to >každej chwili z nich wypro- 
wadzié síq mog^e i naturalném nast^pstwem z nich wynib^^ce. S4 to 
wíqc jakoby naturálně i konieczne wnioski, z innych dogmatów wyply* 
waj^ce, tak, iž samo orzeczenie tych ostatních shižyó može i slnžy tamtym 
za dowód i podstaw§. Tak np. nauka o Niepokaláném Poczqcíu N. P. 
Marji, nim przez uroczyste orzeczenie stata síq dogmatem formahiym, by- 
la dogmatem merozunm^tym^ zawartym w dogmacie rozwmí^m o boakiém 
tiljže N. Panny Macierzyňstwie; podobnie, przed wyrokiem sobom waty- 
kaáskiego, nauka o nieomylnoáci Papieža w rzeczach wiary i obycxiQÓw, 
byla dogmatem nierozwini^tym. Dopóki jednak nieomylna powaga Ko- 
ádola nie wyda swego wyrokn, i nie nost^pi potrzeba bližszego i jaane* 
go w tym wzglQdzie orzeczenia, dogmaty takie pozostaj) w stanie: 8) sen^ 
tenejt\ czyli umiosków teoiogtoznyoh (senttntíae iive concluMones thůdogicae). 
Pod wzglQdem znaczenia i wartoáci wnioski takie, o ile s^ istotme teo- 
Ipgiczne, to jest uzasadnione i prawdziwe, równig') aíg dogmatem mate- 



Dogmat. 263 

ríalnym, ki6re, jak iridzielíimy, w sjstemie naviki objawionej éeiáy i lo- 
giczsy iDaj% zwi^ek zdogmatami fonnalnemi, czyli antentycxnie orzeczo- 
nemi. Tak samo jak dogmaty materjálne, wnioski te wyprowadz8j% sig 
b|dž z Pisma áw., b%dž z tradycji, b%dž z obojga rázem. Wszystko ta 
wi^e zaležy od éeidoáci i zasadnoáci wywodu, t. j. od tego, aby konie- 
czny, oczywi»ky i ádáie logiczny zachodzi^ zwi^ek mi^dzy dojatém jnž 
pewoym i orzeczooym a WBioskiem, który si^ z niego wyprowadza. Sko- 
ro wywód l%czy w sobie powyžsze waranki, wtedy jaž sentencja, czyli 
wniosek na niej oparty, tak^ saro§ ma wartoáé, jak% ma dogmat, z któ- 
rego zostal wyprovadzony. Ze wzgl^du na dopiero co opisany proces 
dedokcyjny, dogmaty takie zowi^ si^ takže: 9) dogmatami pochodněmi, albo 
wpooéMmi [dogmata derívatwa vel ooroUaria), Nie 8% to jeszcze samé 
z Bíebie wtaádwe dogmaty; dopiero, gdy powstaty w Koáciele spor lub 
w^tpliwoié poci^gnie za sob^ decy^Q dogmatyczn^ Eoáciořa, wtedy si§ 
okáže, czy takowe, z dedukcji powsta!e twierdzenie dogmatyczne ma w so- 
bie ácisloáé potrzebn% i wewnQtrzny a konieczny zwi^zek z prawd%, 
z której 8i§ wywodzi. Jeáli síq okáže takiém, vtedy jaž owo twierdzenie 
b§dzie istotnym dogmatem, na slasznym i prawdziwym wywodzie opartym, 
i jako dogmat zostanie orzeczonym; w przeciwnym razie nie dost^piýe 
godnoáci dogmatu, ale okazuje si§ nieazasadnion%: lO) opinfq prywatnq 
albo izkolnq^' od której, skoro zapadt wyrok Koscio!a, obowi%zkiem jest 
odgt^pié. 1Ž7szakže i w ogólnoáci oznaczaj% síq tém mianém wszelkie 
twíerdzenia teoiogiczne, o których jeszcze Koációl nie wydál wyroka, 
a które zatóm wolno aznawaé za mniej lab wi§cej uzasadnione, dopóki 
nie nast^pi ostateczna o nich decyzja koácielna. Zdania tego rodza- 
ja zowi^ 8i§ jeszcze ll) theologumena, zdaniamiteologicznemi, o których, nim 
wyrok nast^pi, mog% síq toczyó i nieraz síq tocz% žywe spory, i wtedy 
znacz) to samo co: 12) tezy do dysput, albo propotyeje sporné, którym 
íugdy Koációl nie przyznawal znaczenia dogmatycznego, jak o tém jnž 
w IV w» áwiadczy áw. Jan Ztotonsty (/n Matťh. XXI 23). (Stauden' 
fnaier). X, H, Jř.--2, Treáé dogmatów, czy to pojedyúczo, czy rázem 
wzi^tycfa, jest niezmienna, nie nlegaj^ca žadnej zmianie i adoskonalenin, 
poniewaž jest to treáé Objawienia Božego; fo rma jednak, w której Ko- 
ációi treáé tQ podaje, jakkolwiek istotnej zmianie nie ulega, wszakže mo- 
že 8i§ doskonalié i w fzeczy sam^ 8i§doskonali, gdy Koációl wyraža j^ 
eoraz jaáoiej i bardzi^ wyczerpaj%co. W czasach apostolskich treáé wia- 
rj wyražana byla w najprostszej i popularnej formie, ale gdy nauki he- 
retyekie treáé t§ zacz^piřy, nadažywl^^c w swym cela owej pierwotnej 
prostoty formy, Koációi widzial: si§ zmuszonym wypowiadania swej wiary 
w formalach áciálej okreálonych, nie dopuszczaj^cych jnž w^tpliwoáci i prze- 
Inr^eaú. Naukowe wykazanie, w jaki sposób artykuly wiary rozwijaty 
si§ pod tjm wzgl^dem, t. j. jak je Koádó^ z biegiem czasa wypowiadal 
i formatowal, nazywa síq histOfjf dogmatéw. Zadaniem histoiji dogma- 
tów jest wykazanie przebiega tego forínidowania dogmatów i objaánienie 
ála czego mialo onO míejsce. Przedewszystkiém tedy hiatozja ta powiona 
patňeé, jak W Piámie áw. wyražone s^ artykuly wiary, jak nastQpnie okre- 
ilal je bližeg Koádói i jego Glowa, i jak wypowiadali je ci m§žowie, 
których azczególniej awažaé možná za przedstawicieli naald koácielnej. 
Ztfd iródlami historjr dogmatów jest Piemo iw. i tradyoja^ a žatém aj 
pabliczne dokomenty i pomniki, jak koádelne wyznania wiary, decyge 



264 Bosmat 

papiedde, ochmlj soboiowe, listy pastenlde, Ktargje, pieiDi koádeiiie, 
a' nawet pomniki situki chrzeácjaógld^; b) prywatne dokument i piama, 
jak wyzmuiia wiaiy pojedyáczjch msžów^ písma Ojoów Koédola, histo- 
Tyczne dzieta tycz%ce dziejów Košciola, a wresxcie i saroe nawet písma 
heretyków. Histoija dogmatów stoi w poárodku pomi^zy dogmatyk^ 
a hÍ8toij% koácielD). Obie te nauki korzyst^^ z jej reenitatón i spoiyt- 
kowywig^ je, jož to dla wykazaoia aatentycsnoáci pojedyáesjch artykv- 
I6w wiary, juž to dla pnedetawieaia pnebiegn žyda koédeittego.' Uisto- 
rja d(>gmatów róžoi síq od historji dogmatyki: ta bowiem uczy, jak ncie- 
ni teologowie systematyzowali i wyjaéoíali naakf wiary; tamta zaá ncsy, 
jak sam Koédól t^ Dauke formntowaL Histoija dogmatów przedstawia 
tedy dzialalnoáé Koéciola, jako caloéci; historja dogmatyki prsedstawia 
dzialalnoáč jednostok, pojedyúczych toologów, praci^^cych aad tém, aby 
orzeczóae pnea Koéciót dogmaty systematyzowaó i objaémé. W hislory- 
czoém rozwuaDia síq dogmatów možemy trzy wielkie rozróinié peijody. 
Pierwszy perjód od Chrystusa do koáca YII w« Waika z pogani- 
zrnem i fatazywym, zeszpeconym, przežytym jndaizmem, wywoluje szereg 
apologji chrzeácjaúskích, które, jak zjednej struny odpieraty zarzaty nie- 
przyjaciól zewnQtrznych, tak z drugiej wyjaámaly wewngtrzn^ prawdt 
chrystjanizmu. Do dwóch wazakže tych níeprzyjaciól chrystjaDizmii prsy- 
t%ezyl SÍQ jeszcze trzeeí, hereaýa, kióra juž to poganizmem, jot hhxywjm 
jadaizmemem 8i§ posiikuj%c, cbciala ich zásady szczepió na gnincie 
chrzeécjaňskim. FiUma (ob.) nwažaó naležy za gtównego pnsedstawioiela tego 
kiernnku, jaid w czasach apostolskicb á%tjl do pot%ezenia w jedn%€a!oáč 
pogaáskich i žydowskich za^d. Pierwsze herea^e latwo dadÍB% si^ spro- 
wadzió do fíionizmn (ob. StaudennuMr^ Pbilosophie des Christeothnins). 
Nigg^§bi^ na istotg cbrystjanizmu godzily nast^pnle bere^: gnan^fc^gm 
i mcmichěizm; pr2ekrzywiaj%c prawd§ cbrystnsow^ znosily one zárazem 
zupelaie moralnoáó ewangeliczn^. Here2je te falszowaly nank§'o Osobie 
Chrystusa, Jego boskíej natarze i godnoécl. W dalszym zwi^ka z tomi 
herezjamí zostaje: étibeUjanizm^ ktory naukg o Trójcy Ni^éw. przekrzywít 
na pantoizm, i arjanizm, który Slowo przedwiecžne zamienia) na ístot§ 
stworzon^. Nast^pnie id^ herezje, faíszoj^e nankQ o pol^czenin obv na- 
tor w Chrystasíe: apoUinaryzmy który w Stowie boskiém nnicestwia rozoro 
ludzki; monofizytyzm^ który znosi natnr^ ludzk^ w Cbrystosíe; fnonůtdtiyzm^ 
który znosi w nim wolg ladzk^; neatorjanízm przedwnie, zaprzeeza w Ghry- 
stusie nátury boskiej. Za tomi cbrystologicznemi herezjamí wyst^^j^ an* 
tropologiczne, osobliwie pela^anizm^ który, uchwyciwszy síq jednostronnie 
poJQcia wolnoácí, przeczy dzia^aniu iaski Božej i w w^tpliwošó podije 
grzech pierworodny. Broni^c czystoáci powierzonego sobíe depoaytu praw- 
dy objawionej, Koációt na wielu aoborach okreáiíl napastowan% nauk^ 
i nawszystkie czasy utwierdziKprawdQ/ ^a^píerw6z^ tQ epok^ przypadaj% 
wielkie prače Ojoów (ob.) Koáciola. Brugi perjód od r. 700 rozciv 
ga SÍQ do 1460, t. j. do czasu, w którym aczeni greccy ucbodz% na zá- 
chod ze skarbami starožytnoíci klasycznej. Drngi ton perjód obejraoje 
cale wiekí árednie. Jako gfówne kwestje czasu wystQpt^^ tu: reaUzm i no- 
minaUzm. Po stronie dobrze rozumianego realizmn staj^ najznakomitsi 
mo^owie, gdy nížej 6tati%cy nominalizm wyradza si§ póžni<»} w plytký soe- 
ptyczni, sensoalistowsk) fik)zoQ§. Nie podobna zaprzeozyó, ie schola^ty- 
IMi w ostatních osobliwie cssasach swego panowania, pisedalawia ni^Jedoc 



Jtotfilhat. 26S 

82ab^ stEOB^y ie w niektósyoh swcHtíh upřawktczaeh wyroánla síq w uga- 
mánie za bezptodnemi^ sabtelatíádami i w 4JA^tyczii% gr§ poj^é ab* 
8trak<^jnyeh. :Ale ta nagaiia nie dai% m% bym^ramej áo niej \ir ogóle 
rozei^gA^ owszém, w pracach éw. Am^taia, Alberta W., Tomasza z Akwi- 
na, áw. BoDawentnry, Daiis Šcota, Hagoaa i Byszarda a S. Victore, Mi- 
kol^a £iizy i innych wjdala ona mgznakomitsse éziela dogmi^yczno 
(ob. artt. Teologjay Scfaj^iaatyka). W czasach tych wyst^pc^^ sekty gno- 
Bfyoko^snanichejskie, jako panteistyczne, zaliczaj^ce do swego grona Inán 
nieraz dnchowo nierównie lepszego kksn godnych, jak Eckarta, a nawet 
Taulera. Panteizm éredniowidczBy ^^ozyl 8r§ zazwyeziy z mystyk^l, přse« 
ciwko kiór€j wystQpowaíá mystika ehrzeicjaáska áw. Bernarda, G>ersosa, 
Tomasza a £empis i iň&ych. Na te caasy przypadiig% rokowania z Ko- 
éciotem wscbodnim, jego oderwanie si% poJ^czenie i zaowu oderwanie. 
liczoe sekty wojujii pko organizácji koácielnej, hierarckji, a nast^nie 
odrzueiÓ^ aakramenty, Msz§ áw. i tym sposobem wywo}qj% ze strony Ko- 
áciola wyáwieoeme wiela punktów nanki chrzeécjmiskiej.. Trzeci per* 
jód, od 1450 až do naszych czasów. Úmysly, zwrócone 4o badania skar- 
bów klasyeenej l^ratnry pegaúskiej, moglyby ztamt^d wiele wydobyé 
i obródé na rzecz ebrystjanizma. Jíle zamiast wznieáé 8i§ nad ducba po- 
gankmu, naležytém jego wartoáei ocenieniem, Ign^lj^ one do jego twdrów 
liieraddch tak dalece, it naresscie stracily oko na^rawd^ naaki chrze- 
ácjaáskieij i coraz iwi§ceá frrogo pka ni^ wyst^powaly (ob. Hunuuiiam). 
Tymczasem szerzyty síq zásady beretyi^e, osoblivne tiríklefistoiffskie i hu^ 
sifckie^ równie jak mystyezno-pantJBÍBtowskie, przygotowywiij^e wielk^ be^ 
req^ prcttítantysmu. Z wyst^pieniem protestantyzmu rozpoczyna si^ po- 
lemiha (ob.), prxez (fingi czas z^jisiQ^ca ninysly i ocHraz systematyczniej 
i gmntownicg przeprowadzana. Nanki reformatorów o niewolnoáci czlo* 
wieka, o zbawieniu przez wiar^ bez aczynków, o bezwzg]§dnej predesty- 
nacji, o beqtožytecznoéd tradyeji, a jedyném znacseniu Pisma áw., o ka- 
plaňatwie powBzechnéro, o Koédele bez glowy widzialnej i bez bisknpów 
i t. d., rozebral i potopil sobor trydenóki^ okreálaj^c przeciwko nim áciále 
naiik§ katplick%. Na lonie protestantyzmu powstaly niebawem spozy we- 
wngtrzne i nowa beresja nft wide podzielila &}§ odnóg, na luteranówy 
svomgHtmóWf kcUmnigtow^ anfflťkanów, pomij^^c juž wielk% iloáó sekt dro- 
boiejszycb. Sekty walczyly pomi^dzy sob^ zawzi§cie, nawzajem wyrzuca- 
j^ sobie herezje. Ale zwolna powstala w protestantyzmie innego rodzaju, 
a szczególna wall&, a mianowicíe walka teologji przeciwko dogmatem 
podaným przez samých reformatorów; zauwažono bowiem, že .zostaj% one 
niekiedy w sprzecznoáci z Pismem áw. i z rozamem. Odrzucono tedy 
nareszde znpelnie ksi^gi symboUczne (ob.). Wi^ksza Gz§áé teokxgów pro- 
testanckich wpadta w zupelny racjonaúzm i niewiar^, holduj^ z kolei 
róžnyni systematom ňlozoík^znym. Mniegsza zaá znácznie cz§áé, trzymaj^c 
8i§ Biblji, a wyzwoliwszy si§ z wi§zów martwego pietyzmu, zbliža si^ 
nleco do Koádola kat<rilckiego, Zapobiegaj^e wplywowi doktiyn racjo- 
natíatowskičh i liberalistowskich pomi^dzy wiemymi, wyst%pil Koációl 
oatatniemi czasy ze sformulo^^waniem swojej nauki, przedwnej tym dwom 
aegabnym kiérankom, tak w postanowieniacb papiezkich (Encyklika Pinsa 
IX Quanta Cktm i kylMus e 1864), jak i na- ostatnim powszechnym so- 
boraa wafykiáiskim' (ob.). Motttmiéntalne 41a historji dogmatów dneto 



266 Dogimt-^^gmatyka. 

zoitawil Pet»YÍa8 (ob.), De thůolófriciš dognuftibut. W nowszjeh cai- 
sach dobr) histoiJQ dogmatów napisa! Klee (obJ). 

Dogmatyka. Wyraz ten dwojakie ma znacz0mie. Raz oznacKa na* 
uk§ i poj§cie religijne, b%di pojedyúczego jakiego cz!owieka, b%dž calej 
korporacji, czyli spolecznoáci dachownej. W tém znaczenin mówimy np. 
o dogmatyce Orygenesa, t. j. o dogmatycznych tego m§2a przekcmaniach 
i twierdzeniach; albo o dogmatyce Koáciola katoljiekíego, t. j. o zásadách 
naoki jego i zebraniu Jógo dogmatów. Powtóre zaá, i to najcz^ej,. 
oznacza ten wyraz nank§ teologiczn%, a mianowicie nank^ o dogmatadb; 
ezyU, jeszcze ádálej rzecz okreálaj^c i — podzial dogmatów na teoretyczne 
i praktyczne (ob. Dogmat) za poďstawQ do podziahi teologji przyjmi^%c — 
daginatyha b^dzte to umiej^tnoéé majqca za przědmici nauk§ tnary Kaéeioia, 
Teologja dogmatyczna,.ze wzglQdu na swftreóé rzeczow%, jestjedn^ tylko 
nauk). Poniewaž jednak može i powinna wzgi^dem tej treácl róžne spet- 
niaó naokowe zadania, przeto, odpowiednio do tych rtónych zadaň, róine 
otrzymiije nazwy. I tak: i) gdy w ogóle nzasadnia wiar§ w dogmat 
koácielny, nazyihi 8ÍQ dogmaityhq generaínq^ czyh fitndamentalnq^ która, jako 
takav znpolnie si$ rozwin§)a dopiero w przeszlym wieku CGottí, Wid- 
mann i inni). Poniewaž formalnie nie wychodzi ona jeszcze z wiary, 
przeto wlaáciwie stanowi raczej wst^p do dogmatyki, niž cz^é jej organi- 
Gzn%, i može byé nawet uwažan) za pewien rodzig fíiozoQi stosowanej. 
Nosí ona jeszcze nazwy: Traetatut de vera reUgione^ Demanstratio Christiana 
et catholiccLi albo tež, z powodu przemagaj%cego kiemnkn obroáczego, nar 
zywa 8i§ apolcg^hq. Može tež 2) samé dogmaty wykladaó i ^estawiač, 
aby je, jako takie, ze zródei Objawienia udowodnié; wówczas nazywa síq 
dogm. pozytywnq^ albo teologjq pozytywnq (a niektórych poprostu dogmatykq). 
Ježeli przytém przewažnie d%žy do odparcia bi^dów przeciwnych i do wy- 
kazania iďn bezzasadnoáci, wyst^puje jako teologja polemiozna^ czyli hon' 
trotoersyjna^ w której zazwyczaj mniej juž cbodzi o ádále systematyczny 
rzeczy wyUad. W tym kierunkii dogmatyka rozwin^la si^ zupelnie od 
XVI wieku w walce z proteat^ntyzmem (Bellarmin), a niebawem i w in- 
teresie samej nauki (Petanus, Thomassinus). Može wreszcie, 8) opieriý^c 
8ÍQ na dogmatacb, rozpatrywaó je w icb istocie i zwi)zku« w ich przyczy- 
nach i skutkách, próbiu%c rozwijaé je w ostatecznych ich nast^psťwach. 
Wówczas nazywa si§: dogm. epehulacyjnq^ w przeciwieástwie do teo- 
logji pozytywnej lub teologjq sgatemcUgcznq^ poniewaž ten sposób tra- 
ktowania prowadzi do systematycznego rzeczy uj§ciaf lub teologjq po- 
prostu, w specjalném tego wyrazu znaczeniu, mianowicie jako systematy- 
cžn) wiedz§, przez rozum rozwini§t§ z wiary w slowo Boie^ nauk^toiary 
{Qlaubemmeeemchcift)^ w znaczeniu niektórych nowycb teoiogów niemie- 
ckich; wreszcie teoL echoUMtycznq^ poniewaž a) uprawian) byla w intere- 
sie nauki w katolickich szkolach wieków árednich, i že b) rezultaty jej 
przynalež) wi§cej szkolom uezonymt ^^ rezultaty teologji pozyty- 
wnej, po wi^kszej cz§áci wychodz^ce na powszechnie aian% nank^ wiary. 
Nauka wiary, jak% oglasza Koációl, jest rzeczywistoád) i podán) jest prae- 
dmiotowo, a žatém dogmatyka z tego wzgl§du zawsze jest nmiejetnoáei) 
pozytgumq. Pozytywnej zaá ttmiej§tnoáci zadaniem jest nie domyálaé á^, 
coby byó moglo, ale dochodzié, co rzeca^wiácíe jest; nie gabié Á% w przy- 
puszGzeniacb, ale pnedstawiaé to, co ma sobie podaném, a przedatawiač 
tak, ižby rzeczy dané przedmiotowo mogly byó od každego poznané i po- 



Pogmt^ka. 267 



jgte, jako rzeesy wiste i pnmáňme. Zadaaiem przeto 4ogiiuUjki katolickicij i 
jako aiiu€J§tiioáci, bgcUáe xroaamiale i sgodne z pniwd% praedslawienie po« 
danej praoi Koádól naiiki wiary. To. zadanie swoje dogmatyka o tyle 
qMhii, o ile wywodami swemi úožy i przedstawi útntejqey przedmwUnoo 
w Eóácide stfi^tm praukfy BůUj^ i o ile ulatwi poj^cie zawart^o w tej- 
2e prawdzie logiomego zmqzku. Niedostatecznie pojm^j^ zadanie dogma- 
^kt ci, co je ograniczajii wyl%Gziiie do postawienia dognmtów Koáciola, 
jako rzeczy powszechoie iriadomych, i do apologetyczneij onych na wszyzt^ 
kie strony i przedwko wszelkim možliwym zarzutom obronie; albo, co 
zupetnie jaž jest bl^ém, ježeli zasadztg^ j^ na akleceniu lichego kom- 
promisu mÍQdzy dogmatami a jakim systematem filozeficzoym. Ažeby 
dogma^k móg{ dobrze spe!nié swoje zadanie, potrzeba przedewszystkiém, 
aby doUadnie zsai materja), jaki ma w ^posób ňankowy przedstawié. 
Materjalem jego 9i% dogmaty koácieine, a te zn^gdzie tam, gdzie, wedfaig 
wiasnego wyrzeczenia Koáeioía, s% ďežone, t. j. w wyrokach dogmaty- 
ezi^ch i w symbolicznycb pismach Koácida. Wyroki te jednak i pisma 
okreábg^ prawdQ objawion^ w. formie jak najtreáciwszej, jako krótki 
a stanowcs^ icb.wyraz. Gbc^ przeto dojáó calkowitego i prawdziw^o 
znaezenia dogmatów,- zi^rzeé naležy do saroychže žródel; z ktárych wy- 
roki koécielne wyp}yn^. Koádól zaá wyroki swe w rzeczaeh wiary 
Uerze z Pisma éw. i z iradycji; tu wiQC mamy dwojakie žrádlo^ dwojak^ 
zasadniczf podstawQ dogmatów i mniej lub wíQcej szerokie wyloszczenie 
treéei onychže. W pewnych zdarzeniacb takowe odwolywame síq do Pí- 
sma i tradycji jest nieodzowném, t. j. wtedy, kiedy dogmat nie jest for- 
malnie i orzQdownie przez Koóciól orzeczony, czyli innemi slowy, kiedy 
jest mowa o dogmataeh materjalnyeh^ które zarówno z formalnemi naležj| 
do caloici depozytu prawdy objawienej, w Koáciele uznanej i wierzonej, 
bo uigdzie indzicó jak tylko w Piámie i w tradycji znigdi;ue si§ materjat, 
z którego umiej§tnoáč teologiczna, niejako w zastQpstwie nie wydanycb 
jeszcze orzeczeá koácielnycb, wyrabia i formuluje swe twierdzenie dogma- 
tyczne. Jakim zaá sposobem z Pisma i z tradyoji ma síq dobywaó ma- 
teijat dogmatyczny, o tém znowu Koádól sam, boó jego a nie cudz% 
nauk^ przedstawia dogmatyka katolická, wlaáciwe podsje prawidla i zá- 
sady. Co síq mgprzód tyczy dogmafcycznego užycia Fisma iw,^ Koációl 
zaleca Wulgatf^ jako autentyczny tekst Bibíji', ten tylko wyklad pojedyň- 
czych jej ust§pów, który táq zgadza z jego myái^ i jednozgodném tluma- 
czeniem Ojców áw., za prawdziwy uznaje i do wlasnych swoich orzeczeá 
nžywa tych szczegóínie miejsc, w którycb myál dogmatyczna najdobitniej 
ú^ wyraža, w niektórycb nawet razacb o prawdziwém pewnych ustQpów 
znaezenia wydal wyrok ostateczny. Žatém juž z samej nátury rzeczy 
i z zásad hermeneutyki wynika, že tylko takie teksty Pisma áw. w da- 
ným razie služyó mog§, które przedstawiiU% rzeczywiste w. tym punkcie 
cechy áwiadectwa Božego, i že dopiero z zestawienia wszystkich, do t^o 
punkta odnosz%cych síq ust^pów, skiada síq calkowity do sformulowania 
dogmata materjal. Co si§ zaá tyczy tradycji o tej równie mamy 
tQ nank^ Koádob, že powaga jej jest obawiqzti^qcq^ že stoi na równi 
t powag) Pisma áw., którego nauke dopelnia; že nauka zgodnie przez 
wsi^stkieh po wszystide czasy wymawana, tem samóm juž nosi na sobie 
C0di9 ofuiki katolickiej i boskiiř, . že áwiadectwa tradycyjne tém wyžsae 
mi^f macsenie, im wi^kszf áwiadkowie sami przedstawiió4 wiarogodnoáó 



268 ItogiMtyka. 

jako wypowiidhlj^y ¥ri6vfiie i vĚptíiáe ivysiiawaii^ w ich csasie iiaok^ 
Koáciola i t. d. Tak vi§c w onsdczeniach Koácioia i w dwojakióm i^ 
žródle, t* j. w j^áffiie áw. i tradycji, zamyká Bi$ wszystek mateija), jaU 
dogmatyka ma v ^pBób natikowy przedétawió. Lee2 ani Koádól w wy* 
rokaeh i oc^zeckeniach sirpicfa, oni pisarze éwi^ei i Ojcowie w tém, to i>i» 
saií, nie mieli zamiaru podawaé prawdy Božej w systematycznej j^ eúlo- 
áci i zwi^zku jej orgaaiezaym; chwilowe raczej okolieznoáci i piBwieti 
szczególny cel by^y im powodém i wskazówk^, o jakiej^ w daným razie, 
materjí mówié i if jakim zwi^zkii przedstawié j^ wypadalo. Fmciwnie, 
kiedy mowa o naukowém przedstatneniu nauki Koáciohi, pierwszym i nie* 
odzownyin watunkiem musí byé objaánienie dogmatów, vedle organieznego, 
jaki mi§dzy niefiá zachodzi, zwi^zkn i stesonku. Takíe zaé ustanowienie 
i iHfzépromdzenie or^nicznej spójni dogmatów, "wó^cskná dopieřo može 
na«t%pió, kiedy róžnoáé pojedyúozych dogmatów sprowadzi sl§ do jeduvid, 
kiedy ei§ vynQjdzie i wykaže dogmat centralny^ jako zásada i fóťmaláa 
i materjálna calego ayetemu dogmatów. Wszakže, jak juž \tyžej uadmie* 
niliámy, nie w tém rzecz, by dogmatyk sam sobie t§ Inb ow^ myál ezy 
formntQ za^dniez% dowoinie vybrat; tém samém, že praenje tu na poln 
timiej§tnoáci pozytywnej, obowifzany jest trzymaó si§ tej jednoéci i zwl%- 
zkn, j^e 8i§ w saníesjže dacíej min mateiji zawieraj^, a przeto oa)e jego 
zadanie na tém m% ogranicza, aby istníej^cy juž wewn^trzny >por8%dek 
i spóJQi§ dogmatów w nankowym wyktadzie przedstawió. Do tego zaá 
uBystemat^zowtííma danego matexjahí iaam Eoációl jest mu przewodniktem, 
podobniě jak sam mu rzeczony materjat ukazuje i podaje. Lubo bowiem 
Koéciói dogmaty swoje najcz^ódej wtedy tylko uroczyácie oglasza, kiedy 
ebodzi o zbide přzeciwnych onymže herezji, i przeto w takich orzecze* 
niadi nie ma powodn eatej nauki swojej w systeraalfycznym zwi%zku 
przedstawiaé, to jednak W obec wierntfGh t§ž ciďoáé nauki objawionej, 
w treéclwych fannulach opisa}, a nadto^ w calém žyciu i dziaianiu swo* 
jém wyraža 8W0j% wiar§. Formuly te zowi^ si§ hoioielnemi wyznantam 
wiary. Róžne s% tych wyznaú rodzaje i formy, ale za bližszéta nad nie* 
mi zastanowieBiem si§ okazuje síq, že wszystkie, zacz^wszy od najprost- 
szych, áž do ni^obszerniejszyob, s^ tylko treádwym wyrazem nauki 
o Trójey ho, 3^ wi§c nauka 'stanowi dogmat óentralny wyzaania fkoédel- 
nego; objaénieBie zaé powodów tego faktu jest zadaniem dogmatyki, jako 
nauki. Eiatwe wyrozumieó, jakie to 8% powody, Koádó! nauk% srojt 
chce okreálié treáó objawúme^ prawdy Bozej; niczego nie chce nauczaó, 
coby nie bylo objawioném, ale zar^wno tež chce nauczaé tego wsz3rst' 
kiego, cokolwiek jest objawioném; zakres wi§c nauki jego tak daleko 8i§ 
rozci^ga, jak daldco rozd^ga si§ zakřes Objawienia boskiego. Ogólny 
žatém wyraz nauki Koéciola b§dzie ogélnym wyrazem nauki objawionej, 
a ten ogólny wyraz nie roože si§ zawieraó w tej lub owej pojedyňezej 
prawdzie, ale w jednoéci wszystkich praiwd pojetfyňczyeh. Jakiž b§dzie 
najogólniejszy wyraz nauki objawionej? nie inny, jak tylko samo poJf(fte 
Olý(ttíneni€ís cokolwiek bowiem wychodzi- po za obř§b tego pojgda, tém 
samém juž nie naležy do Objawienia, a žatém i nie može by 6 przedmio- 
tem nauki Koáeiohi; a przeciwnie, cokolwiek sIq w tém poj^iu sawiera,* 
to juž nie jest ogólny treéd% Objawiemai ale pojedyúcz^, cboóby najszer* 
sz^ cz^stk^ onegož. -Najprzód wí§c okreéla si§ i nauko w^ ói§ nnsadnia 
poj^cia Objawienia we wst^nydí do dogmatyki wi«d<wioécisčh {apáhí^ha)^ 



DtfMdlka. 269 

i tak okrtátamt jxEqjouQe 0% la wHilg i iiia|eij«la% i fomalii^ aaaki 
o wienc. Lecs Objawienie boskie j6«t to wobH w e^am éUMwm Bcg0 
w írseek Oscbaek jedmgo, W tém taá ogAloén pojfdii awienú% si^ dwa 
dognatj asadnicse: dogmat o Dogu jednom tře frj»c4 OĚoh^ch^ i dogmat 
# woAián <«s^ .&«^a dziaiamu to cxaúe. W oba lydí dagmalach zasa- 
doiczjch podmiotem jest teoie Bóg, jeden wé tnech Osobách; pianrasy 
oyíMgmia, ixa jeit fióg, drugi — €o wolii% wol% ftwoj% w eiaaie dtiaia. I tei» 
jest powód, dla czcgo, gdj Koádót oank^ objawioD^ w wjznaDíe zamyká, 
vyznaDÍe to w treáci swojej mosi si^ przedstawié jako wyras dogmata 
o Trójcy Sw. Tak wi^ w samém poj^a Objawienia podaná jest zásada 
i podzial katobckiej naoki o wierze. Wielka juž zt^ pomoc dla naoko- 
nego opracowania dogmatyki. Jako bowiem wydobywaBíe i skladaaie do- 
gnstów ze iródel icfa t§ korzyéc przynosi, ie ksždy z oicb pnedstawia 
si^ w prawdzíwém, wedíng myáli Koéciola znaczenio, tak nawzajero, przez 
H»rosadzenie každego do jednoáci i wiftawienje go w systém prawdy je- 
dnej, pozoiye si§ wtaáciwa každego doniostoáé i stosanek, w jakim zostaje 
)a do eatosci, A nie poprzesti^^c na tém, dogmatyk sznka jeszcze, o Ue 
to možliwe, filozoficznego wyrozumienia przedmiotn swcg wiary. Ale i ta 
zaowa zacbodzi pytanie, jakie s^ zásady i prawidla,*na którycb, wedle 
zdrowych poj^é katoHckich, próby taki^o filozoficznego wyrosomiewania 
opieiaé si§ powinoy. Koádól sam bezpoérednio badaníom filozoficinym 
ladných kanonów nie przepisat, okreélil tylko ogólnie stosuaek roznma 
^ wiaiy (Coodl. Yatic. sess* S cap. lY; d. art. Wimra i Roznm), wyply* 
saJ4 ono jednak samo przes aí^, b%di z samej natnry rzeczy i ze stáno- 
ráka, na jakiém duch rozumný trzymaó n^ powiníen, w obec prawdy ro- 
zum pfzewyžszi g yej, a od Boga porgozonej, b%di z zasadaiczycb pojfč 
oaoki katoliddfj o stosonka mi^dzy powag% a rozumem, mi^y iiiar% 
s viedzf, an^dzy przedniiotow% nieamiennosd% a podmiotowym postupem; 
^dž wreszcie z piawide}, jakie niýznakomitsi myálidele- koicielni w tym 
«3g^dzie okreálili i z dobiym skutkiem stosowali. Wsi^ystko to, o czém 
dotfd mówilíámy, traktiýe si§ we wstfpiě dogma^^ jako pnygotowanie 
do wbisdwego przedstawienia nauid Koádola. Go 8i§ zaš tycsy wlaáct- 
vego mateijalu dogmatyki i oiganiczn^o onegoa npors^dkowama, moie- 
ay ta popraestaó na skreálenia króUdego tylko zarysa, odsyl^^c csytei* 
nika w sscz^gólofrych ponktacb do oddaíelnych artyknlów £kicyklopedji. 
W zarysie niniejgsym wyl%Gsnie mamy na cela wykazaoie wewn^trznego 
zvi%zka pojedjáczych prawd wiarý. Dogmatyka, stosoiroíe do postawio- 
aej powyi^ zásady, dáeli síq na dwie cz^áci f^ówae: na aoul:^ o Bogu je-' 
<%» lotf trsech Osobách^ i na naankf o wobtém to egame tegoi Boga to Trój^ 
^jedjfnoffo daaianm, — I. Nauka o Bogu obeímiýe w sobie to tylko, co 
raecqrwiácie opiera si^ na Objawienia boakiém, i praeto stanowí praed- 
miot Wiary Koécáola. Wazystkie prawdy tak zwan^ roUgji natoralnej, 
o íie istotnie do niej nalež^, ^yba tylko jako pomoc do filozoficzn^o 
zgl^bienia rzeczy, zaafaigiý% ta na awzglgdníenie. Okazuje síq to zaras 
u samým wst^pie naoki Koádola o Boga. FilosoQa rebgji, czyli, jak 
úuii j4 naz]rwa}4, teologja natnraioa, przedstawia dotoodg isimonia Boga^ 
i roztizfsa sit^ róžnych sposobów t^go dowodaenia; dogmatyczna zaš na- 
oka o Boga, choó takie zaczyna od tego punkta niúprostszego i n^gól* 
iJcjsi^Oy ale przedstawia go jako fakt, z jednej strony stanowi^ey pod-? 
suw$ Objawienia, a a drogiej strony przez samož Objawienie podaný 



270 íhtima^kM. 

i pwn EoétM okreákm j. Z Ugo wzgl^ii dosBatfenit nankí o Bogn 
w]riC9 8toi od ůlotfíéeaiei, poniewiž jest luiiikf nielylko jot o istnieiiia 
Boga, ale o istnie&iii Bogm jedn^go, oeobistego i i síelne istnieiiie ewe 
iDijyíego. W nuaej xaá trešd tego dogmata zawiera síq samém ^ire* 
dnio i odpowiedž na drogie pytaoie o Bogn, t. j. w samém orzecxenin, 
ie jest Bóg, oraeka si^ zárazem, ýakfm jest Bóg. Dogmatyka zaá, ol^a- 
áníig^c wszechstronníe to pytanie, wedhig ivyroków Objawienia i zgodD^ 
z niemi wiary Košci<^, tém samém przjchodzi do przedstawienia naulď 
o prgymiataeh Boga^ czyli do bližďzego oznaczenia boskiej natary. Pózo- 
sti^e nakoniec jeszcze przedstawienie ttetcnftrznego^ tňeetnego i himičezne- 
go ttoiunku^ w jakim ta jedna, bytc^^ca sama przez si^ Istota, zostige do 
samej nebte^ czyli innemi sřowy blitsze wyjaánienie nanki o osobowoéci 
Boga, jako 8i§ przedstawía w dogmíteie Trójcy áw. Tak wi^ cala nsnka 
Koácio^a o Bogn dzieli si§ na trzy poddziaty: i. o isimemu Boga; %. o na- 
tur ze Bashiej; 8. o Trójcy. II. Dogmatyka wyjaániaj^Ci ^ jest Bóg ijaki 
jest Bóg, ma za przedmiot strefcié to, co w Bogn jest komicmém: Bóg 
koniecznie jest; Bóg koniecznie jest leUdq nietkoňezenie doekonalq; BÓg 
koniecznie jest jeden we trzeeh Ozobach, Inaczej rzecz si§ ma z tém, co 
Bóg w Trójcy jedyny tooiném to czazie dztaíaniem na zewnqtrs sprawnje, 
i to stanowi przedmiot drugiej ez^ dogmatyki. Jako bowiem samo dada- 
lanie' na zewn^trs lab niedzialanie wy^^cznie jest w mocy bezwamnkowej 
wolnoád Boga, tak charakter, sposób i snmma tegož dzialania na ze* 
wn%trz jedynie zalež§ od woli i npodobania boskiego, i znpéhiie niepo* 
dobna z góry oznaczyó, gdzíe i w jakim obr^bie to wolne dzialanie oka- 
zaé 8ÍQ zecbce. To jedno tylko jest z góry rzecz^ pewn%, te jeéU jest 
dzíalanie boskie na zewn^trz, a samo jnž Objawienie jest takowém, 
mnsi to byé dzialanie Boga w trzeeh Osobách jecfynego. Zt^ i koácielne 
wyznanie wiary, przedstawiij^c treádwie sprawy wolnego dziiďania Bože* 
go, pojedyňcze tegož dziařania objawy w taki sposób t%czy z nank% 
o Trójcy, iž zárazem wskaznje, który z rzeczonych objawów i spraw bo- 
skich, pierwszej, czy dmgiej, czy trzeciej Osobie Trójcy przypisywaó si^ 
može. Dogma^ka powinna síq trzymaé tego koádelnego nporz^dkowania 
raateiji, skoro wjnrody jej maj^ síq opieraé na przedmiotowych faktach 
Objawienia. Rozumie síq samo przez síq, že takie przypisywanie každej 
z Osob boskich wíasnego jej dzialania, nie bierze si^ w znaczenia jakie- 
goé rozdziatu, czy odosobnienia, którego dogmat o Trójcy nie dopnszcza, 
bo dzialanie jednej Osobie przypisywane, jako jej wlasne, nietjlko 
nie wyl%cza wspóldzialania drogich dwóch Osob, ale owszem konie- 
cznie je w sobie zawiera. Tak wi^ dmga cz^áó dogmatyki ma zásady 
podziaitt sw^o w naace o Trójcy áw. i dzieli si^ na trzy glówne pod- 
dziaty: 1. o dziatanin Ojca; 2. o dziatanin S]rna; 8. o dziařania Ducha 
éw. Teraz zachodzi jeszcze pytanie, czy z ogólnego zastanowienia si^ nad 
dan^ w Objawienia súmm% dzitíania boskiego, nie da síq takže wykmzač 
zasadniczy charakter onegož, jako noWa do podziata zásada. 2e dzialanie 
to jest wolném i w czasie síq objawía, to Wynika z samej jnž natary 
i okreáienia jego; že jest objawieniem chwaly Božej i pierwszym wamn* 
kiem do zbawienia stworzenia wolnego, o ile tož stworzenie nie achyii 
síQ samowolnie od objawionego ma žycia nadprzyrodzonego, to róimlei 
okaziýe síq z samegož cela Objawienia; ale jeszcze cbodzl o to, 
jaki jest wspólny charakter wszystkich tych wolnych spraw 



IhgmtífiuL 271 

nviqfch m eeis ekwilo Boi% i sbtwieoie itwoneiiii? Kto n^ tym spn* 

wom pnjpttrsj, sn^diíe, le wnjsúde noa« u sobie w^Mii^ a wybitii% 

eeeh( MynMlema i podmcfíeirák To n^ okanóe snaDególnie na nigwyžsiym 

pukcM Objawienia, okazojf^fiii w Ghrystane Odhtpieme iwiata i érod- 

kovy punkt dzÍ€|i6w áwiata: ta rodzig lodzki zosti^ z niewofi cxartowBkicj • 

w$twol<mif i do sjnogtwa Boiego podniesUmif. Do tego zaá dziiJania Chry- 

stesa ka wyzwolenia i podniesienia cztowieka, popnednie dziiďanie Ojca 

ofDí mtcp i pnygotowanie, a nast^pnie dzúdanie Dneha áw. przyswiúa 

je cztowiekowi i dokonjwa. Jako wi^ w wyxnania i w žycia Koéciota 

Odkiii»enie pnez GhiTstua nwata 8i§ za prawd^ cettíralnq máry cline* 

ágtáškiej i calego Objawienia, tak tež godzi 8i§ i naležy dogmatice t§ 

podwójn^ wybawezq i podna$e4§cq stron^ dzialaoia Boga w Trójcy jedyne- 

gD, w cí^ym a nieprzerwanym zwi^zkn z 0W4 eentraln^ prawd^ Odka- 

pienía, wzi^áč za podztaw^ wywodów swoich. Najprzód wi§c pnedztawi 

ú^ dziaiamě Cjfea, jako wjtfp i prxy^atowame do OcOcupiema. Dwojakie 

to drialanift, nosz^ee na sobie 0W4, wyž^ wykazan^, wspóln^ cech^ gtó- 

«ii%, obejmige dwojakí okres spraw boskich na zewn%t»: najpnód, okres 

yUanowienia áwiaía i iyctÍ0 na iwieeie^ mianowicie w dziedzinie docba 

Btworsonego, a žatém naok^ o stworzenia i róžnych sférách bytowych stwo* 

neoia, i nank^ o Opatrznoád, rz^dz^cej áwiatem i stworzenie rozomne do 

wlakíwego mu koAca prowadzfccj; powtóre zaé, okres powtómego przygo- 

Unpama upadkgo ezlovMea do oai^gni^cía przeznaczon^o mn ijednoczenia 

% Bogiem, na podstawie przejednania; a to przygotowanie jest dwqjakie: 

jedno ogóloe, zawarte w samým jož stanie, w jakiém z woli i postano- 

vienia Boga potomstwo Adamowe zostawato, podlegie zakonowi grzecha 

i skotkom grzecha; drngie zaá ascngólne, objawiigfee si^ w zrz^dzemach 

boskich, Todizig ladzki b^ w iydowstwie, b%dž w pctgaústwie do Ghry- 

stosa prowadz%qrch. Zwifsek žatém i podziat mateiji, do tego pienrsze- 

go rasdziahi nalež^grch, b^dzie nast^iý^ey: L Stwonenie iwiata i zacho- 

naaio tjúM na iwíede: 1. Stwonenie áwiata: a) dogmat o stworzenia; 

h) éerj bytowe stwoneá: dach, mateija, cztowiek. 2. Zacfaowanie žycia 

na áwiede: a) zaehowanie i rzídy áwiata; b) rzfdy boskie nad stworze- 

■iem roKUomém, otwierdzenie w dobrem jedng ca^áci áwiata dnchowego, 

beqMwrotoe odstgMtwo drogíog cz^ád, opadek pierwszego czlowieka. 

U. Przygotowanie npadlego rodzi^a ladzUego do ^zyjácía Odkn^dela: 

U Upadly, aie z woli Boga zdolny odknpienia stan Adama i jego potom- 

ków; 2. Boskie zrzfdzeoia nad potomstwem Adama: o) w narodde žydo* 

vskžm; ó) w narodach pogaňskich. Niektórzy dogmatycy, choó w za« 

mdae zgadzijf li^ z námi na powyiaze pojede i podziat rzeo^, w tém 

Sf od nas r6žni%, ie wymienion% na^ostatkn ezynnoáé bosk^ pnypí- 

94% Synowi, a žatém i w drogim rozdziaie j^ omiessesaj^; (Objaánieníe 

jedaoáci boiego dziatania trzech Os6b Trój<7 Ni^áw. i wyjafoienie, dhi 

CKgo obok tego niektére dzíela szczQgóiniej przyptsióemy pewncg Osobie 

ob. w art. Trójea). NastQpiqe powtáre: dgialamie Sgtta i spebiienie przez niego 

dtieia Odkupiema. Ten roadziat zamyká w sobie tn^ glówne nanki dogmaty* 

czne: ckrjfMUlogji^ czyli nank^ o Osobie Ubiystosa; ěoterjologf^^ cxyň na- 

ok^ o dziele ziMwienia, i ek/grítdogi^ czyli naok^ o lásce. Ni^przód bb- 

wiem, steaownie do treid wewn^tanej wyznania koáddnego, nálety 

wykazaé, jako w Chrystosie okázal si^ objektywnie lywot ezlowidča, jakim 

byé nm, aby d^ ^Kidobat Boga, i jako zárazem spelnily óq w Nim i przez 



272 D^gnalfka.— MDinger. 

Nkgo wanmlá, od któiyeh nleinto 0diai]iieiii6« Kastfpnie naieljr pned- 
lUwid, jako Chiyatas, sp^iiwaiy trojaki iixi%d, pixesoacsouj um w Obja- 
wieoía, istotoie wykoual daelo OdkopieDia. Poioataje nakoniec obja- 
éoieoie, jako w lasee, przez ChrTstoaa zatíotoiiej, daný jest objektywnie 
•aposób do odzyskaoia utracoaego žyda w Boga i ijednocsenia z Bogiem. 
Zl%d wypada podzial nast^pig^cy: I. O Osobie Odkapiciela: i. Bóstwo 
Chiystoaa; 2. Gzlowieczeústwo Chrjstosa; s. Jednoáč Oaoby Cfarystasa, 
oparta na Wcielenia Slowa. 11. O dziele Odkapidela: i. Urz^d Obry- 
stasa proroczy; 2. kapfaúski (zadoáéaczymenie); s królewski. III. Oza- 
shidze Odkapiciela, czyli naaka o lásce. — Irxeci rozdzial, O dzialaniu Du- 
cha iw. mig^m na cela dopeinieme Odkupiema^ w podziale swoim zn- 
pelnie odpowiada drugiema. Ghrystas astanowii na ziemi nieastaj^ce i ró* 
wnoznacz%ce Osoby swojéj zastfpstwo^ dla zapewnienia rodzi^owl ladzkieraa 
nczestnictwa w dziele, którego dokoniU. Cel ten zosUýe od^gni^ty, z je- 
dnej strony przez nieustig%ce tprawowanie trojakiego urzfdu C^ryshua^ 
a z dragíej przez dobrowdne ze strony ludzi zbawienia potrzebi^%cycb 
przuJfcie icuki tm ofiarowanej, Cztowiek zaá, wedle stanowiska, jaklo ziy- 
mie wzgl^em tego, co Dncb áw. mu ofianije, sam z swojej strony cfoda- 
tmo lub ujemnie przeznaczenia swego dopetnia. Podzial žatém b§dzie taki: 
I. Nieostaj^ce i równoznacz^ce zast^pstwo Chrystasa na ziemi: i. Dacb 
éw.; 2. Apoštolát; 3. KoációK II. Nieastig^ce za spraw% tegoi zastfpstwa 
przyswojenie dziela Cbrystusowego czlowiekowi: i. Urz%d Eoáciola nan- 
czydelski; 2. kaplaňaki: a) ofiara; b) sakramenty; e) sakramenta^a; 
3. arz^d pasterski. III. Dokonanie dziela Ckrystusowego na ziemi: i. w ko* 
lei czasów (ámieré, s^d pojedyňczy, obcowanie áwíQtycfa); 2. przy kodcu 
czasów (zmartwychwstanie cial, s^d powszechny i t. d.). Histoij§ dogma- 
tyki ob. w art, Teologja. (fiieringer). H, K. 

Dolet (czytaj DeU) Stefan, ur. w Orleanie r. 1609, podhig nie- 
którycb nataralny syn Franciszka I (lecz nieprawdopodobnie, bo ten 14^ 
tylko lat starszym byl od Doleta). D. poáwi§cat síq sztakom jM^knyia 
w Paryžu, Padwie i Wenecji. UczQ8zez^'i|c na wydzial prawny w Tulu- 
zie, w imienia mlodziežy mial publiczo^ mow§, w której nazwal post^po*^ 
wania wladz mi^skicb barbarzyňskiém; z tego tež powoda musial opuácí^ i 

Taluz§. Nast^pnie cztery lata przep^dzil cz^ádii w Paryaa, cz§ád% w Lyo- , 

nie, zk^ uciekl, jako oskarÉony o zabójstwo. Frandszek I olaskawiř i 

go, powrócil.wi^ do Lyonu, zostal drakarzem i drukowal swoje poe^ 
i inne swoje dziela treáci filologicznej. Poe^e jego francazkie i lacij&akie 
byly przez znawców chwalone, ale czQsto ajadliwe. Skaliger zarzucal mo, 
že niemoralne žyde prowadzil i že w dzielach jego jest d%žnoáé bezbotaa 
i prawie atenszowska. Ten kieranek antyreligijny i sarkazmy, jakiemi 
obrzttcal wielkich i malých, narobily mu nieprzyjaciól, sprowadsily naá 
cigžkie przeáladowania. Wtr^ony do wi^zienia, uwolniony za wstawieníem 
si^ przyjaciól, lecz niepoprawuy, na nowo o atózm oskaržony i skasaoy 
na powieszenie, a trup jego na spalenie. Wyrok wykonany zostal w Pa* 
ryitt s Sierp. 1646 r. Gdy kat napomínal Doleta, ažeby ponyálal oswo* 
j€|j doszy, bo niedlugo stanie przed Najwyžszym S^d^, w odpowiedzi na 
19 D. wyb4kn%l tylko kiika oboj§tnycíi wyrazów. Kat na nowo go zacb^ 
cal do modhtwy, D. wówczas westcbn%l i rzekl: Mi Detu^ quem taties 
cfentUf prapitiuě etííL tequů Yvrginem Mtíntm^prwor dhunique Stephanum^ 



IMtt.-4lliliiiger. 273 

ut apmi Domamm pro mě^ pěoeaicte mUreedatíě. ProtestaBd zaliezaj% go 
do piervszych ofiar twoj^ wiair. Kalwin wraakAe nazywa go bezbožnikieiii. 
Miinfer Jan Józef Ignacy, Dajstorszj s jn slawnego fizjologa 
(t 1S41), vr. 28 LQtego 1799 w Bamberga; tamté 15 Kw. 1822 r. wy- 
ráitcony na ki^^tana, olrzjmal doktorát teologji w Landshocie, zostat wi- 
kaijotton w Markt-Selieinfeld, 18SS r. profesorem prawa kanonicznego 
i kist. koédeloej w Aasafenbnrgn (w liceom), 1826 r. nadzwyczaijnym, 
a od 182 7 zwyczajnym profesorem bistorji ko^. i prawa kanonicmego 
w Monaehinm. Pewien czas dla stodentów wsjsystkicfa fakoltetów wykla- 
dal filocoQ§ reUgji, a póžniej histoij^ ostatoicb czaaów. Gdy nniwersy- 
tet monaciiijskí . za czasów GOrresa i Mdhlera stal na czele žy wsxego 
mcbo katolicki^o w Bawaiji, D. nalézal do przedniejszych obroáców 
Xoádola w kwestjaeb biež%cycb, jak malžeústw míeszanycb (1838), przy- 
kl^kania w Bawaiji žolnierzy protestanckicb, w cxasie pročeši z Najšw. 
Sakramentem (1843). Zostawszy 1845 poslem aniwersytetn w bawar- 
skie) izbie depntowanjch, bronil žarliwie praw Koéciola, nalézal ta do 
n^jznakomitszycb roówców i szcz^lniej zdnmiewal 8W0j% pami^%. 
R. 184 7 stradl katedr§ i krzeslo w izbie depatowanycb. Wszaktowprzód 
jeszcze na proboszcza infdlata kollegjaty áw. Kajetaoa przedstawiony, byl 
1847 na t§ godnoáé zatwierdzony. K. 1848 byl czlonkiem parlamenta 
ft^ankfarckiego, r. 1849 znów zostal poslem bawarskiej izby depotowa- 
nycb i profesorem bistoiji koácieloej w nniwersytecie monacbijskim (ka- 
tedry prawa kanón, otrzymal wówcsas Permaneder). D. bral czynny 
ndzii^ w corocznych zebraniach stowsirzyszenia Pínsa IX. Wiadomoáé, 
že wy braný zostal (1850) na arcybpa salzbargskiego, dobrze przez kato- 
iików byla przyj^ta; nžywal on wówczas opioji jedoego z najznakomit- 
nych nczonycb katolickich w Niemczecb. Zwrot w jego iydn objawia 
&^ prdekcjami, jakie okolo Wielkanocy I86i r. miewa) wOdeonie mo- 
nacbijskim, a w jakich mówil o možUwoád odjídá Papiežowi wladzy áwie- 
ckie) i dawal swoje reformy paástwa koácielnego. Na slosznie ez3mione 
ma zarznty wyst^pil z obron§ w czasie. ogólnego zebrania w Monachinm 
katááetíth stowarzyszeň (1861 w jesieni) i i. r. jeszcze wydal w tyra 
cda dzi^o: Koiciál i hoicioly^ papieztwo i paňtíwo. Ale droga czQáé te- 
go dzíeta wi^ccj ieaxeze obnažyla antykoádelny nowy ten kiemnek D-a. 
Nic tedy dziwnego, že zawi%zane przezeú 1863 r. (wraz z AlzogMem 
i ilaneberg*iem) katolickíe stowarzyszenie nczonycb, badzilo niepokój i po- 
dejrzenla. Na pierwszém i ostatniém tego stowarzyszenia zgromadsenia, 
mova D-a o przeszloéei ť obecným stame teologji kaiotíckiej byla prze- 
dmiotem žywej bardzo kiytyki ze strony samycb czlonków stowarzyszenia. 
Szezególni^ zastoAyla si§ Civilia cattokea^ dwutygodnik wydawany w Rsy- 
>>^i wytykaniem niebezpiecznej drogí, na jak^ wst^pil D. Rozdražniony 
w swq domie profesorskíej, pomíni^ty na lišcie wezwanych na sobor wa- 
tykaňakí toologów, marz^y ambitnie o roli jakieji wiďkiej w Koádde, 
wyat^pit D. nieprzyjažnie wzgl^dem sobom watykaĎskiego, najprzód bezi- 
inienine, w gloénych swego czasn artyknlach o soborze, pomieszczanych 
w Oazede ofigdmrgákiej (1869, Marzec), a wydanych nast^pnie w nowej 
przeróbce pod psendoninem Janoška, p. t.- Der FapU u. daz ConcH^ Lei- 
pzig 1869. T. r. wydane przezeň w Hegeosb. Erwágungen fúr die Bi^ 
^'rh^'Jt džt QmeiliHms uber die Frage der papstl. Unfefdbarkeit^ rozwijaly 
Encykl. T. IV. 18 



274 Miliiiger.— DeoL 

dalej tesy antypapiezkie. Na podstawie nadsyJanych sobie zBzymuprzez 
profesora Friedricha wiadomoád, redagowa}, pod peeudonimem Qoirinas^a. 
Jjhtif riyftukiů o soborze (1870 r.). Pisma te, równie Jak jego Erklarun- 
gen uber diě UnfMbarkeiUadressé der Coneiiváter «. ueber die neue Ot§chdft$' 
ardnung des CondU^ przyczynily síQ przewažnie do obadzenia tej srnu- 
tuej agitacji, która zakoáczyla 8i§ odst^pstwem od Koácioía D*a, a wraz 
z nim. kilkunastu kaplanów, i potworo^ ale podirqrmywan^ jeszcze zewn^- 
trznemi árodkami, prób^ utworzenia jakie^^á altkatolickiego koéciolka. 
Obecné miiczenie i trzjmanie si^ na nboczu D'a, wcglQdem innycb altka- 
tolików, badzi jeszcze oadzie^Q, že znakomity ten, ale oblákaný pycfa% uczo- 
jiy, przc(jrzy bl^d sw6j wlasny i spizeczDoáó, w jakiej obecnie si( znaj- 
dcýe z tém wszystkiéra^ czege o Koáciele i o wladzy papiezkieij uczyl po- 
przednio, na zasadzie badaú žyda cal^o. D. napisah Die EucharUtíe in 
den 3 ersten ZaArA., Mainz. 1826. Dokoňczyt Hortig'a Podr^cznik hist. 
koácieln^ (l t. i i 2 cz.), Landshut 1826; tož nowo przerobione przez 
D. jako Geseh, der chrísU. Kirche (do 680 r. po Ghr.), ib. 2 cz. 1883 — 
86; Lehrbuch d, Kirchengeschichte (do Lutra), Regensb. 1836, 2 wyd. 
18i3; Jduhameds Religion nach ihrer inneren Entwickelung^ ib. 1888; 
Ueber genmchte Ehen^ 1838, 5 wyd. 1839; Die Refarmation^ ihre Entwie- 
kelung «. ihre Wirkungen im Um/ange des kttker. Bekentuisees, ib. 3 t. 
1846, 2 wyd. 1851; Luiher^ eine Skizze, Freib, 1851. Hippo^fUu v. 
Kalietue od. die róm. Kirche in der ertten Haífie des 3 Jahrh.^ 1853; 
Kirchengeschichle 1 t. 1 cz.; HeidenUwm v. Judenthttm^ VorhaUe zur 
Gesok, dee Christenthums, Regensb. 185 7; Chrietenihttm u. Kirche in der 
Zeii der Chrundlegung^ 1860; Kirche n, Kirehen^ Ftspsthum ti. KirchenetacU^ 
1861; Die Fapat/abeln des JdAlters^ 1863; Beitrage zur polit, kirchl. w. 
CuUurgesch. d. 6 letzten Jahrh,^ 2 t. 1861 — 63; Die Vergangenheit ti. 
Gegenwart d. kath. Theologie^ 1863; wiele broszur i ibów okolicznoácio- 
wych. Pod jego kierunkiem wyszly: Beitrage zur pctít. u. kirchl. u. Cac/- 
turgeschichte der 6 letzten Jahrh.^ Regensb. I t 1861, II 1863. N. 

Doillf bebr. baith^ w wyrazach zložonycb beth^ w JQzyku biblgnym 
znaczy nietylko dom drewniany, lab marowany, lecz i wszelkiego rodzaja 
mieszkanie, a mianowicie: i) namiot przenoány, który jest domem pa* 
sterzy, prowadz^cych kocziy^ce žycie (Gen. 2 7, 15. 38, 17). 2) Pa- 
lác królewski, zámek, beth-hammelech (dom królewski, II Reg. il, 3. 
9. III Reg. 9, 1. 10), lub tylko hadaith^ dom par excellence; zk^d po* 
chodzi aszer aťhabaith (który nad domem), t. j. przeložony palacn (III 

R. 4, 6. 18, 8. IV R. 10, 5. 15, 5. 19, 2. Isai. 22, 15. 36, 3.), CO 

odpowiada dzisiejszemu marszalkowi dworn. Zt^d bethrDaund—áom Da- 
wida, beth^Pareoh-^áom Faraóna, t. j. paláce, czyli zamki Dawida i Fa- 
raóna (Isai. 22, 22. Gen. u, 15.). 3) Nietylko domy, paláce i na- 
mioty przeznaczone na mieszkanie ladzkie, lecz tei namioty, lub éwi%ty* 
nie bóstw pogaúskich nazywoj) 8i§ do mami {beth\ np. namioty Astarty 
(IV Reg. 28, 7.), áwi^tynia Dagona (I Reg. 5, 2. 5. 31, 10), Baaia 
(IV Reg. 10, 28...). 4) Namiot áwí^ty (ob. Przybytek), w którym byla 
zložona Arka (ob.) przymierza, a nast^pnie áwi^tynia jerozolimska oacy* 
waJ4 aiQ domem Božym (beth-Ehhim^ beth-Jehowah; Exod. 23, 19. 
Jos. 6, 24. Jud. 18, 31. I Reg. 1, 7. 24. 3, 15. II Reg. 12, 20. Psal. 
5, 8. III Ueg. 6, 5. 37. 7, 12. Isai. 66, 1. i in.). 3) Dom bierze si^ 
za czQšč domu, np. wieczemik (sála jadalna; Est 7, 8), pokoje niewie- 



D o m. 275 

áde (ib. S, s. 9. 13) i in.; 6) za to, co ir dorau jeit, jako to: rodzi- 
na eala, z 2onaaii, diieémí, 8liiž%cyiiii (Gen. 7, i. 12, 17. 35, 2. 3«, 
€. i t. d.) i z eátém potoawtweni praygt I é M , np. dom Dawida (1 Reg. 

30, 1€. ni Bflg. 13, 16. 20. 26. 13, 2. Isai. 7, 2. 13. cf. Lac. 1, 

27). o innych rnacseidach tego wjrazo ob. Oě^enH Tbesaor. pbilol. I 

191. Mateijabuni, nžjwaiieiiii do bodowy domów, byly: cegla, kamieoie 

i dnevo. Kamienne domy wytQ ceniono od stawianych z cegly (Isai. 

», 10. Qen. 11, 3). Z drzew najwi§c<9 nžywane byto monrowe (syco- 

Bons), dosyé obfide po polaeh rosn^ce (Isai. 9, lo. ef. III Beg. lo, 

27). Cegly jvA oiywaoo przy badowanin wiežy Babel (Gen. ii, 3); 

cegla l^la jnž to soszooa na sloncn, jož wypalana w ogain. Pierwsza 

oazywa df na pomnikach asyryjskich Uhittu^ Uhnat (w hebr. lebenah), 

drngie agurru. Zyčú byli zmaszani do wyrabiania cegiď w JSgipcie 

z i^y, pomiészancj ze slom^ (£x. i, u. 5, 7. 8. lo. 18. 19). WPa* 

testynie zastali domy kamienne (Lev. 14, 40. 4 2). Jako o rzeczyszcze- 

gólnej opowiada III Reg. 7, 9.. že Salomon zbndowal swój piJac z do- 

saoych kamíeai (gadtb), na takichie fnndamentacfa. Do spajania cegly 

lab kamienia nžywano wapna (^>, v. szir, Yolg. cinís i eabr^ Isai. 27, 

9. 33, 12. Deot. 27, 5), cemento, mieszaniny z wapna ni^iaszonego, 

smoly i in., co n Greków nazyiralo d$ maltha (hebr. meUť^ Isai. 43, 9); 

ulyvmao tež asfiltn (hebr. ktifer^ Gen. a, 14. hemar^ ib. 11, 3. assyryj. 

Inijmr\ eo poéiHadczajf roiny dawnego Babilonn. Morowane domy byly 

ofiairzonc tynkiem (Lev. 14, 4i... £zech. 13, 10. Dan. 5, 5). Zdige 

d^ 2e i malowano je rólnemi kolorami (Isai. 22, 14). Wspomina II 

fieg. 7, 2 o domie cedrowym Dawida; zdaje 8i§ przeciež, 2e to roznmie 

m^ tylka o kolnmnach z cedm i wyloženia idan wewn%trz deskami ce> 

drowemi, jak to bylo w palaco Salomonowym (III Reg. 7, 7..), zwanjrm 

heth-jaoťhaUbanon (dom laso libanowego), zapewne oá wielki^ Jiczby 

kolnmn eedrowych, któro zdobily glówn^ 8al§ domn i nadawaly jej po- 

staé lasa. Rozklad domów, zwlaszcza molniejszycfa, byl nastfpi^'4cy: 

obszemy ddeddoiee (hebr. haeer; impUnnum^ aoXi^; Mat. 26, 69; ota* 

czmly ze cztereeh stron zabndownnia (cf. II Esdr. 8, 16. Est. l, 6. 8. 

b, 1). Dziedziniec ten stanowil glówn^ salg domn i sinžyl do liczniej- 

azycli zebraá: bywal zarosly ddeni^, ozdobiony drzewami, z wierzcbn na- 

krywat d^ plótsem przeciw promleniom slonecznym, bywala tež w nim 

cjateraa Inb iródio, ta takže nrz^dzano k§piel domow^ (II R^. il, 2. 

17, is). Do kola, Inb zjednej stronyszly rz§dem kolnmny, podtrzyma* 

jfce snÓt pokd, otwar^ch na wewn§trzny dzieddniec doma; w tylnej cz^ 

ýcL doma mieazkaaie kobiet (ob.). O przepych zewn^trz domn málo dba* 

iK>, lecz wew ngtrz édany i snfit wykladane bywaly deskami cedrowenú 

lín Reg. 7, 7. Jer. 22, 14), koáci^ sloniow^ (III Reg. 22, 39. Amos 

a, 15. PsaL 44 « 9), nawet zlotém (cf. I Gor. 3, 12). Wst^pem dodzie* 

dňéca ,byl pnedsíonek oddddny {airiuai^ xpóooXcov, «p4dt>pov, droXfi; 

Jer. 32, 2. Mař. 14, 68. Joan. 18, 16), služfcy za przedpokój; z niego 

bylo wcfáde na dziedriniec {hnplumum) i schody proste {mesitíáih; II Par. 

9, :i), Inb kr§cono (lul; III Bi^. 6, 8), na pi§tro. Inne schody z po- 

dwérzií prowaddly na dach (hebr. yo^^ 9X' <^^Ij ▼• teoa, tectom). Da- 

^gj nm fldeszkaniach prywatnych byly plaskiemi, nieznaczne tylko mialy 

podwyžazenie na trodkn, lab brzega, aby woda deszczowa lepiej splywala ; 

rrmj odprowadzaly wod^ do cystenu Na dachn byla polepa nieprze- 



276 D 6 nip 

makalna, czasem przeto w niej wyrosta trawka, kt6i^ wnet úoice wypa* 
lálo (Psal. 128. 6. IV Reg. 19, 26. IsaL 37, 27). Dach sfaižy) za micii- 
sce wypoczynkn na éwiežém pdwietrzo. Tak Dawid, którego palác byl 
na górze Sjon, w chwili wypoczynkn njrzal k^i^c^ 819 n spodn góry 
w swym domu (in implnyio) žon^ Urjasza (il Reg. 11, 2), podczas kiedy 
plotno nie bylo nad t^ cz^éci^ domu rozci%gni§te. Tak i Nabnchodono- 
zor z pych^ pogl^at na Babilon z dacbu swego palaca (Dan. 4, 26). 
W lecie sypiano na dachn (I R^. 9, 26). Dach takže shižyt na adzie* 
lanie sobie tajemných lab pnblicznych wieád; mianowicio, gdy na dachach 
ani na ulicy nikogo nie bylo, gospodarz prowadzil na dach t^o, który 
mu co mial pod sekretem opowiedzieó (I Beg. 9, 2 6); ježeii zaá to byla 
pora, kiedy wszyscy wystgpowali na dacby Jub na uUcq, wtedy latwiej 
bylo možná zwiastowaó drugim nowin§ (Mat. 10, 2 7. Luc. 12, 8. cf. 
Joseph, Flav. De bel. jud. II 21, 5). Pospoliciej jednak rozmewy tiýe- 
mne prowadzono w.izbie na dachu b^d^ccij, o której nižej. Koroonika* 
cja z ludžmi na dachach bgd^cymi, gdy domy byly równe i jedna z drn- 
gieroi stýkaly 6i§, bylalatw^; taokolicznoáórówniež ulatwiala ucieczkQ pneš 
dachy. Zt§d P. Jezus, zalecaj%c pr§dk% ucieczkQ, nie káže nawet scho* 
dzió z niego (Mat. 24, 17. Mar. 13, 15. Luc. 17, si). Jak jedné echo* 
dy z dzíedziáca (impluvium), lub z wn^trza domu, prowadzify na dach, 
tak drugie z dachu na ulic^. Gi. którzy chorego paralityka z dacbu na 
ložu spuécili przed P. Jezusa, prawdopodobnie uczynili to w ten spoaób, 
že gdy P. Jezus z jednej izby przemawial do ludu zebranego na dziedzín- 
cu {impluvium}^ oni schodami z ulicy wst^pili na dach, wyjQli z niego 
jedn§ lub wi§cej desek i przed P. Jezusa spuécili (Mar. 2, 4. cf. Luc 

5, 19). Aby ustrzedz przed spadni^em, dach byl otoczony BÍQgtg^c^ 
do piersi balustrády (nuMleh^ ov&fávri) ^ przepisu Deut 22, 8. Na da- 
chu bywal osobný budynek, zwany aljahy co Wulgata pospolicie tlnmacsy 
przez coenactdum, 70 przez oicepipov, a Wigek nazywa ietrňq iaiq^ lub 
salq, Wlaáciwie jest to malý budynek, troch§ coíhi^ty nieco od brzegów 
dachu, zložony nfljwi^cej z dwóch izb. fiyl jakoby gabinetem gospoda- 
rza domu, który tu si§ chromí, žeby wypocz%6, lub pracowaé w oddale* 
niu od gwaru doinowego. Taki to pokoj dachowy mial EUasi w Sarep* 
cie (III Reg. 17, 19), Elizeusz u SunamiCki (IV Reg, 4, 10.); w takini 
Eglon zostal zabity (Jud. 8, 20), a Aod mógl niepostrzežony przejáé na 
inny dom, lub z tegož samego domu schodami zejéč na oUcq; w takim 
Dawid oplakiwal ámieré Absalona (II Reg. I8, 38... cf. Jud. 5, 28), 
Achaz mial swoje oltarze (IV Reg. 28. 12), Jehn zostal uamasecaony na 
króla (IV Reg. 9, 2), Judyta prowadzila ze swemi towarzysakamí žywot 
modlitwie oddaný (Judith 8, 5. 9, 1. cf. Tob. s, 12. Act. 1, la.. 20, a). 
Okna (hallon) domów dziá po wi^kszej czgšci .na wschodzie wychods% 
na podwórze (impluvium), aby unikn^ó kurzu z ulicy; dawniej wychodzily 
na ulicQ (Jud. 5, 28. Prov. 7, 6). Szkto, lubo. juž dawno wyrabiati 
Fenicjanie, jednakže do okien nie bylo užywane, žeby nie podwyžaiaó 
gor%cej temperatury mieszkania; okna byly tylko opatrzone kratk%, lub 
zaslon^ siatkow^ (Cant. 2, 9). Bior^ literalnie przepis zákonu (Deut, 

6, 4 — 9), žyd^i we drzwiach mieli slowa jego, czyli tak zwane sterna; 
dziá jeszcze widzieé možná i u nas we drzwiach každego pobožnego izrae- 
lity owo szemay w blaszanej lub szklannej rorce: služy ono do przypomi* 
nania przymierza paňskiego przy wyjádu lub wejéoiu do domu. W po- 



Smi.— OomieeNarif. 277 

dobuj sposdb Bnunfananie wyj^tki z Koraná przjtinerdzaj% we drzwíach 
swjrch domów. Drzwi nie na zawiasach spoczywatj,^ lecz obracaly 8i§ na 
HTsCaj^cycli z nichezopach («ir, Prov. 26, 14), wpaszczonych w řdtiynf, 
snnjkaly n§ od wngtraa pospolicie drewnianym ryglem, do któr^o ódem* 
kni^da shižyl klncz (ma/theoh; Jud. s, 25. Gant. 5, 5. Isai. 22, 22. 
Lne. 11, 7)« zostajfey w r^kn domowników; obcy masieli zastakaé, žébj 
im otwonono (Lac 13, 25. Act. 12, 13. 15. Mat. 7, 7.. Cf. Sagittarius^ 
De jannís Tett., Jena. 1694; ap. Chřaeviwn Thesanr. t. Yl). Lecz že ry- 
gid nie odpowiada! jeszcze dostatecznie eelowi swemn, przeto, oprócz nie- 
go, byla pewnego rodzajn zápora, któr% tylko z wnf trza doma možná by- 
lo odšuifé (Gant. 5, €. Lne. ii, 7). W domach možníejszych byli 
osobni odžwierni, Inb odžwíerne (Joan. 18, 16.. Act. 12, 13. II B^. 
4, 6. w teksde 70), w królewskim patacn osobná straž (III Beg. 14, 
27. lY Beg. 11, 6). Wysokoéč drzwi zaležy od stann maj%tkowego. Ara- 
bowie Biaj% zwyezaj wježdžaé konno na rabnn^ áo domów, dla tego 
w domaeb mniej zamožnydí drzwi s^ tak eiasne, iž ledwo koú sam prze- 
cisn^ «i^ nože; po wysokícb zaé drzwiach znaó mieszkanie bogacza i czlo- 
wiďa próžnego (Gf. Pror. 17. 19). Wysokie drzwi nalézaly niekiedy do 
przywflejów królewskich, zk%d nawet poehodzi nazwa Wyěoka Porta^ t. j. 
dwór oea. mnznhnanskiego. Wzmianki o mieszkaniacb zimowydí (beth" 
kahoref) i letních (heth-hakkajtz) znajdnjemy w Jud. 3, 20. Amos 3, 15. 
Jer. 36, 22). Ogizewano mieszkanie za pomoci naczynia z w^lami ža- 
rzfoeni, kn czemn bylo wydr%ženie w podlodze na érodkn izby. Petr. 
Zňnm Disi. de rett. bebr. hibemis et aestÍTis domibns et diaetís, w U^o- 
tím Thes. t. 29. X. W. K. 

DDIBieeltariL Pierwotnle, kiedy kanonikat nie byl žadň§ godnoácl^, 
s omaesal tyVko dnchowieástwo miasta bisknpi^o, mieazkaj%ce wspólnie, 
naleždi do zgromadzenia kanoników nietylko kaplani, lecz i klerycy niž* 
asydí stopni, zo8taj%cy na naukách, pod przewodnictwera jednego ze stár- 
CBjdi kanoników, z tytnlem magistra Inb scholastyka. Klerycy ci, zwani 
takte ptim, $ekolares^ mmareě^ ccmonm juniores^ ntrzymywani byli z tych 
samých fnndnszów, co i kanonicy siarsi (kaplani). Póžniej kapituly wzro« 
aiy w znaezenie i žycíe wspólne npadaé zacz§lo; podzial Jednak na kano- 
Bíków ttarszych i mlodszych ntrzymywal si^: mlodsi až do czasu založenia 
omwersytetów, gdzie póžniej nczyht si§ mlodzíež dnchowna, mieszkali 
wspóbne, równiež pod scholastykiem, starší míelí osobné domy przy kate- 
éne. Przy koádolach katedralnycb, zwlaszcza tych, do któr}ch przyst§p 
adala tylko šlachta, mlodszych nazywano domicdU (od ^minus^ tytuhi 
kanoników starszych), eanonici dcmiceUares, domiclUareB^ d&micellarn^ Inb, 
Jak ínni wywodz§, od damus i eellae^ t. j. od wspólnego ich w celách je- 
ůmfgo domu mieszkania; przy koUegjatach zwaii 6ͧ cananiei min&res^ 
^. jMniareš, Domicellaríi, wlaáciwíe mówi%c, mieli tylko n^-zymaníe z fnn- 
dnszów kapitidnych, lecz do kapitidy nie naleželi, Inbo mieli tytnl kano- 
ników. Starší kanonicy zbíerali si^ na ohrady, wybierali bpa i inne pra- 
*wa wykonywaH; mlodsi pelnifi tylko obowi^zlď w chórze. Kareszde, fnn- 
dnase koédola kátedralnego podzielono na 2 cz§šci: z jednej utworzono 
p«wna| liezb^ prebend, dmg% obrócono na wspólny stol i na dittrilnaionet, 
Z tej drngíej cz^, przy niektórych katedrách, wyznaczano ntrzymanie 
ty M C H Mowe dla odznacsaj%cyeh síq duchownych, z prawem zasiadania 
m ttoáne i kapitule (c. 9, 19, X De praebend. III 4; c. 8 X De conc. 



278 DomioellaríL— Domi^ju. 

praeb. III 8) i Dadziej§, že gdy zawalnQe kanonkk* prafceiida, dacliewni 
takowi J4 0trzjiBiÚ4 {canonici erpeetanles^ canonici m kerbis). Póžniej prar 
wa kapitulně zostawiono samjm tylko kanonikom posiadají|€jia prebendj; 
ÍDnych na^wano extracapituiartě^ domiceUarii^ cananioi jmdwrts, Narende, 
z dochodów vspólnych wyznaczono mniejsze prebendy, równaj^ce ú% trza- 
ciej cz^áci prebend kanoników stanzych, z prawem posuwania si^ na 
prebendy kanonickie. Tym sposobem byli przy katedralnycb koáckladi 
w Niemczech canonici capiUilare$ i damiceliarčs: w Kolonii 25 capit. i ty- 
Inž domieellares; w Mognncji 24 cap. i 22 domio.; w Trewirze 16 capit 
i 24 domic; w Augsburgu 30 cap. i tylui domic; w fiambergu 20 ca- 
pit. i 14 domic; w Spirze li cap. i 15 domic. Przy przeksztatcania ka* 
pitní, w nowszych czasacb, instytucja domiceliarjnszów npadla, a rMnica, 
utřzymnj%ca 8i§ w niektórycb kapitulách pomi^dzy kanonikami Uwuymi 
i nUocUzymi, polega tylko na wielkoáci prebendy. Eichhom^ Ja3 eecles. Genn. 
II 608; Cf. Binterim^ Denkwurdigk. III 2, 31 7, a89. Gf. Eanoaicy. X. W. K. 
Doinicjan. TUua FlamuM Sabinu$ (od matki imieniem DomitíUá) Do* 
mitíanvB^ ces. rzym., ur. ^4 Paždz. 51 r.; w 19 r. žycia mianowany ce^ 
zarem^ wladzy swej užywaí na porywanie ton cudzych. Za d^tnoéé do 
odebrania wladzy ojcn (Wespazjanowi) oddalony ze dworu; nie wolno by- 
lo nawet wymówié Jego imienia wobec ojca. Mieszkal podczaa tej niďaaki 
Tf willi Alba, z Domicj% Longin^ któr§ odebral m§žowí, zigmowal 8i§ 
zabijaniem much i pisani^n wierszy (np. na wzi§cie Jerozolimy przez Ty- 
tttsa). Poezja przeciež nic nie wplyn^a na zmian^ jego charaktem, tak 
samo jak na Tybeijusza, Nerona, Kaligul§, ktdrzy byli takže artystami 
i literatami. Okrncieňstwo D a bylo mniej eleganckie, artystyczne i poetyc- 
kie niž Kaliguli i Nerona, lecz ponofe, skryte. 0bj§w8zy nigwyž8z% po 
swym bracie Tytnsie wladz§ (8i r.), z pocz^tka okaaywal 8Í9 umiarko- 
wanym: falszywych donosicieli skazal na wygnanie, znižyl podatki, aie 
przyjmowal zapis^w na swoje imi§, ješli testator zostawil dzieci. Ogioail 
8ÍQ nadto cenzorem^ urz§dzal igrzyska, wyp^zil histrjonów i pantominiów 
(niby kome^iantów i baletnico), wykreélil jednego z listy senatorów za zby* 
tnie upodobanie w pantomimách, zakázal lektyk kobietom zlých obyesa- 
jów, wyst^pil przeciw eunuchizmowi, trzy westalki za dawne przewiníeiiie, 
które Tytos zostawil bez kary, on émierci% ukaral, chociaž dawniej chcíat, 
na znak lagodnoéci swego serca, zabronió bicia wolów na ofiar§. Sarowoié 
jednak powyžsza nie rozci^n^la síq do palacu D*a: tu histrío Paris ma 
najwi^kszy wplyw, najpierwszymi faworytami s^ eunuchy.' Jak l^beijnsz 
byl zazdrosnym o wladz§, tak D. o chwal^. Chwalenie drngich wydíge 
mu si§ nietylko niebezpieczeústwem, lecz i zniewag%. Choc byl tchánem, 
zachcialo mu si§ slawy wojennej. Wyprawil síq przeciw Garmanom, Ba- 
kom, Sarmatom. Pokoj ze strony Daków okupil rocznym haracsem, a zrny- 
álil pokorný list Decebala (wlaáciwie Diurpaneusa, króla Daków), z ku- 
pionymi niewolnikami wjazd tijumfalny do Rzymu odprawil; naj§ci saé 
poeci poápieszyli trjumf opiewaé, choč o žadnej biti^ie nie bylo slychaó. 
D. nadto uroil sobie, že jest synem Minerwy, a bogiem ziemi i morsa; — 
czemuž i nie piekla? woltú§ poeci: pod tak laskawym Platonem ladzie 
byliby wolni od ámierci! (Stattus, Sylr. V 1, 5, I64). Na placenie ha^ 
raczu Bakom i na koszta kultu dla takiego boga potrzeba pieni^dzy. Kol- 
tem 8% widowiska teatrálně, igrzyska, na którycb B. sam przestrcega mil- 
czenia; podczas ulewy nie pozwala z nich wychodzid, sam lež siedzi, pna- 



Dtniejan. 279 

jftf swym majestátem, j^szeze tylko zmocsone xa8t§piij%c svchemi. Po 
powiode z mniemanego tijomín nad Dakami, wyprawil aezt§ dJa ludn 
i sam bjt na mej. Ten Ind, mówif z nnSedeniem poeci, widziat jak bóg 
je* Wkrótce potem tjpn^ ri^ proskrypeje dla zdobjda pieni^sy. Po« 
zorów do skazywania na émierč byto pelno: MetioB Pomposianns za to, 
ie mn horoskop obiecat panowanie jeszcze za Wespaqana; Aelins Lamía, 
m%ž Domiqi, któr% Domicjan poj§l, za dawny epigramat; Salvios Gocce* 
janns za to, že obcbodzi pami%tk§ ces. Otona, swego wnja; Glemens Ar- 
relinus i Flavios Sabínns za to, že 34 krewnymi obecoego cezara; Sene- 
cjon za to, že po akoňezonej kwestnrze nie prosi o arz§d; inni za to, že 
sí$ nbiegig^ o honory; SaUnztins LncoUns, že od niego pewnego rodziýa 
topór otnymal nazwf ; Acilins Glabrío, že bez broni powaiit o ziemi§ iwa, 
ktárcgo Domicjan kázal zwalczjé; inni, že gwizdalt na teatne, že kryty- 
kowali gia^jatora faworyta oezarowego i t. p. Forma proskrypcji ta sama, 
co za poprzednich cezarów: ježeli B. obawia 8i§ odpowiedzialnoéd, idzie 
do senatn; tam illostris Begnlns daje sfyszeó swój dziki glos, który za 
Nerona przyprawia} o imieró zacnych obywateli, czasem Bebins Massa za 
oiego pnemawja. Lecz D. cz§áciej w swym gabinecie przyjmnje skry- 
tých delatorów i w tejže chwili wyrok šmierci wydaje. Ježeli jednak úda- 
je síf do senato, aby wystochač delatorów (po co innego tam nie chodzi), 
to odzywa si^ do senatorów: Prosz^ was, pašres can3eriptt\ niech wasza 
pieias acsyni dla mnie t§ iask^ (i pozwoli skazanemn wybraé rodzig foier« 
o). Komn D. okaza} jak^ nprzejmoáč, mógl si^ niezawodnie spodzíewaé 
tenerci. Non est alind certias atrocitatis signnm qnam principis lenitas 
(Smeúmiíu in Domit. c. 11). Skutkiem takiego systematu Lyl powszechny 
przestnch i mikzenie. Jnž nikt z drogim nie chce rozmawiaé, bo si^ 
b<n delatora; každý chdalby by} nikogo nie znaé. Platný bnnt niewol- 
ników trxyma panów w strachu; na wygnaniu každý czeka, rychto mu 
prxyál4 wyrok émierd. Skutkiem chciwoáci D'a wszyscy zuboženi, póla 
posostaj^ bez upiawy, ludnoáč opuszcza swe siedziby. Qrecja nie byta 
zdoln^ postawié 5,000 žolnierzy, kiedy dawniej, na bitw§ pod Plate^, sa- 
ma Hegnra tylu dostarczyla. W Rzymie paláce i ulice pusté, žycie tyl- 
ko w teatrze i nacyrku. D. siedzi w swej willi Albano, rzadko 8i§ ko- 
nra daje widzieé; jeáli kogo przyjmuje, wysuwa nog^ do pocalowania 
i caenipr^ej ópieszy do swego gabinetu. Koropanj^ jego stanowi^ nalo- 
iidoe, karly, szulery i kaci. Zabaw^ jego jest zabijanie nap^dzonych zwie- 
izft, przypatrywanie si§ egzekucjom i sluchanie j^ku mordowanych ofiar. 
Poaňaio jednak terroryzmu zjawiali 8i§ filozofowie i poeci, którzy mieii 
odwBg§ pisac przeciw okrucieástwu: D. sif wácieka; autorów takowych 
pisn, a nawet kopistów, skazuje na émieró, ich utwory na spalenie, reszt^ 
w masie na wygoanie. Przjszla wreszcie kolej i na chrzeácjan: D. stal 
si^ 8prawc% «dmgiego przeáladowania* {Euteh. Uist. Eccl. Uř 17). Przy- 
CZTI14 tego bylo, že žydzi nkrywali si§, aby nie plació podatkn na áwif- 
tjni^ kapitoliňsk^. D. tedy pocaytig^c chrzeácjan za žydów, ukrywaj%cydi 
si^ przed podatkiem, šcigaó ich kaza). Nadto chrzescjanie nie mogli czci 
boakiej oddawaé žádnému stworzeniu; zdaje síq przeto, že impktas wzgl^ 
dem tego boga byla, ježeli nie gtówu), to przynajmniej wažn% przyczyu^ 
do przefiadowania. Že zaá chrzeácjan z tytuln ich religji przeáladowano, 
éwiadczy Enzebjusz Q. c. III I8): ^W owych czasach (za Domicjana) na- 
oka wiary naszej tak kwitn^la, že pisarze, nawet naszej religji najnie* 



280 Domícjan.-^Doinínik Pancernik. 

preycbylaiejsi) nie wahali si§ w swych pissaach podaó nam o przoálado- 
uraniach i m^czeiistwach, jakie naši wycierpieli. Zapisali oni nawet do- 
k^adnie czas przeáladowania. Piss^ bowiem, že w i^ roku panowania 
Domicjana, za wyznanie Chrystasa poslaný zostal^a, rázem . z wíelu inoyini, 
na wygnanie na wyspQ Pontia, Flavia Domitilla, siostrzenica Flawjusza 
Klemensa, ówczesnego konsula"" (Cf. Bruttius ap. Euseb. Ghronic. vert. 
Hieronym. Olymp. 219). Samego Flawjusza Klemensa, który byt koasu* 
lem i krewnym Domicjana, skazal tenže na ámierc Jsa btzboznošé (nieuznawanie 
cezara bogiera), a žon§ jego za to samo na vygnanie na wysp§ Panda- 
teria {Xiphilin, e Dione Gass. 1. 6 7 c. 14). Za D*a ów. Jan Apoštol 
wygnany byí z Efezu na wyspg Patmos (Euseb, Hist. E. III 18), a we- 
dlug Tertuljana (De praescript. c. 36) mial byé pierwej w Hzymie wrzu- 
cony w beczk§ wrz^cej oliwy i wyjáó z niej bez skaženia. Hegesippus 
(ap. Euseb, op. c. III 19, 20) áwiadczy, že D. ze szczególniejsz%. zawzi§- 
toáci^ kázal zabijaé tycb, którzy wywodzili ród swój od Dawida; lecz gdy 
raz mu donieáli beretycy o kilku jeszcze potomkacb tegož króla, a kre- 
wnycb P. Jezusa, i D. przekonal si§, že nie ma czego obawiaó si§ z ich 
Btrony, przeáládowanie cale przeciw chrzeácjanom powstrzymač kázal. D. 
zostal w palacu swym zamordowany r. 9 6. Dobr§ cbarakterystyk^ jego 
calego panowania ob. CAampa^/iy, Les Antonins, t. I r. 6 — 8. X. W, K. 

Domiechowskí Przemyslaw, przeor i profesor klasztoru mogil- 
skiego cystersów, wydal: Kazanie na pogrzebie Andrzeja Drwalewskiego^ 
Krak. 1646; Praktyka žywej wiary^ którq spramedUwy žyje^przez ka. To* 
masza a Jeau^ karmelitky przeklad z laciósk., Erak. 164 7 in-12 str. 4 7 6; 
Eay zabaw dusze nabozney z dzieika éw, Gertmdy^ Erak 164 9 in-12. 

Domina non sum dignus (Panie, nie jestem godzien). Zdaje síq, 
že modlitw§ tg, u1ožob% podlug slów setníka z Eafarnaum (Mat. 8, 8), 
od bardzo dawnycb csasów odmawiano przed przyj§ciem Eommuoji. Sla- 
dy jej spotykamy juž u sw. Gbryzostoma {Hom, de s. Thom.); dopiero 
póžniej wszakže, w XII lub XIII w., zostala ona wprowadzoo% do rytualu, 
gdzie trzyktotnie bywa odmawian% przed udzieleniem Kommunji i przed 
przyj§ciem jej przez kaplana w czasie Mszy. Wilb. Durand pierwszy 
o niej, jako o rytualnej wspomina. Wzniosla i wielkiej treéci pelna ta 
modlitwa jest wyrazem najgl^bsžej pokory i synowskiej nadziei. 

Dominik Pancernik {Domimcue Loricatus), sw. (14 Pažd.), jeden 
z najwi^kszych pokutników i zwolenników biczowania, zwanyjpa/jctfrniHem od 
želaznego pancerza, jaki przez wiele lat nosil na golém ciele. Gdy wst%- 
pil do stanu ducbownego, rodzice jego ofiarowali jakié dar biskupowi, 
prosz^c, aby ich sypa wyáwi^cil na kaplana. Dominik tak síq przerazU 
%ém áwigtokupstwem, že nie smial zbližyč sig do oltarza i porzuciwszy 
áwiat, zostal zakonnikiem. Najsurowsze zadaj^c sobie pokuty, žyl naj- 
przód pomi§dzy pustelnikami de Ponte Eezzoli (Luceoli) w Umbrji, a po 
kliku latách w pustelni éw. Piotra Damiana w Fontaveiano. W niedziel§ 
tylko i we czwartki dodawal odrobin^ kopru do chleba, a w inne dui 
posilal si^ samým chlebem i wod%. Spal málo; prócz želaznego pancerza, 
opasywal si§ jeszcze wieloma želaznemi laúcuszkami, i w tak bolesném 
ubraniu, cz§sto po tysi^c rázy przykl§kal, odmawiaj%c psalterz. Žadnego 
dnia nie pominul bez biczowania sig i rozmyálania psalmów. Niekiedy, 
a. zwlaszcza w czasie wielkiego postu, przedlužal biczowanie przez trzy 
psalterze, lub tež biczuj^c síq odmawial 20 rázy psalterz w ci%gu 6 dni; 



PaMarailL— DMinik tw. i Domiiiikaiiia. 281 

w easie jednego widkiego posto. odpímwU t^ ostc^ pokuty w ei|ga 200 
pnlter^. PokntowAt w ten spoaób nietylko a tfroje, ale i za cadze 
gneefay. Un. io<o r. Žywot jegoopiaal áw. Piotr Damíaoi (ob.); jest ap. 
BcOmíL Acta SS. 14 Octobr.; ap. MahOlcn AeU 68. saec. VI p. 2; 
i w PeUi Damiam Opera. Cf. Gárre$, Iňjíítík I 408. /. 

Donioík sw. i Dominikaiiie. W dnigíej pMowie XII w. wieUde 

aiebexpieczeĎstwo grozilo KoácioYowi, podobnie jak przed oéminaet poprze- 

dnio lály, gdy pko oiemn wyst^pili aijanie, pebgjanie i maoicbejczycjr. 

8sci|tln laaoidMjczyków przechowaly si^ w kn^ach nad Eufratem lei^ 

cycb, ni do czasa najácia mahometaaów; 2taiiift%d beretycy d pneszli do 

Árii mniejsiej, cesarze biaanlyúsej przeníeáli ieh do Biilgaiji^ zk^ na 

pocz^ika XI w. wdsn^ si^ do róžnyeh kngów zachodn, dziel%c 9i§ na 

rótne drobniejsze sekty, i z tego powoda r6žne otrzymigfc nazwiska, jako 

to: éuf^rów^ katarów i paUrenów (ob.). Z wielk^ gorliwoácí^, róžnemi 

drogami i sposobami szerzyli oni swoje bl^y, i omyaly przedw Koédolo- 

wi pobndzali, tak, iž za czasów papieztwa Aleksandra III doszli jož do 

znakoodtej Kczby zwolenników. Znajdojemy ich w Hinpa^ji, pólnocnej 

Fian^, Angyi, w Niemczedi (szcz^ólniej w nadreáskich prowinejach), 

w Lombardji, w widn miastadi paňstwa koécidn^o, anadewszystko w po- 

tadmowej FiancgL Tu przyty^la ó§ do nicb nowo powstala, po ámiera 

Aleloandim lU, sekta waldensów, nie znpelnie wprawdzie zgodna z nimi 

pod víglfdem dogmatycsnym, ale zgodna nigznpelniej eo do odrzocanía 

fcamoád i wladzy koédelnej. ^ednoczeni heretyey od miejsca (miasto 

AUi, Albiga), w którém si^ to 2Jednoczenie glównie odbylo, otrzymali 

nast^nie nazw§ albigenaów (ob.), tak, iž nazwa ta oznacza nietyle jakiá 

oddeá beretyków, jak raez^ zwi^^ek róžnorc&nyeh przedwników Koádo- 

la, z pTzewag% doktryn patareňskich. Papiete wysylali l^atów, nstana- 

wiali naúfie, wydawali rozporz%dzenia karne; ale legatów wyazydzano, mi* 

qe pozostawaly bez skutku, rozporz^dzeá nie bylo koma spetniaé, bo wig- 

kaza cz^ panów éwieckich zaražena byla blfdami i dawala im opiek§. 

Wtedy« na nleezenie zla;, wzbndzil Bóg dwódi m^žów: áw. Franciazka (ob.) 

i áw. Dominika, którzy w ddejadi Koádola nalež^ do osobiatoád naj- 

godjiicýszyeh nwagi. Obadwiu oni, pracii 8WOJ4 dndiow^, nietylko na 8woj§ 

qiok^, ale i na dalék| przyszloác zbawiennie oddzialali. Dominik (za- 

ndaat greddego Cyriacu9^ do Pana tuiUiqcy) nr. r. 1170 w Galarhoga, 

w hiszpaáakiej djecezji Osma, z rodziców zacn^o rodn, ale po ojca nie 

z roda Gnzmanów, jak to przez dlogi ezas 8%dzono (Gf. Gnypers). Stryj 

podjat si^ jego pierwotn^o wycbowania, w zamiarze poáwi^oenia go da- 

efaowiiema stanowi. Jož w czasie pobyta w szkole w Palencji D. zložyt 

dowodj žywego praejfda si^ dachem Ghrystosowym: gdy bowiem zapano- 

wal ^ód w mieáde, sprzedal swoje ksí^žki i pieni^dze na wsparde bie- 

dnych obródl; raz nawet pewn^ kobiet§, oplďcuj^c^ niewol^ sw^o syna 

11 S«racenów, chcial tym sposobem podeszyó, iž gotów byl sam siebie 

iprzedaé, a pieni^dze na wykup optaJdwanego obrode. Tym samým dn- 

cliem staral síq nast^nie natchn^č kanoników w Osma, gdy w 1195 do 

idi grona wsifpil. B^d^c kanonikiem, cz§sto obježdžal Imó, kaži|c i za- 

di^caMC do wiemego trzymania z Koádolem. Pracqjfc nad wlasném 

uá w íye niem, roqialal si( on coraz žywiej ogniem éwi^tcg miloáci. szcze- 

gólníei wzgl^dem zbawienia grzeszników i niewiemyeb; cale dnie prze* 

p^dxal on nieraz a stop oltarza, modlíc si^ o idí nawrócenie. Pewnego 



282 Demiiiik iw. i Doninikaiiia.* 

razo wracaj%c z podróžj do Francji p^ocaej, w której swemu bisku- 
powi towarzyszyl, pnjbyl do Montpelier, wlaánie w cfawili, w której opa* 
ci cvsterscy przedsi^brali misj§ w potudiilow^ Francji, w eeln nawracania 
zb}%kanjch. Bystry miiys! i doáwiadczenie naaczyly go, jak takio dzielo 
przedsi^brač naležy, ažeby ma dobry zapewnió ďcotek. Przyj^ radQ 
obdiodzenia pieszo kraja i w Da9t§pstwie przekooano n§, jak rada ta 
byla dobra. Przy tej sposobnoáci przekonal 8i§ Dominik, iž bl^d juž 
przyj^ty, tylko gloszeniem prawdy zwalczač moina, zas dalszema ti( jego 
szerzeniu inne stawiaé trzeba tamy. Wiele rodzieów, powodowanych n^ 
dz^9 dzieci swoje beretykoni oddawalo na naokg. Dominik, przy pomocj 
biskapa Fulkona z Tulnzy, zatožy^ we wsi Prouilie przytniek i szkoiQ 
dla takich dzieci. W liczbie tycb, którym dom ten w zawiadywanie od- 
dat 27 Gr. 1206 r., znajdowalo 8i§ 9 osob, które on sam z berezji na- 
wróci}. Skromnema ternu swojema zaktadowi poáwi§cal D. odt^d wiele 
staraň i zabiegów. Prouilie žatém nwažaé mo^a za zárodek, tak rozga* 
t^zionego póžniej i tak w bistorjí Košeiota znaczo% oágTyvi9i^cego rol^, 
zákonu dominikanów. Kiedy hrabia Rajmund z Tnlozy kázat zamordowaó 
Piotra z Castťloau (ob.), Papiež Innocenty III mianowid Dominika stalým 
kaznodziej^ dla potndniowej Fnincji. D. dzialat zbawiennie, zaróvno žarli- 
wém Bwojém slowem, jak i przykladem. Ghe^c ú^ wyt%cznie oddaó na« 
wracaniu beretyków, odmówit przyj^da ofiarowanego mu wkrótce potem 
biskupstwa Beziers. R. 1 2 1 5 dwaj zamožni ludzie dali mu dom w Tuln- 
zie i przyl^czyli síq do niego, wkrótce potem przylyszyto si$ jeszcze este- 
rech ionych, a wszyscy jedno sobie to postawili zadanie: kazaniami na- 
ktaniaé heretyków do pow^tu do Košciota. RozumieJ4c wažnoác stat^o 
towarz}'sťwa, któreby mialo na celu gloszenie prawdy katolickiej w tych 
krajach, zamierzyt založyč taki zákon. Ažeby na to uzyskaé przyzwolenle 
Papieža, pojechat ze swym biskupem do Rzymu, na odbywiy^cy síq tiua 
wówczas czwarty sobor lateraneňski. Innocenty Papiež pochwalil cel aa- 
mierzonego zgromadzenia, ale vze wzgl§dn na kanón 1 3-y, tylko co ukoá* 
czonego soboru, poleeil založycielowi, ažeby wybra! sobie jedn§ z jot 
i8tniej^.ych regut zákonných. Dominik, wraz z swymi towarzyszami, w^-* 
brat po powrocie reg^tQ przypisywan§ áw. Augustynovi*- dodají jesscse 
niektóre przepisy z regat áw. Norberta. Gtówuym oelem zákonu bjto 
„nieustanne d%ženie do popierania duchowego dobra bližních.* Gdy na 
tron papiezki wst^pit Honorjusz IIÍ, D. powtórnie pojechat do Rzymu, aby 
uzyskaé zatwierdzenie swojego zgromadzenia. Cb^tnie mu je dáno, w na- 
dziei, „iž bracia b§d% bojownikami wiary i prawdziweroi šwiatlami áwiata.* 
Do przywiiejów, któremi inne zákony byty obdarzonc, wtožyl Uonorjass 
jeszcze na nowy zákon obowi^zek kaznodziejski; z tego powodu péžniej 
zákon ten nazywat si^ kaznodziejskim XOrdo S, Domniei praediea^ 
torwn), W dzieú Wniebowzi^cia Najáw. Panny, r. 1217 žebrat Dominik 
w koáciele ulubionego swojego Prouilie szesnastu towarzyszy, którzy síq 
dotycbczas do niego przyt^czyJi: czterech z nich postat do Hiszpanji, sie- 
dmiu do Paryža. W tém mieácie, w domu áw. Jakoba zatožyli pierwss^ 
swoja osadQ dominikanie, a že przyjmowali pielgrzymów do áw. Jakól>a 
w Kompostelli d^ž^cych, jakobinami ich nazwano. R. 1218 D. udat si^ 
do Hiszpanji i w Sewilli pozyskat pierwszy dom dla swego stowarzysaeiua 
w tym krajů. Szybko bardzo w róžnych krajach szerzyt síq zákon, po- 
mimo iž przyst^puj^cy do niego znosié musieli ubéstwo i nieustig^c^ pra* 



ůummk á«C i Dtnioikttifl. 283 

e^. Jnž boviem na iiierwszém xébaaún w Bolonji 12S0 r., Dominik 
w oezach hiskniia pneeúil wrgczoiy imi alct dazowiny i postaral si^ 
o ntwierázcnie nstawj, že aahoa úánjék nie b^dsie pnyjmowal posia- 
dloád líemakidu W naa^poTm rokn liczba kiasstorów wirosla do 60, 
któiv iDzdiúelaiio aa-oén prowincji, každá pod zarzfdem magistra pro- 
viogq imystkfe tšÁ zostawaly pod najwyžszym zarx^dem magis tra jene- 
rabiego^miÓfeago do porady kilkn oajzaoíiulisxych brad, która^ póžniej 
pti>l»ali nzsmtko defantoráiff. IHmúnik miař zamiar, po xabezpieezenia 
tnnioáei swego zákona, iidaé si^ na misje pomi^dzy Knraaiiów (do W^- 
gier). Bóg jednak ioaczej postanowil. Po ogólnej kapitule (1221 r.), 
aa którt9 goaenlnym miitnem wybraoy byl brat Jordán z Saksonji, udal 
síf I>oniinlk do Wenecji, a w koáca Idpea t. r. powródl do Boloi^i. Tv 
dosl^ Uegunkí, która rydílo sily jego wycienczyla. Widzfc, iž koniec žy- 
eía m§ zbliža, napooúnal wspólbraci do bojažni Božej, do milosd duze* 
áQaisÉiej, do qjielmania prsepisów zákonu; dwnnasta brad npewnil o swo- 
jej niepokilaaiEJ czystoád i wezval ich do nailadowanis, pocsém zákon 
opieee Bož^ poleeiL Oatalnie jego alowa byly: jsadiowajcie miloáé, poko- 
ry, nie odbl^pnjde nigdy od dobrowolnego ubóstwa.*' Potom kázal si^ na 
zienii, na popiele položy6, w wlodennicy, želaznym pasem przepasany, 
pnjí^ Niýáv* Sakranient i um. 4 Síerp., w daiu, w którym Koédól do- 
tfd jego paaii§tk§ obdiodzi. Kanonizowal go 12 Lipca 12 34 Papiež 
Gncforz IX, który áwi^Cego znal osobiáde. Z prosilo grobu, w któ-* 
ryni D. spocgrwal, zwloíkí j^o 1238 r. wyj^to, w modrzewiowf tromn^ 
ziožono, nasíigpnie w as lat potem grób jc^o upí^fazono, a wreszcie r. 
14 78 postavioao pi c kn y pomník w koáeiele dominikanéw w Boloi^i, b^ 
d§ey do dziš dma wzorem wytwomej sztnki áredniowieeznej. Kazaníašw. 
D*a byly zamze przyst^ne, budujme, žariiwe. Gdy go síq pytáno zk^ 
caerpie tak sknteczny mateijal? odpowiadal: «z kši^ milosd, ta mi$ 
irazystki^po nczy." W przekonania, že tylko gmntovna nauka Pisma éw. 
zapewnia powo^nie kaznodziei, zawsze nosil z sob§ £wangel|}§ éw. Ma- 
teusza i listy iw. Pawia, i bradom swdm polecal staraone obeznáme si$ 
z Písmem éw. Posilek €zyczny ograniczal tylko do iiosd nieodzownej 
do tjcíB, ZBiiiM!jszaj§c j% jeszeze w dní postně. Nikt go nigdy nie widziat 
rozgBiewanyra, w po^jrdu z braórai i towarzyszami nie bylo nadeá przy* 
jemnMqazego i nprzejmiijszego. Brat Jordán, który wide z nim obeowal, 
í senl go dokiadrae, zostawil o nim talde šwiadectwo: „Baňo oddawal 
s( wesoloád, a Izy cbowal na wieczór, dzieú poáwi^eal bližním, noc Bo* 
go, w pneekonaniu, iž B(^ dzieú na nczynki miloderdzia przeznaczyl, 
a noc na dzi^kezynne modly." Czy jest on autorem dwócb pism przeciw 
aUw g en s o m , niewiadomo na peimo, wszakže pisma te dot%d s) nieodszu* 
kane; inne pisma íalszywie mu 39 przypisywane. Wielu wspólczesnydí 
pososlawilo wiadomoád o jego žjein: na czde stoi pierwszy mistrz aa« 
kosu, Jordán, który napisal iycie áwi§tego jeszeze przed jego kanonizacj^. 
Wkrótee potom podali jego žydorysy: JPfctr Ferrandi w Hiszpaoji, Bar-- 
tiomieý x Tryétntu, AngtHea z Bohnji^ Kantíanig z Orvteto; do póžnicý- 
szydí czasósr, w którycb jnž w legendách miano npodobanie, naležy Die- 
triek g Apoldjf (ob.). Gf. Bernard Gnídonis. Žródia te i inne zebiane s% 
ap. Eekmrd et Q^/, Sciiptor. ord. praed. t. I; ap. Boilan4. Aeta S& 
AngBsti t. L W najnowBsydí czasach Laeordaire opisal w bardzo ziú^u* 
j%6y sposób žyeie tego áw. {Vit de S. Dom., Paris 1857), z nžydem 



284 Dombiik iw» i DomimkanU^ 

WBzystkich, jakie si§ znajdowaly, mateijafów. Nb ofarazach obok áwi§tego 
maluje psa, z gorej%c% pochodni^ w pysku, matce boviem áw. D'á snilo 
Bi§ w csasie brzemiennoáci, že porodní psa malego, z gorej^ct pochodni^, 
która caly áwiat oáwieci. Matce zaów ohrzestiiej áwi§tego. áníé síq mia- 
lo owo dziedco z gwiazd% na czole, dla tego tež i-w gwiazd^ na czole 
przedstawiaJ4 niekiedy áw. D'a. Maluje go jeszcze z ksi^k^ • (symboieni 
jego kaznodziejstwa), lilj^ (symbolem jego dziewictwa) i czasami z wró- 
biem, poniewaž djabel raz w tej postaci mial go rozgnáeiraó. Kiekiedy 
n stop ma martwe dziecí§, któremu cudownie žycie preywródl. Jest pa- 
tronem Madryta i Korduby w Hiszpanji; królestwo Neápolitaňskie ma go 
takže za pierwszego swego patrona po áw. Januarym. — Zakuli dmiiflika* 
nów. Zaraz po émierci éw. Dominika ro^zerzy} si§jego zákon tak szyb* 
ko, iž w pierwszym dziesi%tka lat jnž znajdujemy go w Palestynio. Tieo- 
d mistrz, Rajmund de Pennaforte^ dat mu r. 1238 iidsle okreáIon% nsta- 
WQ, do której juž w ci^u wieków nie wiele co dódiano. Glúwne jej 
przepisy s% nástupné: Co trzy lata, raz w Paryža, dmgi raa w Bolonji, 
na przemiany, pod przewodnictwem jenerala {magister gnmralis)^ odbywa 
8ÍQ ogólne zebranie, które wydaje rozporz%dzenia, stanowczo caty zákon 
obo?n^(^4ce. Rozp